Uçun Kuşlar Uçun! Gidin Dostlar Gidin!
Osmanlı’nın son yüzyılı...
Bilinen kanuna tabi olarak, kuruldu, gelişti, büyüdü, meydan okudu, Bursa’yı Bosnaya, Bosna’yı Bağdat’a bağladı. Sonra zayıfladı yani düşmanları güçlendi. “Hasta” oldu. Dünyaya nizâmat verme gücünü kaybetti. Birinci cihan savaşının sonunda sözü sohbeti dinlenmez oldu. Sevr Antlaşması ile bitti:
Aziz-i vakt idik a’da zelil kıldı bizi.
Bizi zelil kılan düşmanlarımız mı yoksa biz mi? Bu tartışmaya şimdilik girmeyelim. Kurumaya yüz tutan bu devletin köklerinden Türkiye Cumhuriyeti doğdu. Osmanlı devletinin sınırları içinde yaşayan insanlar da aynı tecellileri farklı yıllarda değişik bir şekilde yaşadı. “Cemal içre celâl, celâl içre cemal var”dı çünkü. “…hoşunuza gitmeyen bir şey hayrınıza olabilir. Hoşunuza giden bir şey ise olmayabilir…” Bakara, 2/216
Çöküş ve yeniden kuruluş dönemini yaşayan insanlardan şimdilik iki tanesinden bahsedeceğim. Biri 1869 yılında Balkanlara açılan kapı Edirne’nin Cisrimustafapaşa semtinde Sultan Abdülaziz devrinde doğdu. O belde şimdi Bulgaristan topraklarında. Diğeri Bağdat’a açılan kapı Erbil’de Sultan Reşâd devrinde 1915 tarihinde tevellüt etti. O şehir şimdi Irak sınırları içinde. Birincinin babası Arnavutluk’tan Hoca Mehmet Tevfik Efendi, annesi Kafkasyalı Çerkez kızı Münire Hanım. Digerinin babası Erbil Belediye başkanı Doğramacızâde Ali Paşa, annesi, Meclis-i Mebusân’da Kerkük mebusu Kırdârzâde Ali Bey’in kızı İsmet Hanım. Doğramacı tarafından Bilkent Üniversitesi kampüsü içinde yaptırılan cami Ali Paşa’nın ismini taşımaktadır. YÖK başkanının kabri de caminin bahçesindedir.
İkisi de Tıp tahsilini Dersaadet İstanbul’da tamamladı. Birincisi, politikaya atıldı. İttihat ve Terakki Cemiyeti ile birlikte çok hızlı ve sıkıntılı yıllar yaşadı. Bazan övüldü bazan dövüldü. 1918 yılında Maarif Nazırı oldu. Ele avuca gelmez mizacıyla, İstiklâl harbi yıllarında dilini ve kalemini tutamadığı için 1922 de yurt dışına çıkmak zorunda kaldı. Daha sonra Devlet adına Sevr antlaşmasına imza koyanlardan biri olduğu için 1924 te vatan haini ilan edildi, 150’likler listesinde yer aldı. Yurtdışına çıkarıldı. Gurbetzede oldu.
İkincisi politikaya hiç meyletmedi, bakanlık, hatta başbakanlık tekliflerini dahi geri çevirdi. Eğitime odaklandı. Üniversiteye sevdalandı. Önce Ankara Üniversitesi’nin sonra Hacettepe’nin rektörü oldu. Ülkemizde 1980 ihtilalini yapanlar 6 Kasım 1981 tarihinde yürürlüğe giren 2547 sayılı kanunla kurulan YÖK (Yüksek Öğretim Kurumu) başkanlığı için onu uygun buldular. O da adeta öyle bir teklif bekliyordu. 1981-1992 yılları arasında YÖK başkanlığı yaptı. Bu kurum adeta onunla özdeşleşti. Ülkemizde ilk Özel/Vakıf üniversitesini 1984 yılında o kurdu: BİLKENT.
O da gençlik yıllarında Erbil’den ayrı düştü, hayat macerası birinci isim kadar acı olmadıysa da gurbetzede oldu.
Gurbet, gurbetzede, garib, guraba, garibnüvaz, garipperver, garb, gurub.., hepsi aynı köktendir.
Gurbette olanlar/kalanlar bazan kuşlarla, kanatlı varlıklarla uzaktaki memlekete ve memleketteki sevgililere hasret ve özlem dolu selamlar gönderirler:
Telli turnam selam götür
Sevgilimin diyarına
Üzülmesin ağlamasın
Belki gelirim yarına, cananıma
Hasret kimseye kalmasın
Sevdalılar ayrılmasın, ayrılmasın
Ben yandım eller yanmasın
Sevdanın aşkın narına, cananıma
Gönüle hasret yazıldı
Sevgiye mezar kazıldı
İki damla yaş süzüldü
Gözlerimin pınarına, pınarına
Hasret kimseye kalmasın
Sevdalılar ayrılmasın, ayrılmasın
Ben yandım eller yanmasın
Sevdanın aşkın narına, cananıma
Şiir ve beste Musa Eroğlu.
*
Bekir Sıtkı’nın mısraları:
Gurbetten gelmişim, yorgunum hancı
Şuraya bir yatak ser yavaş yavaş
Aman karanlığı görmesin gözüm
Beyaz perdeleri ger yavaş yavaş
Beste Selahattin İnal
*
Birinci İsim
Şüphesiz birinci isim son devir Türk edebiyatının en büyük isimlerinden biri. “Filozof Rıza Tevfik” olarak bilinse de şiirleri dilden dile dolaşan, bestelenerek terennüm edilen bir şair aynı zamanda. Birinci isim Beyrut Amerikan Kolejinde bir müddet öğretmenlik yapmış/konferanslar vermiş. İkinci isim ise Lozan antlaşması sonrası Erbil’de Türkçe eğitim yasaklanınca Beyrut Amerikan Koleji’ne gitmiş. Yani lise çağlarında gurbetle tanışmış. Erbil’e doğru uçan kuşları gurub vaktinde hüzünle seyretmiş.. Muhtemelen o yıllarda dertdaşı Rıza Tevfik’i tanımış.
150’liklerle ilgili af çıktıktan sonra yurduna dönen ve 1949 yılının son gününde İstanbul’da vefat eden Rıza Tevfik Bölükbaşı’nın hüzün ve hasret dolu bir şiirine ikinci isim yıllar sonra nazire yazacaktır.
BİR ŞİİR BİR NAZİRE
Uçun kuşlar uçun, doğduğum yere
Şimdi dağlarında mor sümbül vardır
Ormanlar koynunda bir serin dere
Dikenler içinde sarı gül vardır
O çay ağır akar, yorgun mu bilmem
Mehtabı hasta mı, solgun mu bilmem
Yaslı gelin gibi mahzun mu bilmem
Yüce dağ başında siyah tül vardır
Orda geçti benim güzel günlerim
O demleri anıp bugün inlerim
Destan-ı ömrümü okur dinlerim
İçimde oralı bir bülbül vardır
Uçun kuşlar uçun, burda vefa yok
Öyle akarsular, öyle hava yok
Feryadıma karşı aks-i sada yok
Bu yangın yerinde soğuk kül vardır
Hey Rıza kederin başından aşkın
Bitip tükenmiyor elem-i aşkın
Sende derya gibi daima taşkın
Daima çalkanır bir gönül vardır
Beste: Ahmet Kaya
*
ERBİL HASRETİ
25 Şubat 2010 tarihinde Ankara’da vefat eden Prof. Dr. İhsan Doğramacı’nın bu şiire naziresi şöyledir:
Gidin dostlar gidin doğduğum yere
Erbil kalesinde mor sünbül vardır
Kunyan’ın içinde akar bir dere
Dere kenarında sarı gül vardır
Erbil mektebinde geçti günlerim
Orada yeşerdi millî hislerim
O demleri anıp şimdi inlerim
İçimde oralı bir bülbül vardır.
Şimdi kalan tek şey mezar taşları
Umutsuz ninemin o gözyaşları
Meyus dedelerin çatık kaşları
O yangın yerinde soğuk kül vardır.
Umudunu kesme gerek yok yasa
Sindirilmiş Erbil tekrar uyansa
Erbil dilinde de mektepler açsa
Ona destek veren bir gönül vardır.
Hey İhsan kederin başından aşkın
Bitip tükenmeyen elem-i aşkın
Aynaya baktıkça olursun şaşkın
Karşında bir mahzûn bir melül vardır.
Beste:?
*
Son Görüşme
İhsan Doğramacı ile Ankara’da son buluşmamız Türkiye Yazarlar Birliği’nin ödülleri sebebiyle yapılan toplantıda oldu. 2002 yılında benim Metinlerle Günümüz Tasavvuf Hareketleri isimli eserim ödül almıştı. O yıl ödül alanlardan biri de Kerkük Türkülerinin usta ismi Abdurrahman Kızılay idi. 1938 tarihinde Kerkük’te doğan bu hemşehrisinin okuyacağı türküleri dinlemek için teşrif etmişti. Yaşlanmıştı. Bastonuyla zor yürüyordu ama Kerkük türkülerini dinlerken yandan yüz hatlarına, mimiklerine bakıyordum. Bir ara göz yaşlarını tutamadığını, kalın gözlük camlarını sildiğini gördüm. İçinden ne duygular geçiyordu. Hangi zamanlar, hangi mekânlar.. Kim bilebilirdi?
Kızılay da döktürdükçe döktürdü o gün:
Altun hızma mülayim
Helliyden dağlar
Mazan Hoyratı
Süseni mahmur yakası
Kalk gidelim şıh bağına
Ay dolanaydı
Remzi’nin Türküsü
Karabağlı
Menim ipek yağlığım var
Hanım hanım
Bu ne haldır
*
Bir hemşehrisinin onunla ilgili duyguları şöyle:
Erbil'imden duymuşum Doğramacı adı var
Tarihi şen şerefli her günde bir yâdı var
Halkıyla iç içedir herkese imdâdı var
O, engelleri aşan kahraman bir Türkmendir
Atalarmızdan aldık mavidir bayrağımız
Erbil'in kalesinden başlamıştır çağımız
Paşamız sayesinden yakındır ırağımız
O,engelleri aşan kahraman bir Türkmendir
Şehitliği isteriz zillete eğilmeyiz
Toprağımız bütündür ağyarlara salmayız
Vatan düşmanlarıyla bir araya gelmeyiz
Paşamız olan paşa kahraman bir Türkmendir
Türkmenlerin sönmeyen aydınlık çırağıyız
Işıklığı saçtıran çırasında yağıyız
Bizler 'İhsan Paşa'yla bu yolun yüz ağıyız
Çünkü yiğit paşamız kahraman bir Türkmendir
Varlığımız uğrunda gururla baş koyarız
Erbil'e yan bakanın gözlerini oyarız
Biz oğuz Türkmenleriz zaferlerde soy eriz
Paşamız olan paşa kahraman bir Türkmendir.
Şemsettin Veli Erbilli
*
Abdurrahman Kızılay, hemşehrisinden birkaç ay sonra Ankara’da vefat etti: 12 Aralık 2010.
Garib, gurabaya, gurbetzedelere rahmet olsun!