Bu cümleden olarak Türklerin hangi saiklerle İslam’ı kabul ettikleri yanında kabul şekilleri tekil bazı olaylardan yola çıkarak, tümevarılmak suretiyle bütünün bir resim içinde görülmesi sadedinde bu yazı kaleme alınmıştır. Türkler bu yeni dini bir anda ve külliyen kabul etmedikleri gibi farklı mekân ve zamanlarda muhtelif suretlerde bu dini kabul etmişler, ve böyle Müslüman Türk toplum yapısı teşekkül etmişlerdir. Süreçte Müslüman Türk Devletleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Şehirleri de bu manada kültürün izleri ile dönüşmeye ya da kurulmaya başlamış yani Türk medeniyeti İslami dönem veçhesiyle teşekküle başlamıştır. Burada değişik zaman ve mekânlarda Türklerin İslamiyet’e girişlerinin kaynaklara yansıyan bazı olayları üzerinden ele alınması ile gelişmeler anlaşılmaya, tespit ve tasnife ve açıklanmaya çalışılacaktır.
Esaretten Devlete: Gazneliler, Tolunoğullar, İhşidiler
Türklerin İslamiyet’i kabulü, İslam toplumu ile karşılaşmaları ve yeni dine intikalleri konusunda en dikkat çekici bilgileri edindiğimiz dönemlerden birisi Gaznelilerin başlangıcıdır. Gazneliler devletinin temelini atan ve bilahare kurucusu olan Alp Tegin ve Sebük Tegin bu süreçte dikkat çekici örnekler oluşturmaktadırlar. Samaniler devri de Abbasiler dönemi Türk-İslam ilişkilerini anlamak bakımından önemlidir. Bu cümleden olarak “II-IV. (IX-X.) yüzyıllarda Sâmânî Devleti’nin en parlak devrinde Mâverâünnehir yoluyla İslâm dünyasına giren Türkler’in büyük bir kısmı, Abbâsî halifelerinin ve eyaletlerdeki Arap ve İranlı valilerin hizmetinde asker veya muhafız olarak hizmet görmekteydiler. Bu sırada Büveyhîler ve Sâmânîler mahallî kuvvetlerin yanında ordularında Türk askerlerini kullanmaya başlamışlardı. Nitekim 300 (912) yılından sonra Sâmânî Devleti’nde Türk vali ve kumandanlarına rastlanmaktadır. (E. Merçil, Gazneliler, DİA, c. 13, ist, 1996, s. 481)” İşte bu şekilde Türkler İslam toplumunda esasen askeri görevler merkezinde yer almaya başlarlar. Abbasi başşehri olarak Samerra devri denilen bu dönemde, 832-896 tarihleri arasında, Türklerin baskın hale geldiği bu devir genel resimde dikkatle ortaya konulmalıdır. Bu yolda Gazneliler, Tolunoğulları ve İhşidîler devletlerinin yöneticilerinin kökenlerine baktığımızda, hep bu surette İslam toplumu ve diniyle temasa geçmiş ve sonradan devlet başkanı olacak düzeylerde yükselmiş şahsiyetler olduğunu görmekteyiz. Böylece Türklerin bu yeni dine girişleri ve bu toplumda yer alışlarına dair resmin ilk parçası esir edilerek; gulam olarak devlet hizmetine köle pazarlarından ulaşılması, İslam ile tanışılması ve müteakiben yükselen bir kariyer ile devlet başkanlığına kadar varan seviyede ilişkiler söz konusu edilebilir. Süreçte Bağdad’da Samerra devri sona ererken Türkistan’da başka gelişmeler yaşanmaya başlanacaktır. Böylece artık sadece askeri hizmetler çerçevesinde İslam toplumunda yer almanın ötesinde Türkistan’da toplu kabullerin yaşanamaya başlayacağı 10. asra doğru geçilmiş olacaktır.
Alp Tegin’in hikayesinden bu yolda ne öğreniyoruz? “Abbâsî Halifesi Mu‘tazıd-Billâh 893 yılında İsmâil’in Mâverâünnehir’e hâkimiyetini tasdik eden bir menşur gönderdi. Emîr İsmâil, aynı yıl Talas’a Karluklar üzerine başarıyla sonuçlanan bir sefer düzenledi. Talas’ın Türk emîriyle dihkanların çoğu bu sefer sırasında Müslüman oldu. Büyük bir kilise camiye çevrildi ve hutbe Halife Mu‘tazıd-Billâh adına okundu. Yine aynı yıl Üsrûşene Sâmânî topraklarına katıldı. (Sadi Kucur, İsmail b. Ahmed, DİA, c. 3, 2001, s. 85)” Böylece Türkler’ den bir kısmı İslam’a girerken bir grupta esir edilmek suretiyle bahsettiğimiz düzende İslam toplumu içinde yer almaya başlarlar. İşte bunlardan ilk misal olan “Alp Tegin, Sâmânî Emîri Ahmed b. İsmâil’e satılmış bir Türk gulâmı olup zamanının birçok hassa askeri gibi Sâmânîler’in muhafız kıtasına alınmıştı. Bulunduğu yerde yavaş yavaş kendini gösteren Alp Tegin, Sâmânî Emîri Nasr b. Ahmed tarafından âzat edildi ve bir süre sonra onun hâcibü’l-hüccâblığına (hassa askerleri kumandanlığı) yükseldi.
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.