Ortalama Finansal Okuryazar İçin Muhtasar Fon Krizi Tarihi

Biraz sermaye, biraz üretim, biraz siyaset, biraz da çürük elma meselesi…

 

Mizacım itibarıyla, reytingi yüksek bir kalem olmanın ya da söylev gücü kuvvetli bir hatip olmanın peşinde pek koşmadım ben. Bunun elbette bu konudaki eksikliklerimle ilgili bir tarafı da olabilir. Lakin egomun da dâhil olduğu iç sesim, zaman zaman meseleyi belki de işine geldiği gibi ele alarak başka türlü yorumluyor ve şöyle diyor olabilir: “Senin reyting gibi bir derdin de yok hani!”

Ne diyelim… Sanatın sanat için yapılması meselesine, “Ben sanatı kendim için yapıyorum.” diyerek belki de yine kendimce bir teselli bulmaya çalışıyor, bu pencereden bakıyor olabiilirim.

Gelgelelim, bu defa mevzunun netamet, ehemmiyet ve taşıdığı hassasiyet sebebiyle başlığın reytingine küçük bir yatırım yapmadan edemedim. Maksadım, mühim gördüğüm bu hususta zihnî çabamın neticesi olan bu metinle okuyucunun dikkatini çekmek, merakını uyandırmak ve kendisini birkaç sayfalık bir muhasebeye davet etmek...

Kaleme aldığım bu yazı, Türkiye'nin son dönemde gündemini meşgul eden fon meselesine dair. Bir siyaset tarihçisi ve sosyolog olarak gerek kamuoyunda gerekse hususi sohbetlerimizde karşılaştığım değerlendirmelerin, üzerinde ayrıca durulmayı hak eden ortak noktalar taşıdığını düşünüyorum.

Niyetim herhangi bir kişi veya kurum hakkında peşinen hüküm vermek, hukuki değerlendirmesi tamamlanmamış meselelerde kanaat bildirmek ve yahut güncel tartışmaların taraflarından birine katılmak, taraf olmak asla değildir. Hususiyetle amacım, yaşananları daha geniş bir perspektiften değerlendirmek ve dahi gündelik tartışmalar arasında gözden kaçan ekonomik, siyasi ve toplumsal dinamikleri görünür kılmaktır.

Zira bugün ehemmiyetle ele almak durumunda olduğumuz bu mesele; birkaç yatırım fonunun sorunlu hâle gelmesine, birtakım fonların tasfiyesine yahut bazı yatırımcıların zarara uğramasına indirgenemeyecek kadar geniş bir mahiyet taşımaktadır. Hakeza söz konusu süreç, sermaye ile üretim arasındaki ilişkiden devletin denetim kapasitesine, piyasalara duyulan güvenden toplumsal istikrara kadar uzanan geniş bir alanı ilgilendirmektedir.

Öyleyse biraz geriye gidelim. Bugünün finansal terminolojisini bir kenara bırakalım ve mevzuyu en başından, bir demircinin atölyesinden başlayarak anlamaya çalışalım.

Sermayenin ve Üretimin Tarihsel Buluşması

Orta Çağ'dayız. Faraza 15. asır. Aylardan Ocak. Şehrimiz Bursa…

Hükümdar, nisan ayında çıkacağı sefer için mahir bir demirciye yüz bin kılıç siparişi veriyor.

Demircinin ustalığı tartışılmaz. İşçiliği kaliteli, itibarı yüksek, geçmişte yaptığı işler güven verici. Hükümdarın siparişi kendisine vermesinin sebebi de bu olsa gerek…

Lakin küçük bir problem var: Demircinin aylık üretim kapasitesi bin kılıç. Önünde ise üç ay ve yüz bin kılıçlık bir sipariş bulunuyor.

Ortada son derece kıymetli bir fırsat var. Fakat fırsatın büyüklüğüyle mevcut üretim kapasitesi arasında dağlar kadar da fark var...

Demircinin önünde birkaç seçenek var. Kendi sermayesiyle tezgâhını büyütebilir, borçlanabilir, başka ustalarla ortak çalışabilir veya siparişin bir bölümünü başka atölyelere devredebilir. Ancak haliyle bu seçenekler aynı ekonomik sonucu doğurmayacak. Borçlanmada demirci aldığı parayı, üretim başarılı olsun ya da olmasın, kararlaştırılan şartlarda geri ödemekle yükümlüdür. Ortaklıkta ise sermaye sahibi kazanca olduğu kadar ticari riskin sonuçlarına da iştirak eder. Her iki yöntemin de ayrı maliyeti, riski ve sorumluluğu vardır.

Asıl mesele şu: Demircinin ustalığı ve rutinin dışında siparişi var ve fakat mevcut imkânları bu büyüklükte bir üretime yetmiyor. Sermayenin yanında iş gücü, hammadde, tezgâh, zaman ve atölyeler arasında koordinasyon gerekiyor. Dolayısıyla ihtiyaç, para bulmaktan ziyade üretim kapasitesini büyütecek bir organizasyon kurmak.

İktisat tarihinin temel meselelerinden biri tam da burada karşımıza çıkıyor:

Sermayesi olanla üretme kabiliyeti olan nasıl buluşturulacak?

İnsanlık, bu soruya yüzyıllar boyunca farklı cevaplar üretmiş. Ortaklıklar, emek-sermaye iş birlikleri, ticari finansman yöntemleri ve risk paylaşımına dayalı modeller, bu arayışın birer ürünü olmuş.

İslam iktisat geleneğinde de sermaye ile emeği buluşturan çeşitli ortaklık modelleri geliştirilmiştir. Bunların başında mudaraba gelir. Mudaraba, modern borsa ve yatırım fonlarının doğrudan tarihsel öncülü olarak görülmemelidir. Ancak mudaraba sermaye ile emeği bir araya getirme ve ticari riski paylaşma arayışının tarihsel örneklerinden biri olması hasebi ile tartışmamıza ilham verebilir.

Bu modelde bir taraf sermayesini, diğer taraf emeğini, bilgisini ve işletme kabiliyetini ortaya koyar. Kâr, önceden belirlenen oranlar çerçevesinde paylaşılır. Sermayenin ticari faaliyete tahsis edilmesiyle ortaya çıkan risk de tarafların üstlendikleri rollere göre şekillenir. Böylece sermaye sahibi ekonomik faaliyete iştirak ederken üretici de sermaye yetersizliği sebebiyle değerlendirebileceği bir fırsatı kaybetmez.

Faiz konusundaki değerlendirme ise iktisadi olduğu kadar ahlaki ve hukuki tercihleri de ilgilendiren ayrı bir tartışmadır. Mudarabanın işleyişini anlatırken bu tartışmayı tarafsız bir ekonomik tespit gibi sunmamak gerekir. Burada vurgulanması gereken, üretim ve ticarete dayalı ortaklık anlayışının sermaye ile emeği, risk yani kar-zarar paylaşımı temelinde buluşturmasıdır.

Elbette her ekonomik faaliyetin doğasında risk bulunmaktadır. Burada esas olan, riskin tarafların sorumlulukları ve üstlendikleri roller nispetinde adil biçimde paylaşılmasıdır.

Borsanın ve Fonların İşleyişinde Güven ve Denetim

Bugünkü borsa ve fon sisteminin arkasında da sermayeyi bir araya getirme ve ekonomik faaliyete yönlendirme ihtiyacı vardır. Bununla birlikte modern sermaye piyasaları, tarih boyunca gelişen şirketleşme, hukuk, muhasebe ve finans kurumlarının ürünüdür. Mudaraba ile aralarında doğrudan ve kesintisiz bir tarihsel soy bağı kurmak doğru olmaz. İslam hukukunda müşâreke gibi başka ortaklık türleri, Avrupa ticaretinde commenda türü sözleşmeler ve zamanla gelişen şirket ortaklıkları da sermayenin ticari teşebbüsle buluşmasına hizmet etmiş; kambiyo senetleri ve kredi uygulamaları ise bu ilişkilerin finansman altyapısını genişletmiştir.

Şimdi demircimizin yalnızca bir sermaye sahibinden ziyade yüzlerce, hatta binlerce kişiyle ortaklık kurduğunu düşünelim.

Çünkü artık tek bir siparişi yetiştirmekten öte, kalıcı bir üretim organizasyonu oluşturmak istiyor. Yeni atölyeler açacak, daha fazla usta çalıştıracak ve üretim kapasitesini artıracak.

Bunun için daha fazla sermayeye ihtiyacı var.

Zaman içerisinde ortaklıkların kurumsallaşması, sermayenin paylara bölünmesi ve bu payların devredilebilir hâle gelmesi, modern sermaye piyasalarının gelişmesinin önünü açmıştır.

Artık yatırımcı, işletmenin bulunduğu şehirde yaşamak veya üretimi bizzat takip etmek zorunda kalmadan şirket payı edinerek o ekonomik faaliyete ortak olabiliyor.

Borsa, işte bu ortaklığın ve sermaye dolaşımının kurumsal zemini hâline geliyor.

Borsa, hisse senetlerinin alınıp satıldığı bir yer olmanın ötesinde, tasarrufların yatırıma dönüşmesine ve şirketlerin sermayeye erişmesine imkân veren kurumsal bir mekanizmadır. Elbette borsada yapılan her işlem doğrudan üretime kaynak aktarmaz. İkincil piyasada yatırımcıların kendi aralarında yaptığı alım satımlar da piyasanın likiditesini ve fiyat oluşumunu sağlar. Bu işlemleri başlı başına üretim dışı veya sakıncalı saymak doğru olmayacaktır. Bununla birlikte sağlıklı işleyen bir piyasa, şirketlerin sermayeye erişmesini kolaylaştırır ve tasarrufların yatırımla buluşabileceği zemini güçlendirir.

Ne var ki sermayenin büyümesiyle birlikte yeni bir problem ortaya çıkar.

Binlerce yatırımcının her birinin ayrı ayrı şirket incelemesi, mali tabloları okuması, yöneticileri araştırması ve yatırım kararı vermesi elbette mümkün olmakla birlikte, bunun herkes için aynı ölçüde kolay, verimli ve düşük maliyetli olmadığı aşikaredir.

İşte fonlar bu ihtiyacın sonucunda ortaya çıkar.

Fon, farklı yatırımcıların tasarruflarını bir araya getirip profesyonel yönetim altında değerlendiren kolektif bir yatırım aracıdır.

Yatırımcı aslında şöyle demektedir:

“Benim sermayem var. Fakat hangi işletmenin büyümeye değer olduğunu, hangi sektörün gelecekte daha fazla kazanç sağlayabileceğini sen benden daha iyi biliyorsun. Ben de bu uzmanlığına güvenerek birikimimi sana emanet ediyorum.”

Bu güvenin karşılığında portföy yönetim şirketleri profesyonel hizmet sunuyor. Farklı kurumlar da fon varlıklarının korunması, kayıt altına alınması ve işlemlerin güvenli biçimde yürütülmesi için görev üstleniyorlar.

Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken önemli bir husus vardır: Fon ile fonu kuran veya yöneten portföy yönetim şirketi aynı hukuki varlık değildir. Yatırım fonu, kendi başına tüzel kişiliğe sahip olmamakla birlikte, kurucusunun ve portföy yöneticisinin malvarlığından ayrı bir malvarlığına sahiptir. Bu malvarlığı, katılma payı sahiplerinin hak ve menfaatleri gözetilerek ilgili mevzuat ve fon içtüzüğü hükümleri çerçevesinde yönetilir. Malvarlığının ayrı olması, yatırımın anapara veya getiri bakımından garanti edildiği anlamına da gelmez.

Bu ayrım, finansal sistemin neden kurumsal denetime ihtiyaç duyduğunu göstermeye yeter.

Çünkü başkalarının birikimini yönetmek, kişisel yatırım kararından farklı ve daha ağır bir sorumluluk doğurur.

Elbette yatırımcının da fonun yatırımcı bilgi formunu, risk değerini, yatırım stratejisini, portföy dağılımını ve likidite koşullarını incelemesi önemlidir. Ancak finansal okuryazarlık ve yatırımcı dikkati, profesyonel fon yönetiminin özen yükümlülüğünün veya kamu otoritesinin gözetim sorumluluğunun yerine geçmez ve bu sorumluluklar birbirini tamamlar.

İşte devletin ve denetim kurumlarının varlık sebebi de burada başlamaktadır.

Binlerce insanın tasarrufunu yöneten bir sistemde güveni yalnızca kişisel itibara bırakamazsınız.

Türkiye'de bu sorumluluğun merkezinde Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) bulunuyor. Borsa İstanbul, Takasbank, Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) ve diğer ilgili kurumlar da piyasanın sağlıklı işlemesi için farklı görevler üstlenmektedir.

Buradaki temel amaç, yalnızca bir suç işlendiğinde suçluyu bulmakla sınırlı kalamayacaktır. Asıl amaç, hukuka aykırı davranışları mümkün olduğunca önlemek, yatırımcının hakkını korumak ve piyasanın güvenilirliğini sağlamaktır.

Aksi hâlde güçlü olanın zayıf olanı istismar ettiği, bilgi sahibi olanın bilgisiz olanın birikimini kendi lehine kullandığı bir düzen ortaya çıkar ki son kriz bu eksende değerlendirilmelidir.

Böyle bir ortamda piyasa ekonomisinden söz etmek mümkün olsa bile sağlıklı bir piyasa düzeninden söz etmek mümkün olamaz.

Buraya kadar her şey oldukça makul görünüyor.

Üretici sermayeye ulaşıyor. Sermaye sahibi uzman aracılığıyla yatırım yapıyor. Finansal kurumlar bu ilişkiyi organize ediyor. Devlet ise sistemi denetliyor.

Peki, bu kadar katmanlı bir yapı nasıl oluyor da bazı fonlar üzerinden bütün piyasayı etkileyebilecek bir güven sorunuyla karşı karşıya kalabiliyor?

Meselenin asıl kritiği işte tam da burada başlıyor…

 

Çürük Elma Meselesi ve Fon Krizinin Seyri

Bir kasa elma düşünelim: Birkaçında çürüme başlamışsa yapılması gereken, sorunlu elmaları ayırmak, diğerlerini kontrol etmek ve çürümenin kaynağını araştırmaktır. Böylece çürüyen elmaların sağlam olanlara zarar vermesi önlenebilir.

Kamuoyuna yansıyan gelişmeler, bazı fonlar ve portföy yönetim şirketleri üzerinden sermaye piyasalarının işleyişini sorgulatan ciddi iddiaların bulunduğunu gösteriyor. Bu iddialar, her fon veya şirket hakkında peşinen hüküm vermekten öte somut işlem ve sorumlulukların ayrı ayrı incelenmesini gerektiriyor.

Özellikle fiilî dolaşım oranı ve işlem hacmi sınırlı bazı paylarda olağan dışı fiyat hareketleri yaşandığına ilişkin SPK açıklamaları, bazı fonların bu hareketlerle ilişkisine dair incelemeler ve yatırımcıların karşı karşıya kaldığı riskler, meselenin yalnızca bireysel yatırım kararlarıyla açıklanamayacağını gösteriyor.

Bununla birlikte, bir varlığın fiyatının borsa dinamikleri içinde olağan kabul edilebilecek ölçülerde yükselmesi, tek başına hukuka aykırılık olarak değerlendirilemez. Buna karşılık, fahiş fiyat hareketleri ile spekülasyon veya piyasa manipülasyonu niteliği taşıyan işlemler, somut olayın koşullarına göre ve gerekli SPK inceleme ve süreçlerinin işletilmesinin ardından hukuki müdahaleyi gerektirebilir. Bu nedenle her fonun, işlemin, taraflar arasındaki ilişkinin ve piyasa koşullarının kendi ekonomik ve hukuki çerçevesinde, somut deliller ışığında ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Burada önemli bir ekonomik gerçek daha bulunmaktadır.

Bir varlığın fiyatı yükseliyor diye mutlaka gerçek değeri de yükselmiş olmaz. Bazen piyasada oluşan fiyat, o varlığın ekonomik karşılığından uzaklaşabilir. Özellikle işlem hacmi sınırlı hisselerde belirli sermaye hareketleri fiyatları olağan dışı biçimde etkileyebilir.

Böyle bir durumda ortaya çıkan yüksek fiyatlar, fonların değerini olduğundan daha güçlü gösterebilir. Bu görüntü yeni yatırımcıları çekebilir ve zaman içerisinde kendi kendisini besleyen bir döngü oluşabilir.

Fonların işlevi; fon türüne, yatırım stratejisine ve izahname ile içtüzükte belirlenen esaslara göre değişir. Her fonun doğrudan üretimi veya şirketlerin uzun vadeli gelişimini finanse etmek üzere kurulduğu söylenemez. Bununla birlikte fon yönetimi, belirlenmiş stratejiden uzaklaşıp yatırımcı menfaatini ikinci plana iten, piyasa düzenini bozan veya fiyatları yapay biçimde etkileyen işlemlere yöneldiğinde sermaye piyasasının sağlıklı işleyişi içeriden zedelenir. İkincil piyasada alım satım yapmak kendi başına sakıncalı addedilemez velakin sorun, bu faaliyetin hukuka ve fonun yatırım amacına aykırı bir yapıya dönüşmesidir.

İşte denetimin önemi de tam da burada ortaya çıkar.

Başlangıçta çürük elma metaforuyla ifade etmeye çalıştığım üzere, birkaç fonda yaşanan sorunların bütün fonlara, hatta kapalı fonlara teşmil edilmesi, çözüme yönelik arayışlarda doğru sonuçlar üretmeyecektir. Her fonun yapısı, yatırım stratejisi, portföyü ve yönetim biçimi birbirinden farklıdır. Dolayısıyla yaşanan sorunların kaynağı ve sorumluluğu, bütün fon sistemini aynı kefeye koymadan, her bir fonun kendi koşulları ve somut bulgular çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Bir yerde yangın çıkmış olması bütün binanın yandığı anlamına gelmez. Ancak yangının diğer katlara sıçrama ihtimali varsa gerekli tedbirleri almak da kaçınılmazdır.

Dolayısıyla meseleye yaklaşımımız ne yaşanan sorunları küçümsemek ne de münferit olumsuzluklardan hareketle bütün bir sistemi mahkûm etmek olmalıdır. Asıl yapılması gereken, sorumlulukları doğru tespit etmek, sorunlu yapıları diğerlerinden ayırmak ve sistemin bütününe zarar verebilecek riskleri zamanında bertaraf etmektir.

Bir meselenin mahiyetini anlamak kadar, hangi aşamalardan geçerek bugünkü hâline geldiğini bilmek de önemlidir. Bu sadette;

SPK'nın 18 Eylül 2026 tarihli açıklamasında paylaşılan bilgilere göre süreç, 2025 yılının son çeyreğine uzanıyor.

2 Aralık 2025 tarihinde Finansal İstikrar Komitesi toplantısında, yatırım fonları üzerinden düşük fiilî dolaşıma sahip hisselerde meydana gelen olağan dışı fiyat hareketleri gündeme alınıyor.

3 Aralık'ta SPK bünyesinde konuya ilişkin bir çalışma grubu oluşturuluyor.

18 Aralık 2025 tarihinde nitelikli yatırımcı olmak için aranan finansal varlık şartı 1 milyon liradan 10 milyon liraya yükseltiliyor. 26 Ekim 2026 tarihli SPK açıklamasıyla, nitelikli yatırımcı şartlarına atıf yoluyla belirlenen finansal varlık eşiği 50 milyon liraya güncelleniyor. Dolayısıyla ilk değişiklik, sonraki düzenlemelerden bağımsız ve değişmez bir eşik olarak okunmamalıdır.

26 Ekim 2026 tarihinde SPK, Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber’in portföy ve yatırım sınırlamalarına uyum takvimini de güncelliyor. Önceki kademeli uyum takvimi kaldırılarak tam ve nihai uyum için 31 Ocak 2027 tarihi belirleniyor. Bu değişiklik, kriz sonrasında yalnızca tasfiye ve geri kazanım süreçlerinden ziyade, fon portföylerinin tabi olduğu yatırım sınırlarının da yeniden ele alındığını gösteriyor.

2026 yılı boyunca düzenleyici kurumlar çeşitli çalışmalar yürütüyor. Fonların işleyişine, değerlemesine ve piyasa risklerine ilişkin yeni düzenlemeler hazırlanıyor.

23 Temmuz 2026 tarihinde, yatırım fonu portföylerinde yer alan ve borsada işlem gören gayrimenkul yatırım fonu (GYF) ve girişim sermayesi yatırım fonu (GSYF) katılma paylarının, borsa fiyatı yerine net aktif değer üzerinden değerlenmesine ilişkin karar alınıyor ve bilahare uygulamaya 31 Temmuz’dan sonra geçiliyor. 28 Ağustos’ta ise Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber güncelleniyor.

17 Eylül 2026 tarihinde süreç önemli bir aşamaya ulaşıyor. SPK kararları doğrultusunda yedi portföy yönetim şirketine ait 131 yatırım fonunun tasfiyesine karar veriliyor. Bu karar, tabiiyetiyle ilgili fonların tasfiye sürecine ilişkindir; 131 fonun tamamında aynı ihlalin bulunduğu veya bütün yatırımcıların aynı zarara uğradığı anlamına gelmemektedir.

21 Eylül’de tasfiye usul ve esaslarının A/8 maddesinde yer alan üç aylık süre altı aya çıkarılıyor. SPK, bu değişikliğin tasfiyenin mutlaka altı ay süreceği anlamına gelmediğini ayrıca belirtiyor.

23 Eylül’de SPK, tasfiye kapsamındaki 131 fondaki tekil yatırımcı sayısını 455 bin 758 olarak açıklıyor. Bu, fonlarda kayıtlı tekil yatırımcı sayısıdır ve haliyle kesin mağdur veya zarar gören kişi sayısı olarak algılanmamalıdır.

Ancak bu rakamların arkasında istatistiksel bir büyüklükten farklı olarak, birikimini finansal sisteme emanet etmiş yüz binlerce insanın hikâyesi bulunmaktadır. Kimi tasarrufunu çocuklarının geleceği, kimi enflasyon karşısında birikimini korumak için fonlara yöneltmiştir. Piyasa güveninin zedelenmesinden etkilenen bireysel yatırımcıların mağduriyeti ise tasfiye kapsamındaki fonlarla sınırlı olamayacaktır.

1 Ekim’de SPK, tasfiye süreci devam eden dört portföy yönetim şirketinin kurucusu olduğu fonlar için ek bir ara ödeme usulü belirliyor. Ödemelerin öncelikle para piyasası fonlarından başlatılması ve her yatırımcıya her fon için yapılacak ara ödemenin bir milyon lirayı aşmaması öngörülüyor.

Burada iki düzenlemenin kapsamını birbirinden ayırmak gerekir. SPK’nın 1 Ekim tarihli ara ödeme duyurusu dört portföy yönetim şirketinin kurucusu olduğu fonları kapsarken, 27 Ekim’de 7596 sayılı Kanun çerçevesinde açıklanan özel tasfiye ve ödeme usulleri SPK’nın duyurusunda Tera, Pusula ve Atlas Portföy’ün kurucusu olduğu fonlar için belirtilmiştir. Bu kapsam farkı, Hedef Portföy fonlarının bütün tasfiye ve yatırımcı koruma süreçlerinin dışında kaldığı şeklinde yorumlanmamalı; her fon bakımından uygulanacak hukuki dayanak ve işlem takvimi ayrıca takip edilmelidir.

27 Ekim 2026 tarihinde 7596 sayılı Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun yürürlüğe giriyor. Kanun, SPK’nın 17 Eylül 2026 tarihli kararlarıyla tasfiyesine karar verilen ve yayımlandığı tarihte tasfiyesi tamamlanmamış fonlar bakımından özel bir tasfiye ve geri kazanım çerçevesi kuruyor. Kanun, diğer yatırım fonları için genel veya sürekli bir tasfiye ve sorumluluk rejimi oluşturmuyor. SPK’nın 27 Ekim tarihli uygulama açıklamasında ise bu usul kapsamında tasfiye işlemleri yürütülecek fonlar, Tera, Pusula ve Atlas Portföy’ün kurucusu olduğu fonlar olarak belirtiliyor.

Bu kronoloji, sorunun 2026 yılının eylül ayında birdenbire ortaya çıkmadığını; SPK’nın açıklamasına göre 2025 yılının sonlarından itibaren takip edilen ve yaklaşık on aylık bir kurumsal sürece yayılan bir meseleyle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor. Dolayısıyla yalnızca hangi adımların atıldığından ziyade erken tespit edilen risklere karşı alınan tedbirlerin zamanlamasını, kapsamını ve yeterliliğini de sorgulamak gerekiyor.

Sorun bu kadar erken fark edilmişken hangi tedbirler alındı, bunlar neden yeterli olmadı ve sistemin daha erken müdahale etmesini engelleyen eksiklikler nelerdi?

Bu soruların cevapları, geçmişte yaşananların hesabını sormak bakımından mühim olmakla birlikte, gelecekte benzer hadiselerin önüne geçebilecek bir düzen kurabilmek bakımından da önem taşımaktadır.

7596 sayılı Kanun’un önemli tarafı, meselenin yalnızca fonların kapatılmasına indirgenmemiş olmasıdır. Kanun; kendi kapsamındaki fonların malvarlığından hukuka aykırı biçimde çıkarılan değerlerin geri kazanılmasını, fon kayıp ve zararlarının sorumlulardan tahsilini ve geri kazanılan değerlerin fon pay sahiplerine ödenmesini düzenliyor.

SPK’nın 27 Ekim tarihli açıklamasına göre tasfiye işlemlerini Tera Portföy fonlarında İş Bankası, Pusula ve Atlas Portföy fonlarında ise Ziraat Bankası yürütecek. Ara ödemelerde yatırımcının net yatırım tutarı ile bir milyon liralık üst sınır birlikte dikkate alınacak ve fonun dağıtılabilir nakdi bütün ara ödeme taleplerini karşılamaya yetmezse ödeme yöntemi ve önceliklendirme ayrıca belirlenecek. Ara ödeme sırasında katılma payları iade edilmeyecek, iade işlemi nihai tasfiye ödemesinde yapılacak. Dolayısıyla bir milyon liralık tutar, herkese ödenecek sabit veya garanti edilmiş bir tazminat olmaktan çok ilgili hesaplama ve fonun mevcut kaynakları çerçevesinde uygulanacak bir üst sınır olarak okunmalıdır.

Kanunun çıkarılmış olması haddizatında sorunun çözüldüğü anlamına gelmez. Belirleyici olan; kayıpların ne ölçüde geri kazanılabileceği, hak sahiplerine hukuken mümkün olan ödemelerin nasıl yapılacağı ve tasfiye sürecinin ne kadar şeffaf yürütüleceğidir. Yatırımcı, bu süreçte ilgili ve sorumlu kurul ve kurumlarca birikiminin akıbeti ve haklarını kullanma yolları konusunda açık ve düzenli biçimde bilgilendirilmelidir. Bu hususta da ekran yüzü daha çok Hazine ve Maliye Bakanlığı ve hususen bakanı olmalıdır.

 

Ekonomik Krizin Sistemik ve Siyasi Riskleri

Finansal piyasanın görünen sermayesi paradır ve hakeza onu ayakta tutan temel teminat ise güvendir. Güven zedelendiğinde yatırımcı daha yüksek risk primi talep edebilir veya piyasadan uzaklaşabilir. Bunun etkisi borsa fiyatlarıyla sınırlı kalmaz.

Şirketler yatırım kararlarını erteleyebilir, yeni üretim tesisleri ve istihdam planları ötelenebilir ve haliyle girişimcilerin risk alma iştahı azalabilir. Finansal kurumlara duyulan güven kaybı da zamanla vatandaşın ekonomik sisteme ilişkin genel kanaatini etkileyebilir.

Türkiye'nin yakın siyasi tarihine baktığımızda, bazı hadiselerin başlangıçtaki mahiyetlerinin çok ötesinde sonuçlar doğurabildiğini görüyoruz.

Gezi Parkı süreci ile 17-25 Aralık 2013 süreci, farklı tarihsel bağlamlara, aktörlere ve hukuki niteliklere sahiptir. 15 Temmuz 2016 ise demokratik anayasal düzene yönelmiş silahlı bir darbe teşebbüsü olması bakımından bunlardan bütünüyle ayrı bir kategoride değerlendirilmelidir. Dolayısıyla bu olayları aynılaştırmak veya bugünkü fon kriziyle eşdeğer tutmak doğru olmayacaktır. Burada bu örneklerle dikkat çekmek istediğim benzerlik, olayların kendisinden ziyade, yönetilemeyen krizlerin zaman içinde farklı aktörlerin müdahalesine ve farklı siyasi anlamlandırmalara açık hâle gelebilmesidir.

Bununla birlikte, son dönemde Adalet Bakanlığı başta olmak üzere yargı makamlarının attığı adımlar ile SPK ve diğer ekonomik kurumların sürece yönelik müdahaleleri, meselenin çözümü ve kurumsal güvenin yeniden tesisi bakımından umut verici gelişmeler olarak değerlendirilebilir.

Başlangıçta ekonomik ve idari sınırlar içinde çözülebilecek bir fon meselesi, mağduriyetlerin birikmesi ve kurumsal güvenin aşınması hâlinde daha geniş bir toplumsal ve siyasi zemine taşınabilir. Bu nedenle ekonomik sorunun yönetilememesi, toplumsal huzursuzluk ve siyasi gerilim risklerini artırabilir.

Devlet, krizin ilk ortaya çıktığı noktayı tespit etmekle yetinmemeli ve meselenin hangi ekonomik, toplumsal ve siyasi fay hatlarıyla kesişebileceğini de öngörmelidir. Yönetim boşluklarını zamanında gidermek, güven krizinin büyümesini önlemenin en sağlıklı yoludur.

Yatırımcı parasının akıbetini bilmiyor, hakkını nasıl arayacağını kestiremiyor ve hangi kamu kurumundan cevap alacağını göremiyorsa sorun artık yalnızca finansal bir sorun olarak kalmayacak aynı zamanda bir yönetim ve güven sorununa evrilecektir.

Vatandaşın hak araması, mağduriyetini dile getirmesi ve kamu kurumlarından hesap sorması demokratik hayatın doğal bir parçasıdır. Her toplumsal tepkiyi gayrimeşru veya dışarıdan yönlendirilmiş kabul etmek de isabetli ve hakkaniyetli bir yaklaşım olmaz.

Bununla birlikte meşru toplumsal taleplerin farklı aktörlerce kendi amaçları doğrultusunda kullanılabilmesi de hayatın ve siyasetin gerçeklerinden biridir. Bir krizin doğuş sebebiyle ilerleyen aşamalarda üstlenebileceği siyasi işlevi birbirine karıştırmamak gerekir.

Devletin gücü ekonomik kaynaklarından veya güvenlik kapasitesinden ziyade toplumuyla arasındaki güven bağını koruyabilme kudretinden de gelir.

 

O Meş’um Uluslararası Mihraklar!

Ne zaman Türkiye'de işler yolunda gitmese, bazı gelişmelerin arkasında hemen “meş'um uluslararası mihraklar” aranır. Kimi zaman bu açıklamalar kolaycı bir refleksin, kimi zaman da gerçek bazı uluslararası ilişkilerin ve çıkar çatışmalarının ifadesidir. Doğrusu, her şeyi dış güçlere bağlamak ne kadar yanlışsa, uluslararası sermayenin ve finansal aktörlerin ülkelerin ekonomik ve siyasi süreçleri üzerindeki etkisini bütünüyle yok saymak da o kadar gerçeklikten uzak bir yaklaşımdır.

Fon krizinin bu boyutunu ele alırken amacım, her gelişmenin arkasında bir dış müdahale aramak olmayacaktır elbette velakin uluslararası finans sisteminin Türkiye piyasalarıyla kurduğu ilişkiyi, sermayenin hareket kabiliyetini ve bu ilişkinin doğurabileceği sonuçları anlamaya çalışmakta nafile bir çaba değildir.

Türkiye piyasalarında yabancı yatırımcı olarak görünen sermayenin tamamını ekonomik mahiyeti itibarıyla yabancı sermaye saymak da isabetli olmaz. Piyasa literatüründe “bıyıklı Türk” olarak ifade edilen, yabancı yatırımcı kanalları üzerinden hareket eden veya yurt dışında konumlanmış yerli sermaye de bu tablonun bir parçasıdır. Bu nedenle yatırımcı verilerinin arkasındaki sermaye yapısını doğru okumak gerekir.

Hülasa bu uluslararası boyut, Küresel finans piyasalarında kullanılan hisse senedi ve diğer yatırım endekslerini hazırlayan, yatırım araçları ve portföy analizleri sunan finansal veri ve endeks sağlayıcısı Morgan Stanley Capital International’in (MSCI) 15 Ekim 2026 tarihli açıklamasıyla daha somut hâle gelmiştir. Aslında bu açıklama içinde bulunduğumuz fon krizinin en temel en gerideki tetikleyicisi olması hasebiyle de manidardır. MSCI, 2026 piyasa sınıflandırması değerlendirmesi kapsamında, bazı küçük ölçekli şirketlerle yakından ilişkili fon pozisyonları üzerinden koordineli işlemler yapılmış olabileceğine ve bunun fiilî dolaşım oranı hesaplarının güvenilirliğine ve piyasa bütünlüğüne etkisine ilişkin kurumsal yatırımcı kaygılarını aktarmıştır. Bu aşmada MSCI'e ilişkin şu hususun da altını çizmek gerekir: Bu tür yapılar, küresel sermaye odaklarının ekonomik varlıklarını koruma ve büyütme, mevcut güç ilişkilerini sürdürme ve ülkelerin siyasal tercihleri üzerinde etkide bulunma araçları olarak da işlev görmektedir.

MSCI’in öne çıkardığı başlıklar; gerçek faydalanıcıların ortaklık yapılarının ayrıntılı ve zamanında açıklanması, koordineli işlemlere karşı etkili gözetim ve yaptırım mekanizmalarının işletilmesi, fiilî dolaşım oranı yapısal olarak bozulmuş payların şeffaf ve kurallara dayalı biçimde değerlendirilmesidir. Buradaki mesele hisse fiyatı dışında, piyasadaki pay sahipliği yapısının ve serbest dolaşım oranının uluslararası yatırımcılar tarafından doğrulanabilir olmasıdır.

MSCI, 15 Ekim 2026 tarihli açıklamasında, Türkiye pay senetlerine ilişkin bazı endeks değişikliklerini geçici olarak dondurduğunu bildirmiştir. Açıklamada, Haziran 2027’ye kadar yeterli ilerleme kaydedilmemesi hâlinde, Türkiye’nin gelişmekte olan piyasalar statüsünden sınır piyasa veya bağımsız piyasa statüsüne alınması ihtimali de dâhil olmak üzere ek tedbirlerin istişareye açılabileceği belirtilmiştir. Dolayısıyla söz konusu açıklama, statü değişikliğine yönelik alınmış ya da kesinleşmiş bir karar anlamına gelmemektedir. Nihai değerlendirme, MSCI’nin 2027 yıllık piyasa sınıflandırması incelemesi kapsamında yapılacaktır.

Şu hususun altını çizmek gerekir: MSCI, bir mahkeme veya kamu otoritesi sıfatı taşımamaktadır. Bu kurumun değerlendirmesi, hukuki bir suç tespitinden ziyade, kendi endeks metodolojisi ve piyasa erişilebilirliği ölçütleri çerçevesinde gerçekleştirdiği teknik bir sınıflandırmadır. Uluslararası finans tarihinde sermaye hareketlerinin ekonomik ve siyasi baskı aracı olarak kullanılabildiği örnekler vardır. Bu nedenle sermaye çıkışlarını veya piyasa dalgalanmalarını her durumda siyasi müdahale olarak yorumlamak doğru olmasa da uluslararası güç rekabetinde ekonomik kırılganlıkların ve kurumsal boşlukların nasıl fırsata dönüştürülebileceğini göz ardı etmemek gerekir.

Bu kırılganlıkların nasıl büyüyebildiğini anlamak bakımından George Soros'un refleksivite yaklaşımı açıklayıcıdır. Soros'a göre yatırımcıların bir ülkenin ekonomik geleceğine ilişkin beklentileri, yalnızca piyasa fiyatlarına yansıyan kanaatlerden ibaret kalmaz, yatırım kararlarını, sermaye akımlarını ve finansman koşullarını da etkiler. Olumsuz beklentiler satışları ve sermaye çıkışlarını hızlandırabilir; bunun sonucunda fiyatların gerilemesi ve finansman imkânlarının daralması, başlangıçtaki olumsuz beklentileri daha da güçlendirebilir. Böylece ekonomik kırılganlıklar, beklentiler ile piyasa davranışlarının birbirini beslediği bir döngü içinde derinleşebilir. Buradan hareketle de Türkiye'deki fon krizinin doğrudan uluslararası bir operasyon olduğu iddiası somut kanıt gerektirse de böyle bir krizin uluslararası güç rekabetinde yaratabileceği sonuçları ve farklı aktörlerin bu süreçten yararlanma ihtimalini sorgulamak gerekir. Türkiye açısından asıl mesele, bu tür fırsatların doğmasına zemin hazırlayan ekonomik ve kurumsal kırılganlıkları gidermek, denetim kapasitesini güçlendirmek ve piyasa güvenini yeniden tesis etmektir.

Kurumsal Görev Kayması ve Güvenin Yeniden Tesisi

Kanaatimce yaşanan süreçte üzerinde en fazla durulması gereken meselelerden biri de devletin kurumsal işleyişidir.

Bir finansal krizin ortaya çıkış sebepleriyle çözüm araçları her zaman aynı kurumun görev alanında bulunmaz. Bu nedenle bu krizin rehabilitasyonu amacına münhasır eylemsellik esnasında ekonomik düzenleyici kurumlarla adli makamların sorumluluklarını birbirinden ayırmak gerekir.

Burada temel bir yönetim ilkesini hatırlatmak isterim:

Her organ kendi işlevini yerine getirmelidir.

Böbreğin işlevini karaciğerden bekleyemeyiz. Karaciğerin görevini kalbe yükleyemeyiz. Vücudun sağlıklı çalışması, organların birbirinin yerine geçmesinden ziyade kendi görevlerini koordinasyon içerisinde yerine getirmesinin sonucudur.

Devlet teşkilatında da aynı ilke geçerlidir. Bu kriz şahısları da aşan bir mahiyette devlet mekanizmasının işleyişindeki fahiş bir arızadan kaynaklanmaktadır. Sorunun taşıyıcısı şahıslar olsa da sorunun kaynağı sistemiktir.

Şimdi bu genel ilkeyi, içinde olduğumuz fon krizinde ekonomi yönetimi, düzenleyici kurumlar ve adalet mekanizması arasındaki görev ve sorumluluk paylaşımı üzerinden değerlendirelim.

Ekonomi yönetiminin öncelikli vazifesi, ekonomik sorunları teşhis etmek, gerekli tedbirleri belirlemek ve piyasaların sağlıklı işleyişi için politika üretmektir. Bu sorumluluk, Hazine ve Maliye Bakanlığı başta olmak üzere ilgili ekonomi kurumları ile düzenleyici otoriteler arasında, kanunlarla çizilmiş görev ve yetki alanlarına göre paylaşılmıştır.

Hukuki ihlal şüphesi bulunduğunda soruşturma, kanunların çizdiği çerçevede Cumhuriyet başsavcılıkları ve ilgili adli makamlarca yürütülür; kovuşturma ve hüküm ise bağımsız mahkemelerin yetkisindedir.

Bu süreçte, başta Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) olmak üzere ilgili düzenleyici kurumların, kendi görev ve yetki alanları çerçevesinde ekonomik ve idari sorumluluğu üstlenerek krizin unsurlarına zamanında müdahil olması ve çözüm üretmesi gerekir. Sermaye piyasalarının düzenlenmesi ve denetlenmesi, yatırımcıların korunması, piyasa güveninin yeniden tesis edilmesi ve gerekli idari tedbirlerin alınması, öncelikle SPK'nın kanunla belirlenmiş görev alanındadır. Dolayısı ile SPK’nın ivedi işlevsel hale getirilerek sürece vaziyet etmesi dışında bir yöntem salt zaman kaybı olmayacaktır.

Ne var ki bu fon krizinde asıl dikkat çekici sorunlardan bir diğeri, ekonomi yönetimi ve ilgili düzenleyici kurumların kendi görev ve yetki alanlarında kullanmaları gereken araçların zamanında, yeterli ve etkili biçimde devreye girip girmediğinin sorgulanmasıdır. Buradaki eleştiri, hiçbir çalışma yapılmadığı iddiasından ziyade erken tespit edilen risklere karşı alınan tedbirlerin zamanlaması, kapsamı ve sonuçlarının değerlendirilmesi gereğidir.

Piyasa düzenini korumak, yatırımcıyı koruyacak mekanizmaları işletmek ve gerekli idari tedbirleri almakla yükümlü kurumların işlev alanı daralır, bu boşluk adli süreçlerle doldurulmaya çalışılırsa ciddi bir görev kayması ortaya çıkar. Oysa yargı, piyasa düzenleyicisinin; savcılık da ekonomi yönetiminin yerine geçemez. Adli süreç suç teşkil eden fiillerin ve hukuki sorumluluğun belirlenmesi bakımından vazgeçilmezdir; ancak piyasanın yeniden işler hâle gelmesi ve yatırımcı güveninin onarılması için tek başına yeterli olmayacaktır.

Kapitalizmin amiral gemisi ABD'deki kurumsal işleyiş bu ayrımın somut bir örneğini sunmaktadır. ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC), menkul kıymetler hukukuna aykırılık iddialarını kendi yetki alanında soruşturabilmekte; hukuk davaları açabilmekte, idari yaptırımlar uygulayabilmekte ve hukuka aykırı kazançların iadesi gibi tedbirleri talep edebilmektedir. Ceza soruşturması ve kovuşturması gerektiren hâllerde ise Adalet Bakanlığı ve federal savcılık makamları devreye girmektedir.

SEC ile adli makamlar arasında bilgi ve delil paylaşımı ile koordinasyon bulunmakla birlikte, düzenleyici kurumun sivil ve idari yaptırım yetkileri ceza adaletinin yerine bırakılmamaktadır. Bu model, ekonomik ve idari sorumlulukların düzenleyici kurumlarda, cezai sorumluluğun ise adli makamların görev alanında tutulduğu bir iş bölümüne dayanmaktadır.

Bu kapasitenin somut karşılığı ise fonların aynı paydaki toplam ve yoğunlaşmış pozisyonlarının izlenmesi, gerçek faydalanıcı ve ilişkili taraf bilgilerinin doğrulanması, fonlar arasında eş zamanlı veya koordineli işlem örüntülerinin analiz edilmesi, portföy değerlemelerinin bağımsız biçimde kontrol edilmesi ve likidite risklerinin düzenli stres testlerine tabi tutulmasıdır. Ayrıca saklama kayıtları ile portföy yönetim kayıtlarının karşılaştırılması, çıkar çatışmalarının açıklanması ve olağan dışı fiyat-hacim hareketlerinde erken uyarı mekanizmalarının çalıştırılması gerekir. Bunlar yalnızca kriz sonrasında başvurulacak tedbirler olmaktan ziyade, piyasa gözetiminin sürekli unsurları olmalıdır. (MSCI’nin 15 Ekim 2026 tarihli açıklamasında özellikle gerçek faydalanıcı şeffaflığı, koordineli işlemlere karşı gözetim ve yaptırım ile bozulmuş fiilî dolaşım oranlarının kurallı biçimde ele alınması vurgulanmıştır.)

Görevini yerine getirmediği belirlenen yöneticiler bakımından mevzuat çerçevesinde gerekli işlemler yapılmalı; ihtiyaç varsa görev değişikliklerine gidilerek kurumsal kapasite güçlendirilmelidir. Bu müdahalelerin Elhak krizin ilk aşamalarında gerçekleştirilmesi gerekirdi; ancak bugün de gecikmeden hayata geçirilmesi önem taşımaktadır. Kurumsal kapasite yalnızca personel değişikliğiyle geri getirilemez; veri analizi, erken uyarı sistemleri, piyasa gözetim teknolojileri, denetim süreçleri ve kurumlar arası bilgi paylaşımıyla güçlenir.

SPK, insan kaynağı bakımından Türkiye kamu bürokrasisinin nitelikli kadrolarından birine sahiptir. Kurumda hâlen görev yapanların yanı sıra geçmişte SPK bünyesinde çalışmış, emekli olmuş veya çeşitli nedenlerle kurumdan ayrılmış, ciddi bilgi ve tecrübeye sahip geniş bir insan kaynağı mevcuttur. Dolayısıyla karar vericilerin, liyakat ve güvenilirlik ilkelerini esas alarak ihtiyaç duyulan değişimi gerçekleştirmek için uzaklarda arayışa girmesine gerek yoktur. Kurumun ve ilgili kamu kuruluşlarının bünyesinde biriken bu tecrübe, gerekli kadro takviyeleri ve görev değişiklikleri bakımından önemli bir imkân sunmaktadır.

Öte yandan, yukarıda da vurguladığımız üzere, bu krizin sorumluluğu ekonomi yönetiminin omuzlarındadır. Dolayısıyla sürecin kamuoyu önündeki muhatabı da hesap verme makamı da çözümün asli mercii de ekonomi yönetimi olmalıdır.

Aksi hâlde vatandaşlar ve uluslararası yatırımcılar, fon yöneticilerinin yanı sıra sistemi denetlemekle görevli kurumları da sorgulamaya başlayacaktır. Haklı bir hesap sorma talebi, zamanla daha geniş bir kurumsal güvensizliğe dönüşme riski taşımaktadır.

 

Unutulmamalıdır ki devlet yönetiminde koordinasyon, herkesin her işi yapması yahut yetki alanlarının birbirine karışması anlamına gelmez. Gerçek koordinasyon, her kurumun kendi görev ve sorumluluğunu eksiksiz yerine getirirken ortak hedef doğrultusunda eşgüdüm içinde hareket edebilmesidir. Çünkü bir sistemde güven, yetkilerin birbirine devredilmesiyle değil, her yetkinin ait olduğu makam tarafından gereği gibi kullanılmasıyla tesis edilir. Bu krizin aşılması da ancak sorumluluğun doğru yerde üstlenilmesi, kurumların kendi işlevlerine dönmesi ve devlet mekanizmasının bu anlayışla birlikte hareket etmesiyle mümkün olacaktır.

Bütün bu değerlendirmelerden sonra yeniden çürük elma metaforumuza dönelim.

Bir kasada çürük elmalar bulunmuşsa yapılması gereken, sorunlu olanları ayırmak, sağlamları kontrol etmek ve çürümenin kaynağını araştırmaktır. Aynı yaklaşım fon krizinde de benimsenmelidir.

Öncelikle her fonun durumu ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Sorunlu olanla sağlıklı olan birbirinden ayrılmalı, yatırımcıların hakları korunmalı ve tasfiye süreçleri şeffaf biçimde yürütülmelidir.

Yatırımcı, birikiminin hangi aşamada olduğunu, hangi haklara sahip bulunduğunu ve sürecin nasıl ilerleyeceğini öğrenebilmelidir.

Denetim mekanizmaları güçlendirilmeli, olağan dışı piyasa hareketleri daha erken tespit edilmeli ve fon yöneticilerinin sorumlulukları daha açık hâle getirilmelidir. Çürümenin kaynağına inilmeden yalnızca görünen hasarla uğraşmak yeterli olmayacaktır.

Ancak bütün bunların üzerinde daha büyük bir hedef ve zorunluluk bulunmaktadır:

Sermaye piyasalarına duyulan güveni yeniden tesis etmek.

Yerli ve yabancı yatırımcının güveni, uğranılan zararın telafisi, hak sahiplerine hukuken mümkün olan ölçüde ödeme yapılması ve benzer sorunların yeniden yaşanmasını önleyecek kurumsal güvencelerin tesis edilmesiyle yeniden kazanılabilir.

Bu noktada, yukarıda da değindiğimiz üzere, kamuoyunda bıyıklı Türk olarak tesmiye edilen borsa oyuncularının faaliyetleri de ayrıca mercek altına alınmalıdır. Söz konusu faaliyetler, ekonomik ve finansal araçların yanı sıra hukuki mekanizmalarla da incelenmeli; sermaye erozyonuna yol açan ve sofistike borsa manipülasyonu niteliği taşıyan eylemler, tespit edilmeleri hâlinde, mümkün olan en etkili ve caydırıcı müdahalelerle karşılanmalıdır. Zira telafi ve önleme, piyasa güveninin yeniden tesisi bakımından birbirini tamamlayan iki temel süreçtir. Uğranılan zararın giderilmesi geçmişe, benzer ihlallerin önlenmesi ise geleceğe dönük sorumluluğumuzdur.

Hususen AK Parti iktidarı, ilk yıllarında devraldığı batık bankalar krizinin çözümünde BDDK ve TMSF'yi öncü kurumlar olarak konumlandırmış, yargı ise hukuki süreçlerde ve sorumluların belirlenmesinde kendi görevini yerine getirmişti. Elbette bankacılık krizi ile bugünkü fon krizi aynı hukuki ve ekonomik nitelikte değildir. Burada hatırlatmak istediğim, kriz yönetiminde düzenleyici ve idari kurumların öncü rol üstlenmesi, yargının ise kendi asli görev alanında bu süreci tamamlamasıdır. Bugün de sermaye piyasalarının düzenlenmesi ve denetlenmesine ilişkin asli sorumluluğu çerçevesinde SPK sürecin öncülüğünü üstlenmeli; BDDK ise bankacılık sisteminin istikrarını ilgilendiren konularda kendi görev ve yetki alanı kapsamında gerekli tedbirleri almalı, kurumlar arasında ihtiyaç duyulan koordinasyon sağlanmalıdır.

Son olarak unutulmaması gereken bir diğer husus da Türkiye ekonomisinin son birkaç yıldır ağır ekonomik koşullarla mücadele ettiğidir. Gerek borsada işlem gören gerekse borsa dışında faaliyet gösteren çok sayıda şirket, ayakta kalabilmek ve faaliyetlerini sürdürebilmek için ciddi bir mücadele vermektedir. Hürmüz Boğazı çevresindeki gelişmeler de dâhil olmak üzere uluslararası siyasetin giderek zorlaşan koşulları bu mücadelenin yükünü artırmaktadır. Yıl sonu bilançoları itibarıyla pek çok şirketi daha zorlu bir dönemin beklediği açıktır. Bu baskı, yalnızca ekonomik göstergeleri değil, istihdamı ve hane gelirlerini de olumsuz etkileyebilir. Dolayısıyla Türkiye’nin önceliklerinden biri, yaşanan krizi vakit kaybetmeden rehabilite etmek, piyasalarda güven ortamını yeniden tesis etmek ve önündeki daha büyük ekonomik gerçekliğe odaklanmak olmalıdır.

Başlangıçta bir demircinin yüz bin kılıçlık siparişi yetiştirebilmek için sermayeye ihtiyaç duymasından yola çıkmıştık. Bu hikâyenin hatırlattığı temel gerçek değişmeden önümüzde tüm vuzuhatı ile durmaktadır. Sermaye, üretimle buluştuğunda değer yaratır. Ancak bu ilişkinin sürdürülebilmesi güvenilir bir kurumsal zemine bağlıdır. Yaşanan fon krizi, Türkiye’nin sermaye piyasalarını bu açıdan yeniden değerlendirmesini zorunlu kılmıştır. İddialar araştırılmalı, sorumlular belirlenmeli ve zarar görenlerin hakları korunmalıdır. Ancak bunlar yapılırken piyasanın tamamına zarar verecek adımlardan kaçınılmalı, sorun giderilirken sağlam yapılar da korunmalıdır.

Yazının başında, başlığın reytingine küçük bir yatırım yaptığımı söylemiştim. Oldu mu, emin değilim. Doğrusu, yazının sonunda da aynı yerde duruyorum. Maksadım, dikkat çekmekten ziyade dikkati hak ettiğine inandığım bir mesele üzerine tevcih etmek suretiyle birlikte düşünmeye davet etmekti. Ancak bütün bu tartışmaların sonunda, okuyucunun “Bunun konuyla ne ilgisi var?” diyeceğini tahmin ettiğim bir hususa da değinerek noktayı koyalım. Başta başlığın reytingine yaptığım yatırımın karşılığını belki de yazının sonunda alırım. Kim bilir, belki de asıl reyting burada gerçekliğini bulur.

Türkiye bir NATO üyesidir. Ancak NATO üyeliği, bir hemşehri derneğine üyelik gibi değerlendirilmemelidir. NATO, yalnızca askerî bir pakt olarak da addedilmemelidir. Üyelerinin güvenliğini kısa, orta ve uzun vadeli stratejik perspektif içinde ele alırken ekonomik gelişmeleri, siyasi dengeleri ve kurumsal yapıları da yakından izler. NATO'yu üye ülkelerin iç ve dış politikalarına ilişkin süreçlerden bağımsız, tarafsız bir yapı olarak düşünmek gerçekçi bir okuma olmaz. Bu çerçevede, ülkelerin iktidar değişiklikleri ve siyasi güç dengelerinin yeniden şekillenmesi de ittifakın ilgi ve etki alanının dışında tutulamaz. Kısacası NATO, ulusal ve uluslararası gelişmeleri yalnızca seyreden bir yapı olarak görülmemeli, kimi zaman sürecin seyrini etkileyen aktörlerden biri belki de abartılı bir mahiyette yegâne sevk edicisi olarak da değerlendirilmelidir.

Bütün bunları söylerken asıl üzerinde durulması gereken nokta şudur: Bir yapıyı dönüştürmek ile o yapının taşıyıcı kolonlarını zayıflatmak haliyle aynı şey olmayacaktır. Islah, mevcut aksaklıkları ortadan kaldırma çabası olmak yanında aynı zamanda sistemin varlık sebebini, kurumsal hafızasını ve geleceğe ilişkin hareket kabiliyetini koruma sorumluluğudur. Teşbihte hata olmaz; bu süreçte katarakt ameliyatına girişirken göz çıkarılmamalı, gözleri tedavi etmeye çalışırken beyne zarar verilmemelidir. Zira bazen müdahalenin başarısı, neyi değiştirdiğinizden çok, değiştirirken neyi koruyabildiğinizle ölçülecek, tarih terazisi bu sıklete odaklanacaktır. Hassaten bir sistemi düzeltme iddiası, o sistemin dayandığı ekonomik, siyasi ve kurumsal dengeleri göz ardı etme imtiyazı vermez. Aksi hâlde ıslah adına başlatılan süreç, bir süre sonra telafisi çok daha güç bir tahribata dönüşebilir. Ez cümle; ıslah iddiasıyla yola çıkarken ifsada kapı aralamamalıdır. Zira ıslah ile ifsat arasındaki çizgi, çoğu zaman niyetten ziyade doğru metotla kaimdir.