MUSTAFA KARA: ZİYA GÖKALP VE VAKIFLAR

Osmanlı Devleti’nin atardamarlarından biri de vakıflardır. Devlet çarkını döndüren ana kurumlardan biridir. Dolayısıyla konu ile ilgili tartışmalar hiçbir zaman gündemden düşmemiştir. XIX. yüzyılla birlikte Osmanlı Devlet yönetim tarzının girdiği yeni kulvarda, vakıflarla ilgili yeni düzenlemeler yapıldı. Evkaf Bakanlığı kurularak meseleleri en uygun şekilde çözmenin yolları arandı. Vakıf kurumuyla ilgili iktisadî-dinî problemler nasıl çözülecektir sorusu hep gündemin ön sıralarında yerini aldı. Kitap ve risalelerin yazımı Cumhuriyet dönemine kadar devam etti.

II. Meşrutiyet döneminin etkili yazarlarından biri olan ve Cumhuriyet dönemine de birçok konuda fikir ve yorumlarıyla ilham kaynağı olan şahsiyetlerden biri de 150 yıl önce Diyarbakır’da doğan Ziya Gökalp’tir. (ö. İstanbul, 1924) Toplumda yaşanan problemlere çözüm üretirken bazan nesir bazan nazım unsurunu kullanan Gökalp bu meseleye de kendi açısından bakmış ve Bütçe Birliği isimli şiirinde devletin biri vakıflar diğeri hazine diye iki bütçesinin olamayacağını, Evkaf Bakanlığı’nın kaldırılması gerektiğini savunmuştur.

Konu ile ilgili sert tenkitleri de ihtiva eden 1918 tarihli mısralar, vakfiyelerde yer alan bazı şartlar sebebiyle vakıfların faydadan çok zarar getirdiğini düşünmektedir:

VAKIF

Her vakıf bir Hüdaşâhi hükümet

Var kanunu, memurları, bütçesi..

Bu divanda değişemez bir hizmet

Murakıbı bir ölünün pençesi

Niçin bilmem dirilerin verilmiş

Dizginleri ölülerin eline

Neden böyle bir dur emri verilmiş

Yürümeyi seven bu Türk iline

Baba demiş “oğlum satar bu malı

Vakfedeyim kalsın daim soyumda

Çalışmasın soyumun hiçbir dalı

Yaşasınlar hep nimette doyumda!”

Bu fikirden doğmuş bütün vakıflar

Yapmış halkı tevekkülcü kaderci

Manastıra dönmüş bütün sakıflar

Ki beklerler ahiretten haberci

İslâmiyet iğrenirken ruhbandan

Vakıf ona râhipliği öğretmiş

Harâbeler mahrum kalmış umrandan

İmaretler tembelliği üretmiş..

En azimli bir milleti bu bid’at

Kılmış böyle iradesiz kötürüm

Bizi derviş yapan değil tarikat

Ben tekkede mürşid vakfı görürüm