İstiklâlden İstikbâle 35. Yılında Yeni Özbekistan

Taşkent’in geniş caddelerinden Andican’ın gümüş gibi ışıldayan sokaklarına ulaşmak için Taşkent tren garından yola koyulduk.

Bu gidiş, Özbekistan’da bir şehirden başka bir şehre varmanın çok ötesinde hepimizde âdeta gömülü olan medeniyet idrâkinin ve vicdânının da harekete geçmesine vesîle oldu. Rayda sürtünüp ateş çıkaran küçük tekerlekler ve toprağı arşınlayan her adım, asırların tozunu savururken zihnimizi coğrafyanın fizikî sınırlarından söküp târihimizin varoluşsal derinliğine fırlattı. Özbekistan’ın bağımsızlık yürüyüşünde otuz beşinci eşiğe basmış olması, takvimlerin devirdiği soğuk yapraklardan ibâret kronolojik bir öykü değildir kuşkusuz. Burada tecellî eden hakîkat, bir Türk boyunun kendi öz varlığına dönerken duyduğu derin ve sarsıcı diriliş sancısını izhâr eder. Soluklandığımız bu münbit topraklar, bize istiklâlin sırrını yeniden fısıldar. Bir bayrağın gönderde dalgalanması, zaferin nihâî durağına işâret ederken rûhun mekânla kuracağı ahlâkî tavrın ilk cümlesi olarak da akar kulaklarımıza. Ancak unutulmaması gereken bir husus vardır, asıl hürriyet, toprağa sinen kadîm kelâmı duyabilmek; kendi insanına ve târihine başkalarının gözüyle bakma zilletinden ebediyen kurtulabilmektir. Dolayısıyla bu otuz beş yıllık birikim, kuru bir bilanço dökümünden ibâret görülmemeli, geleceğin harcını hangi mânevî değerlerle karacağını sorgulayan hayâtî bir felsefi hesaplaşmaya dönüştürülmelidir.

Gökyüzüne çekilen bayrak, dilde ve zihinde muhâfaza edilen bir hâfızayla tahkîm edilmezse zamanın acımasız rüzgârları karşısında kuruyup giden boş bir kabuğa dönüşüverir. Taşın, harcın ve sınırın ötesinde asıl savunulması gereken mevzî, bir milletin kelimelerle inşâ ettiği o muhkem ve mahrem iç dünyasıdır. Özbekistan yönetiminin Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev riyâsetinde otuz beşinci yıl irâdesine sindirdiği o derin şuur, tam da bu zihnî muhâfazanın hayâtî ehemmiyetini gözlerimizin önüne serer. “Tek Vatan, tek halk” olarak yarını omuzlama iddiası, geçmişin nostaljik tesellisine sığınmayı yeterli görmezken, tüm halkı her sabah yeniden ter dökülerek üstlenilecek ahlâkî bir mesûliyete dâvet eder. Genç kuşakları kutlu mefkûrenin asil kurucuları îlan eden yaklaşım, geleceği yalnızca fizikî surlardan öte hür fikirlerle koruma basîretini seslendirir. Kendi hikâyesini öz kelimeleriyle anlatmaktan âciz kalan toplumlar, başkalarının kurduğu estetik ve fikrî dünyâlarda kiracı olmaya mahkûmdur. Zîrâ iktisâdî göstergeleri ne kadar parlak olursa olsun, kendi dilinde rüyâ göremeyen ve kendi felsefesini üretemeyen her topluluk rûhî bir felcin ve köleliğin eşiğinde salınır.

İşte bu varoluşsal kavrayışla biçimlenen “Yangi O‘zbekiston” hamlesi, sıradan bir siyâsî vizyon belgesi yâhut üstünkörü reform söylemi olarak anlaşılmamalıdır. Bu hamle, devletin ve toplumun en derindeki kılcal damarlarına kadar nüfûz eden, insan şerefini merkeze alan köklü bir zihniyet inkılâbına temas eder. Taşkent’in modern çehresinden Fergana Vadisi’nin bereketli ovalarına kadar yayılan o taze hayâtîyeti yalnızca yükselen binalarla ölçmek büyük bir hata olur. Maddî kalkınmanın parlaklığı, hakîkat özünü örten dış kabuğuna işâret ederken, özü meydâna getirmez. Asıl büyük tecellîyse, kendi değerlerinin omurgasını dimdik tutarak dünyâya açılma cesâreti gösteren yenilenmiş toplumsal şahsiyette tebârüz eder. Târihin pasif seyircisi olmayı reddedip kurucu bir özne olarak sahneye çıkmak, özgüvenin en yalın ifâdesidir. İçe kapanmanın sığlığına düşmeden, köklerinin derinliğinden aldığı güçle dallarını evrensel ufka yayan bu tutum, zamanı aşan bir basîret örneği olarak karşılık bulur. Bu basîretin gökte karşılığı gür sesle okunan ezan, böylesi bir müstakilliği lütfeden Rabbe her gün beş defa her kurum ve kuruluşun mescidinde şükrü edâ edebilmek olmalıdır. Bu konuda da Özbekistan’da güzel ve hayırlı gelişmeler olacağına biz canugönülden inanıyoruz.

Rakamların ve iktisâdî grafiklerin soğukluğuna teslim edilen medeniyetler, insanlığın ortak vicdânında ve irfânında çoğunlukla kalıcı izler bırakamazlar. Türkçeyi düşüncenin, estetiğin ve hikmetin zirvesine çıkaran Ali Şir Nevâî, kelamın medeniyet âlemine nasıl dönüşebileceğini asırlar öncesinden rûhumuza kazımıştır. Andican’ın mânevî havasında ayak izlerini sürdüğümüz Zahîrüddin Muhammed Babür ise Fergana’da başlayan çetin ömrünü kılıcın keskinliğiyle değil de yazının ve sanatın ölümsüzlüğüyle taçlandırmayı başarmış, bunun nasıl mümkün olabileceğini bizlere göstermiştir. O, saltanat mücâdelelerinin ortasında bile kalemini bir sarraf hassasiyetiyle kullanmış, Babürnâme ile coğrafyaya ve insana dâir eşsiz hâfıza bırakmıştır. Nevâî’nin sarsılmaz dil şuuru ile Babür’ün devlet ve sanat aklı yan yana geldiğinde, buraya Burhâneddin el-Merginânî’nin hukuk nizâmının nasıl kurulabileceğini gösterdiği kurucu el- Hidâye metnini de eklediğimizde kırılmış özgüvenimizi tâmir eden gür bir pınarın fışkırdığına şâhitlik ederiz. Semerkant, Buhara, Taşkent ve Andican, haritada birer şehir ismine karşılık gelmekle birlikte aklın ve irfânın düğümlendiği Altın Silsile'nin mukaddes halkalarını oluşturur. Bu beldelerin taşında uyuyan hâfızayı donuk bir nostalji olmaktan çıkarıp bugünün diri enerjisine dönüştürmek, aslında bizim de borcumuzdur. İsmail Gaspıralı’nın “dilde, fikirde, işte birlik” hayâli ile Ziya Gökalp’in Turan için ortak kültür ufku, bu muazzam mîrası aydınlatan iki sönmez meşaleyi elimize verir.

Devletlerarasındaki protokoller ve iktisâdî antlaşmalar şüphesiz çok kıymetlidir. Fakat milletleri birbirine perçinleyen asıl harç edebiyatın ve ortak kelimelerin kurduğu o görünmez gönül köprüsüdür. Taşkent ve Andican’da gerçekleşen edebî temaslar, siyâsete entelektüel bir rûh katma yolundaki samîmî adımlardır. Bugün Türk Devletleri Teşkîlatı çatısı altında yeniden filizlenen bu ivme, yeniden Büyük Türkistan’ı tüm dünyâ için kurucu bir medeniyet damarına dönüştürebilir. Ankara ile Taşkent, İstanbul ile Semerkant, Konya ile Buhâra arasındaki bu târihî hat güçlendikçe, bunalımlarla sarsılan insanlığa yeni bir adâlet ve huzûr teklifi sunulacaktır. Bize düşen, geçmişin ihtişâmıyla avunma konforunu terk edip yaşayan edebiyatlarımız arasında kesintisiz bir kan dolaşımını yeniden harekete geçirmektir. Taşkent’te yazılan bir mısranın sıcaklığı İstanbul’da veya Bakü’de aynı anda hissedilebildiği gün, müşterek geleceğimize ilişkin inancımız tam mânâsıyla kemâle erecektir. Bu vesîleyle otuz beşinci bağımsızlık yılında köklerinden güç alarak şahlanan Özbekistan’ın bağımsızlık bayramını en içten dileklerimle kutluyorum.