Ahmet Yıldırım: Bir Türkistan Bilgesi: Fârâbî ve Onu Yeniden Okumak

Siriderya (Seyhun) Nehri'nin sakin sakin aktığı, kadim vaha şehirlerinin geçmişten bugüne hikâyeler fısıldadığı Türkistan toprakları, insanlığın düşünce tarihine yön verecek olan büyük bir dehanın, Fârâbî’nin ilk adımlarına tanıklık ediyordu. Otrar'dan (Fârâb) yükselen bu ses, bozkırın rüzgârını ve kadim dünyanın felsefe mirasını ardına alarak Bağdat'a, Şam'a ve oradan insanlığın ortak düşünce hafızasına ulaşacaktı. Aristoteles'in ardından mantık ilmini geliştirmesi, akıl yürütmenin ilkelerini açıklığa kavuşturması ve felsefî düşünceye yeni ufuklar kazandırması sebebiyle ona “Muallim-i Sânî” unvanı verildi. Ancak Fârâbî'yi bugün yeniden anlamak ve düşünmek, onu yalnızca geçmişin hürmetle anılan bir filozofu olarak görmek değil; onun yaktığı meşalenin ışığında 21. yüzyılın zihinsel, toplumsal ve varoluşsal sorunlarına yeniden bakabilmektir.

Fârâbî (ö. 339/950), tam adıyla Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî, yaklaşık 258 (871-872) yılında Türkistan bölgesinde, günümüzde Kazakistan sınırları içerisinde bulunan tarihî Fârâb şehri (Otrar) yakınlarındaki Vesiç'te doğmuştur. Bununla birlikte doğum yeri ve tarihine ilişkin bilgiler kesin olmayıp kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır. İlk eğitimini memleketinde aldıktan sonra ilim tahsili amacıyla Buhara, Semerkant, Bağdat ve Şam gibi dönemin önemli ilim merkezlerine seyahat etmiştir. Mantık, felsefe, matematik, astronomi, musiki ve siyaset alanlarında derin birikim kazanmış; Aristoteles ve Platon'un düşüncelerini İslâm düşüncesinin imkânları içerisinde yeniden yorumlamıştır. İslâm felsefesinin sistematik bir yapı kazanmasında önemli rol oynayan Fârâbî, akıl, bilgi, mutluluk, erdem, ahlâk ve ideal devlet konularındaki görüşleriyle kendisinden sonraki düşünürleri derinden etkilemiştir. Hayatının son dönemlerini Şam ve Halep çevresinde geçiren Fârâbî, 950 yılında Şam'da vefat etmiştir. Akıl ile vahiy, felsefe ile dinî düşünce arasında kurmaya çalıştığı ilişki ve geliştirdiği özgün felsefî sistem sayesinde Türk-İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en önemli düşünürlerden biri olarak kabul edilmiştir.

Fârâbî'nin kısaca düşünce anlayışından bilgi verecek olursak; onun düşünce dünyasında, akıl ile vahiy, birbirine rakip iki ayrı hakikat alanı değil, hakikatin farklı biçimlerde kavranmasına imkân veren iki temel bilgi yoludur. O, felsefe ile din arasında uzlaşma arayışını soyut bir düşünce düzeyinde bırakmamış; Kitâbü'l-Cem‘ beyne re'yeyi'l-hakîmeyn Eflâtûn el-İlâhî ve Aristûtâlîs adlı eserinde Platon ve Aristoteles'in düşünceleri arasındaki farklılıkları ortak bir felsefî zeminde açıklamaya çalışmıştır. Fârâbî'nin gözünde evren, başıboş ve tesadüfî bir varlıklar yığını değil, belirli bir düzen ve hiyerarşi içerisinde anlam kazanan bütünlüklü bir yapıdır. Varlık felsefesinin merkezinde ise her şeyin ilk kaynağı olan İlk Sebep bulunur. Kendisinden başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan bu ilk varlık, bütün varlık düzeninin temelidir. Fârâbî, evrenin meydana gelişini sudûr teorisi çerçevesinde açıklarken varlıklar arasındaki düzeni de bu kozmolojik hiyerarşi üzerinden temellendirir. Kitâbü'l-Akl başta olmak üzere akla ilişkin eserlerinde ise bu kozmik düzen ile insanın bilme yetisi arasındaki ilişkiyi ele alır. Ona göre insan aklı, başlangıçta bilme imkânı taşıyan potansiyel bir yeti iken bilgi ve düşünme faaliyetleriyle gelişerek yetkinleşir. Bu süreçte Faal Akıl, insan aklının bilfiil hâle gelmesinde ve en yüksek bilgi mertebelerine ulaşmasında belirleyici bir konuma sahiptir. İnsan aklının ulaştığı ileri yetkinlik aşamalarından biri olan Müstefâd Akıl, bu gelişimin önemli bir merhalesini temsil eder. Fârâbî'nin akıl anlayışı, yalnızca bilginin nasıl elde edildiğini açıklamakla kalmaz; vahiy, nübüvvet ve peygamberlik olgusunun felsefî temellerini anlamaya da imkân verir. Böylece akıl ile vahiy, onun düşünce sisteminde farklı bilgi biçimleri olmakla birlikte aynı hakikat düzeni içerisinde anlam kazanır. Doğu ile Batı, madde ile mana, dinî düşünce ile dünyevî (seküler) anlayış arasında derin ayrışmaların yaşandığı günümüz dünyasında Fârâbî'nin bu bütüncül yaklaşımı, yeniden üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir fikrî imkân sunmaktadır.

Ne var ki İslâm düşünce tarihi, Fârâbî'nin temsil ettiği felsefî mirası sonraki yüzyıllarda farklı açılardan yeniden değerlendirecek, özellikle metafizik alanındaki bazı temel kabulleri ciddi eleştirilere konu edecektir. Bu tartışmanın en önemli isimlerinden biri, Fârâbî'den yaklaşık bir asır sonra yetişen İmam Gazzâlî'dir. Gazzâlî (ö.505/1111), Tehâfütü'l-Felâsife (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eserinde, özellikle Fârâbî ve İbn Sînâ'nın temsil ettiği Meşşâî felsefenin metafizik görüşlerini eleştirel bir incelemeye tâbi tutmuştur. Filozofların akıl yoluyla ulaştıkları bazı metafizik sonuçların kesin bilgi olarak kabul edilmesine karşı çıkmış; aklın imkânlarını kabul etmekle birlikte onun sınırlarının da bulunduğunu savunmuştur. Fârâbî'nin sudûr teorisi çerçevesinde açıkladığı varlık düzeni ile Gazzâlî'nin ilâhî irade ve yaratma anlayışı arasındaki farklılık, bu tartışmanın önemli boyutlarından birini oluşturur. Gazzâlî, âlemin ezelîliği düşüncesini reddederek evrenin Allah'ın iradesiyle yaratıldığını savunmuş, böylece yaratmayı ilâhî kudret ve iradenin özgür tasarrufu çerçevesinde değerlendirmiştir. Bu tartışma, günümüzde kozmoloji, evrenin başlangıcı ve varlığın kaynağı gibi meseleler etrafında yeniden gündeme gelmektedir. Bununla birlikte modern fiziğin bulgularını doğrudan Orta Çağ metafizik görüşlerinin doğrulanması veya yanlışlanması şeklinde yorumlamak doğru değildir. Fârâbî'nin kozmolojik düzen anlayışı ile Gazzâlî'nin yaratma öğretisi, farklı düşünce ve bilgi düzlemlerinde ele alınmalıdır. Fârâbî'yi bugün yeniden okumak, aklın imkânlarını mutlaklaştırmadan, bilimsel bilginin sınırları ile varlığın anlamına ilişkin metafizik soruları birlikte düşünebilmektir.

Bu düşünsel ayrışma yalnızca varlık ve bilgi anlayışında değil, insanın ahlâkî yetkinliği ve toplumun kuruluşu meselesinde de kendisini gösterir. Fârâbî'nin felsefesinde ahlâk ve siyaset, metafizik düşünceden bağımsız alanlar değildir. Ona göre insan, yalnızca düşünen değil, aynı zamanda bilgisini davranışlarına yansıtması gereken ahlâkî bir varlıktır. Gerçek yetkinlik, teorik bilginin erdemli eylemle birleşmesiyle mümkün olur. Bu sebeple Fârâbî'nin ideal insanı, yalnızca bilgi sahibi olan kişi değil; aklını doğru kullanan, ahlâkî erdemleri benimseyen ve mutluluğu hayatının temel amacı hâline getiren bilgedir. Ancak insanın bu yetkinliğe ulaşması yalnız başına gerçekleşmez. Çünkü insan, yaratılışı gereği toplumsal bir varlıktır ve ihtiyaçlarını karşılamak, yetkinleşmek ve gerçek mutluluğa ulaşmak için başkalarıyla birlikte yaşamak zorundadır. İşte bu düşünce, Fârâbî'nin el-Medînetü'l-Fâzıla (Erdemli Şehir) anlayışının temelini oluşturur. Erdemli şehir, insanların yalnızca maddî ihtiyaçlarını karşıladıkları bir yerleşim düzeni değil, gerçek mutluluğa ulaşmak amacıyla yardımlaştıkları ahlâkî ve siyasî bir topluluktur. Fârâbî, bu toplumu sağlıklı bir bedene benzetir; nasıl ki bedenin organları bütünün varlığını sürdürmesi için uyum içerisinde çalışıyorsa toplumun fertleri de ortak iyilik ve mutluluk için dayanışma içerisinde bulunmalıdır. Bu birliktelik bozulduğunda ise şehir, maddî hazları, zenginliği, şöhreti ve kişisel çıkarları nihai amaç hâline getiren câhil şehirlerin özelliklerini taşımaya başlar. Fârâbî'nin câhil, fâsık ve dalâletteki şehir tasnifleri, yalnızca tarihî toplum biçimlerini açıklamakla kalmaz; aynı zamanda insanın ve toplumun hangi değerler etrafında şekillenmesi gerektiğine ilişkin önemli bir ahlâkî ve siyasî eleştiri sunar. Erdemli toplumun kuruluşu ve devamlılığı ise bu düzenin ilkelerini kavrayan, bilgi ve ahlâk bakımından yetkin bir yönetici anlayışını gerektirir. Fârâbî'nin Reîsü'l-Evvel (İlk Başkan) kavramıyla ifade ettiği bu yönetici, felsefî bilgi ile siyasî hikmeti bir araya getiren, toplumu gerçek mutluluğa yönlendirebilen bilge bir önderdir. Böylece ideal devlet, yalnızca yönetim biçimiyle değil, dayandığı bilgi, ahlâk ve mutluluk anlayışıyla anlam kazanır.

Gazzâlî ise insanın kurtuluşunu yalnızca aklî bilginin ve toplumsal düzenin sağlanmasına indirgemez. Ona göre insanın hakikate ulaşma yolculuğunda akıl önemli bir yere sahip olmakla birlikte, metafizik alanın bütün meselelerini tek başına çözebilecek sınırsız bir güce sahip değildir. Bu sebeple kalbin arınması, nefsin terbiyesi, samimiyet ve mânevî tecrübe onun düşüncesinde özel bir önem taşır. Gazzâlî'nin İhyâü Ulûmi'd-Dîn adlı eserinde geliştirdiği yaklaşım, insanın dış dünyadaki davranışları kadar iç dünyasının da ahlâkî bir dönüşüme ihtiyaç duyduğunu ortaya koyar. Fârâbî'nin erdemli şehir ve ideal yönetici tasavvuru ile Gazzâlî'nin ahlâkî arınma ve içsel yetkinlik anlayışı bu noktada farklı yönlerden birbirini tamamlayabilecek bir düşünce zemini sunar. Günümüzde kurumların, teknolojinin ve iletişim imkânlarının hızla geliştiği; buna karşılık yalnızlık, yabancılaşma, kimlik bunalımı ve anlam arayışının giderek belirginleştiği dijital çağda bu iki yaklaşımı birlikte düşünmek ayrı bir önem taşımaktadır. Adil kurumların ve sağlıklı toplumsal yapıların varlığı kadar, bu kurumları yaşatacak ahlâklı, sorumluluk sahibi ve vicdanlı bireylere de ihtiyaç vardır. Fârâbî'nin toplumsal düzen ve erdemli yönetim düşüncesi ile Gazzâlî'nin insanın iç dünyasını merkeze alan ahlâk anlayışı, bugünün insanına bu iki boyutun birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini hatırlatmaktadır.

Fârâbî'yi yalnızca mantık ve metafizik alanında eserler veren, düşüncesini soyut kavramlar üzerine inşa eden bir filozof olarak değerlendirmek de onun entelektüel kişiliğini eksik anlamak olur. O, aynı zamanda musiki teorisi üzerine derinlemesine çalışmalar yapmış, sesin fiziksel özellikleri ile insan ruhu üzerindeki etkilerini incelemiş bir bilim ve sanat insanıdır. Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr adlı eseri, musiki ilminin teorik temellerini ele alan en önemli klasik çalışmalardan biridir. Fârâbî bu eserinde seslerin oluşumunu, aralıkları, ritimleri ve melodik yapıları matematiksel ve fiziksel ilkeler çerçevesinde incelemiş; musiki ile insanın duygu dünyası arasındaki ilişkiye de dikkat çekmiştir. Ona atfedilen bazı müzik aletleri icat ettiği ve icrasıyla dinleyenlerin ruh hâllerini değiştirebildiği yönündeki rivayetler ise tarihî bakımdan ihtiyatla değerlendirilmelidir. Bununla birlikte musikiye gösterdiği ilmî ilgi, onun evreni ve insanı farklı bilgi alanlarını bir araya getirerek anlama çabasının önemli bir göstergesidir. Nitekim Fârâbî'nin düşüncesinde bilgi, ahlâk ve estetik birbirinden kopuk alanlar değildir. İhsâü'l-Ulûm (İlimlerin Sayımı) adlı eserinde ilimleri sistematik biçimde tasnif ederek bilgi alanları arasındaki ilişkileri ortaya koyarken, Tahṣîlü's-Saâde (Mutluluğun Kazanılması) adlı eserinde insanın gerçek mutluluğa ulaşmasının bilgi, erdem ve doğru davranışla ilişkisini ele alır. Böylece dilde açıklık, düşüncede tutarlılık, bilgide derinlik ve davranışta erdem, onun felsefî dünyasının birbirini tamamlayan unsurları hâline gelir. Bilginin ahlâkî sorumluluktan uzaklaşabildiği, hakikat ile algı arasındaki sınırların bulanıklaştığı günümüz dünyasında Fârâbî'nin bu bütüncül yaklaşımı, yeniden değerlendirilmesi gereken önemli bir düşünce mirasıdır.

Ekim ayının son haftası Kasım ayının ilk haftası içerisinde Türkistan'da gerçekleştirilen iki önemli ilmî faaliyet, İslâm felsefesinin tarihî birikimini ve günümüz düşünce dünyasıyla ilişkisini ele alması bakımından dikkat çekici olmuştur. İlk olarak Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Eyüp Bekiryazıcı tarafından üç gün boyunca gerçekleştirilen ders ve konferanslarda İslâm felsefesinin doğuşu, tarihsel gelişimi, temel ekolleri, önde gelen temsilcileri ve günümüzdeki yansımaları kapsamlı biçimde değerlendirilmiştir. Bu programlarda özellikle Fârâbî ve Gazzâlî'nin düşünce sistemleri üzerinde durulmuş; İslâm düşüncesinin akıl, bilgi, varlık ve hakikat anlayışı farklı yönleriyle ele alınmıştır. İkinci faaliyet ise Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Musa Kâzım Arıcan tarafından “Fârâbî'den Yapay Zekâya: Akıl, Mantık, Hakikat ve Algoritma – Akıldan Hikmete, Erdemli Şehirden Algoritmik Topluma” başlığı altında gerçekleştirilen seminer olmuştur. Seminerde Fârâbî'nin akıl, mantık, hikmet ve erdemli toplum anlayışı, günümüzün yapay zekâ ve algoritmik toplum tartışmalarıyla ilişkilendirilerek klasik felsefî mirasın çağdaş meseleler karşısındaki imkânları üzerinde durulmuştur. Her iki faaliyet de Türkistan'ın tarihî ve ilmî kimliğiyle örtüşen önemli bir düşünce ufku ortaya koymuştur. Geçmişin felsefî birikimini günümüzün teknolojik ve entelektüel sorunlarıyla buluşturan bu faaliyetler, akıl ile hikmetin, gelenek ile modernliğin ve tarihî miras ile geleceğin yeniden düşünülmesine katkı sağlamıştır. Böylece Fârâbî'nin doğup yetiştiği coğrafyada onun düşüncelerinin yeniden ele alınması, yalnızca tarihî bir hatırlama değil, aynı zamanda Türkistan'ın ilmî ve kültürel mirasını çağdaş düşünce dünyasıyla buluşturan anlamlı bir entelektüel çaba niteliği kazanmıştır.

Son tahlilde, Türkistan'ın bağrından yetişen bu büyük düşünürü Fârâbî'yi Gazzâlî'nin eleştirel yaklaşımıyla birlikte yeniden okumak, insanlığı ne aklın soğuk mekanikliğine ne de akıldan kopuk bir duygu dünyasına hapsetmektir. Fârâbî, aklın aydınlattığı yolda bilgiyi, ahlâkı, sanatı ve siyaseti bir bütün hâlinde düşünmeye; erdemli insan ve erdemli toplum idealini gerçekleştirmeye çağırır. Gazzâlî ise bu düşünsel ve toplumsal yapının insanın iç dünyasındaki karşılığını, vicdanın, ihlâsın ve ahlâkî sorumluluğun önemini hatırlatır. Bu iki düşünürün farklılıklarını göz ardı etmeden birlikte değerlendirmek, insanın hem aklî hem de ahlâkî yetkinliğini esas alan daha kapsamlı bir bakış açısı geliştirmeye imkân verir. Fârâbî'yi yeniden okumak; adaleti, bilgiyi, sanatı, siyaseti ve ahlâkı birbirinden koparmadan bütüncül bir medeniyet tasavvuru geliştirme çabasıdır. Seyhun kıyılarında başlayan o büyük düşünce yolculuğu, yüzyıllar sonra bile insanlığa aynı temel hakikati hatırlatmaktadır: Gerçek mutluluk, aklın aydınlattığı, hikmetin derinleştirdiği ve erdemin anlamlandırdığı bir hayatı adalet ve dayanışma içerisinde paylaşabilmektir. Yazımızı Fârâbî'nin duasıyla bitirelim:

Ey vacibü’l-vücûd!( Ey zorunlu varlık!)

Ey sebebü’l-esbâb!( Ey sebeplerin sebebi!)

Ezeli ve ebedi olan Allah’ım beni yanılgılardan korumanı,

Bana senin hoşnut olacağın eylemi emel yapmanı istiyorum.

Ey bütün alemlerin Rabbi olan Allah’ım!

Bana bütün iyi hasletleri bahşet!

İşlerimde güzel neticeler ver.

Gayelerimde ve isteklerimde beni başarılı kıl.

Evrende nehirler coşkun aktığı gibi akan yedi yıldızın sahibi, aydınlatıcısı olan Ya Rabbim!

O yıldızlar onun iyilikleriyle bütün cevheri kuşatan iradesiyle işlerini yaparlar…

Allah’ım bana güzellik elbiselerini giydir.

İyilik ve güzellikler ver.

Peygamberlerin kerametlerini ve zenginlerin saadetini, bilgelerin ilimlerini, muttakilerin mutluluklarını ver.

Sen öyle yüce bir varlıksın. Senden başka bir ilah yoktur.

Varlıkların yegâne sebebi yerin ve göğün nuru sensin, Allah’m!

Ey ululuk ve iyilik sahibi olan Allah’ım!

Ruhumu hikmet nuruyla süsle.

Bağış olarak benim için takdir ettiğin nimeti bana ilham et.

Bana hakkı hak olarak göster ve ona uymanın yolunu ilham et.

Bana batılı batıl olarak göster ve beni batıla inanmaktan ve batılı dinlemekten koru.

Nefsimi ilk maddenin yapısından temizle. (İlk madde dediği’’heyula’’ felsefede çok tartışına el maddetül ûla)

Şüphesiz ki sen ilk nedensin. Sebebü’l-esbâbsın (Sebeplerin sebebisin), dualarımızı kabul eyle…