Muhsin Önal’ın “Cumhuriyetin başkentinde ABD’li misyonerler/19. yüzyılın ikinci yarısında Ankara-İstanos-muratça istasyonları” kitabı tarihimizin yakın dönemini anlamamıza yardımcı olacak eserler arasına katıldı. Büyük emek mahsulü, ekseriya arşiv belgelerine başvurularak yazılmış
19. yüzyılda Osmanlının merkez topraklarında misyoner faaliyetlerine devletin tepkisi çok bilinmez. Sistematik bir tepki de yoktur. Fakat, bu kitap bir daha doğruluyor ki, merkezî hükümet çeşitli mezheplerden Hıristiyan nüfusuna sahip bir ülkede bu unsurların ittifakını önlemek için bir çaba göstermeye ihtiyaç hissetmemiştir. Misyonerler faaliyetlerine başlayınca herkes kendi mezhebine göre grupları seçmiş, böylece bir rekabettir başlamış.
Bir kere Müslümanların misyonerlerden alacağı bir şey yok, dininden emin ve bu yüzden Müslüman nüfusa misyonerler nüfuz edemiyor. Misyonerler ancak Ermenileri, Rumları veya diğer Hıristiyan unsurları kendi mezheplerine kazanmaya çalışıyorlar. Bu yüzden çıkan ihtilaflara hükümet gerektiğinde müdahale ediyor. Anadolu’nun Müslüman halkı da misyonerler ve Hıristiyanlar arasındaki ihtilafa “bizden olmayanın kavgası bizi ilgilendirmez” diyerek uzak dururuyorlar.
Tabii bir de işin dış yönü var, her mezhebin bir hamisi teşekkül etmiş. Ortodoksların hamisi Ruslar, Katoliklerin Fransa ve Protestanların İngiltere!
Dünyaya laiklik pazarlayan Fransa’nın Türkiye’de Roma kilisesine (Katolikliğe) sahip çıkmasına ne demeli?
Muhsin Önal Anadolu’nun merkez topraklarında, Ankara ve onun yakınında bir kasaba olan İstanoz (Zir, Yenikent) ile Bilecik’te Muratça isimli bir kasabada Amerikalı Protestanların çalışmaları üzerinden misyoner faaliyetlerini inceliyor. Anadolu misyonerler için “İncil ülkesi”dir. Yani kutsal topraklardır. Misyonerlerin Anadolu’daki başarısı, bilhassa Ermenileri yönlendirmelerinde aranabilir. Ermeniler misyonerlerin elinde Osmanlıya isyan edecek bir unsur haline getirilmişlerdir. Bu da onlar açısından hüsran olmuştur.
(Nobel yayınları, Ankara 2022, 367 sf.)
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.