Ankara'dan Ankara'ya: Türk Yüzyılında Gönül Birliğini Kurumla Taşımak

Musa Kazım Arıcan

Otuz dört yılın ardından aynı şehir, aynı mevsim

Tarih bazen kendini tekrar etmez ama kafiyeli konuşur. 1992 Ekim'inin son günlerinde, dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın ev sahipliğinde Ankara'da buluşan beş Türk cumhuriyetinin liderleri, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından henüz bir yıl sonra büyük bir hayali masaya koymuştu. 2026'nın 29-30 Ekim'inde, Cumhuriyetimizin 103. yıl dönümünde, Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğinde yine Ankara'da toplanan Türk Devletleri Teşkilatı 13. Zirvesi, o hayalin artık bir teşkilat hafızasına dönüştüğünü gösterdi.

1992'nin adı "Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi" idi. O gün hayal ile gerçek arasındaki mesafe aşılmaz görünüyordu. 2009 Nahçıvan Anlaşması bu yakınlaşmaya kurumsal bir çatı verdi; 2021 İstanbul Zirvesi ise Türk Konseyi'ni Türk Devletleri Teşkilatı'na dönüştürüp Türk Dünyası 2040 Vizyonu'nu kabul ederek çok boyutlu bütünleşmenin kapısını araladı. Ankara 2026, bu çizginin yeni durağıdır: Kurumsallaşmanın sağlamlaştırılması ve bütünleşmenin derinleştirilmesi.

Zirvenin zamanlaması da tesadüf değildi. Türkiye Cumhuriyeti'nin 103. yılı ile Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarının 35. yılı aynı takvim yaprağında buluştu. Cumhuriyet Bayramı konserinde Türk cumhuriyetlerinden gelen yüzlerce sanatçı aynı sahnede yer aldı; Türk Tarih Kongresi ile Türk Dünyası Diyalog Forumu aynı günlerde akademisyenleri ve münevverleri bir araya getirdi. İstanbul'da köprüler TDT renkleriyle aydınlandı, Ankara'da ekranlarda "Biz Birlikte Daha Güçlüyüz" yazdı.

Bu tablonun anlamı törensel bir coşkudan ibaret değildir. Bir milletin kurucu bayramını, akraba devletlerin liderleriyle birlikte kutlaması, Cumhuriyet'in kendi tarihsel derinliğini Türk dünyasıyla yeniden ilişkilendirmesi demektir. Türkiye'nin dönem başkanlığını tam da bu günlerde Azerbaycan'dan devralması ise sembolü sorumluluğa çeviren bir işaret oldu. Bu yazının asıl iddiası buradan doğuyor: Ankara Zirvesi'nin değeri, önümüzdeki bir yılda gönül birliğinin ne ölçüde kurumlara, programlara ve gündelik hayata taşınacağıyla ölçülecektir.

Dilde, fikirde, işte birlik: Bir şiarın işletim mantığı

Zirvenin teması "Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik" olarak belirlendi. İsmail Gaspralı'nın bir asır önceki ülküsü, bu kez bir hitabet süsü olarak değil, bir çalışma programının üç ayağı olarak tanımlandı. Cumhurbaşkanımız, dilde birliği ortak hazineyi yaşatmak ve birbirimizi aracısız anlayabilmek olarak; fikirde birliği ortak hedeflerde buluşup müşterek strateji geliştirmek olarak; işte birliği ise sözü eyleme, iradeyi esere, kararı neticeye dönüştürmek olarak tarif etti.

Bu tarifin felsefi bir değeri var. Dil, Herder'den Gaspralı'ya uzanan düşünce çizgisinde bir milletin dünyayı kavrama biçimidir; fikir, o kavrayışın ortak bir ufka yönelmesidir; iş ise ufkun kuruma, kurumun da hayata dönüşmesidir. Yani şiar, kendi içinde bir sıralama öneriyor: Anlaşmadan düşünce, düşünce olmadan eser olmaz. Ben de yıllardır Türk İslam düşüncesi bağlamında, "Türkçemiz bizim vatanımızdır" ve "Türkçe Müslümanlık dilidir"  derken bu sıralamanın ilk halkasını kastediyorum.

Cumhurbaşkanımız, Ankara'da şu cümleyle zirvenin ruhunu özetledi: "Türk dünyasının aile fotoğrafında ayrılığa, gayrılığa, ihtilafa yer yoktur." Dönem başkanlığını "ağır bir sorumluluk ve kıymetli bir emanet" olarak niteleyen Cumhurbaşkanımızın beklentileri, somut başlıklar halinde şöyle sıralanabilir:

Cumhurbaşkanımız bu somut hedefleri büyük bir gelecek tasavvuruna bağladı. Cumhuriyet Bayramı ve zirve vesilesiyle verdiği resmi yemekte, Türk dünyası olarak karşılıklı saygı ve kardeşlik içinde geleceğe birlikte yürüneceğini söyledi: "Önümüzdeki dönemi inşallah Türk asrı yapmak için mücadele edeceğimize yürekten inanıyorum." Zirvedeki konuşmasında ise Azerbaycanlı kardeşlerimize dönem başkanlıkları boyunca gösterdikleri çabalar için teşkilat adına tebriklerini iletti ve sözünü şöyle bağladı: "Hepimiz biriz, beraberiz, ezelden ebede kadar inşallah kardeşiz."

Bu listede dikkatimi çeken kelime "mükerrerlik"tir. Teşkilatın bugün altmışı aşkın alanda işbirliği yürüttüğü düşünülürse, asıl mesele yeni başlık açmaktan çok, açılmış başlıkları ortak bir mimariyle toplamaktır. Aşağıda önerdiğim üç yapı da tam olarak bu ihtiyaca cevap verme iddiası taşıyor.

Ankara Bildirisi: 163 maddede bir yüzyıl tasavvuru

Zirvenin hukuki ve siyasi çıktısı, Azerbaycan, Kazak, Kırgız, Türkiye ve Özbek Türkçelerinde imzalanan 163 maddelik Ankara Bildirisi oldu. Bildiri, TDT'yi bölgesel ve uluslararası barışa, istikrara ve refaha katkı sunan, giderek daha etkili ve nüfuzlu bir platform olarak güçlendirme kararlılığını kayıt altına aldı. Uluslararası işbirliğine güvenin azaldığı bir dönemde Türk dünyasının birlik ve ortak direncinin stratejik öneminin arttığı tespiti, metnin belki de en önemli cümlesidir.

Kararları alan alan okuduğumuzda şu tablo ortaya çıkıyor:

Bu tabloyu okurken iki husus öne çıkıyor. Birincisi, TDT artık yalnızca kültür ve kardeşlik diplomasisi yürüten bir yapı değil; savunma sanayiinden siber güvenliğe, gümrükten enerjiye uzanan sert başlıkları da müzakere eden bir teşkilat. İkincisi, "Türk Dünyası Yükseköğretim Alanı" girişiminin bildiride yer alması, eğitim ve gençlik alanındaki tüm önerileri yeni bir zemine taşıyor: Artık bu alanda ne yapılacağı değil, nasıl yapılacağı konuşulmalı.

Rakamlar da bu iddiayı destekliyor. Teşkilatın toplam milli geliri 2,4 trilyon dolar düzeyinde, dış ticaret hacmi 1,27 trilyon doları aşmış durumda; üyeler arası ticaret ise 70 milyar doların üzerinde. Bu, büyük bir potansiyelle görece mütevazı bir iç etkileşim arasında hâlâ önemli bir mesafe olduğunu gösteriyor. Aynı mesafe, ticaretten çok daha fazla insan hareketliliğinde geçerlidir.

Liderlerin sesi: Farklı vurgular, ortak istikamet

Zirvede söz alan devlet başkanlarının konuşmaları, ortak bir istikamet içinde farklı önceliklerin de var olduğunu gösterdi. Bu çeşitlilik bir zaaf değil, sağlıklı bir teşkilatın doğal halidir.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, zirvenin en somut paketini getirdi. 100 stratejik ortak yatırım ve sanayi projesini kapsayan "Türk Dünyası-100" programı, Orta Koridor için ortak yönetilecek "Türk Devletleri Lojistik Kompleksleri Ağı", Türk Turizm İttifakı ve Türk devletlerinin vatandaşlarına her yıl 200 eğitim bursu önerileri bunların başında geliyor. Mirziyoyev ayrıca ulusal kimlik kartlarıyla seyahati genişletecek çok taraflı bir anlaşma, ticari konularda karşılıklı hukuki yardım anlaşması, 2027'nin TDT'de "Doğayı Koruma Yılı" ilan edilmesi ve bir "Ortak Türkçe Kelimeler Sözlüğü" hazırlanmasını teklif etti. "Biz bir olursak daha da güçlüyüz" sözü, konuşmasının özüydü.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, ekonomik entegrasyona verdiği önemi, ülkesinin teşkilat üyeleriyle ticaretinin bu yıl 10 milyar dolara ulaştığını hatırlatarak vurguladı. Teşkilatın faaliyet alanı genişlerken bazı çalışmaların mükerrer hale geldiğini, önceliklerin ortak belirlenmesi gerektiğini söyledi. TDT'nin askeri bir ittifak olmadığını ve olmaması gerektiğini kayda geçirdi; Rusya'nın TDT+ formatına ya da gözlemci statüsüne davet edilmesi önerisiyle de zirvenin en çok dikkat çeken çıkışını yaptı.

Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolunun Orta Koridor'a bağlanmasının önemini vurguladı. Kırgızistan Yüksek Teknolojiler Parkı üzerinden ortak girişim projelerini ve Türk dillerinde yapay zekâ teknolojilerinin geliştirilmesini önerdi. Türkiye'nin dönem başkanlığının ortak çalışmaya yeni bir ivme kazandıracağına inandığını belirterek 2027 Ağustos'unda gayriresmî bir zirveye ev sahipliği teklif etti.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in teşkilata bakışı, bir yıl önce Gebele'de ev sahipliği yaptığı 12. Zirve'deki bir cümlesinde özetlenir: "Bizim ailemiz Türk dünyasıdır, başka ailemiz yoktur." Aliyev orada TDT'nin yalnızca bir işbirliği platformu değil, ciddi bir jeopolitik merkez olarak şekillendiğini; ortak tarihin, köklerin ve manevi değerlerin Türk dünyasını bir aile gibi birleştirdiğini vurgulamıştı. Azerbaycan'ın 2025-2026 dönem başkanlığında ortak alfabenin kabulü ve 15 Aralık'ın UNESCO tarafından Türk Dili Ailesi Günü olarak tanınması gibi kalıcı kazanımlar elde edildi; Ankara Bildirisi de bu başarılı dönemi tebrikle kayda geçirdi.

Türkmenistan Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov, TDT'yi "kardeş devletlerin arasında karşılıklı güveni güçlendiren" bir yapı olarak gördüklerini söyledi; zirvenin Cumhuriyet Bayramı'na denk gelmesinin ayrı bir anlam taşıdığını belirtti. Hazar üzerinden transit taşımacılığı genişletmek için Türkmenbaşı Limanı'nın altyapısını ortak lojistik girişimlere açmaya hazır olduklarını açıkladı; enerji, sanayi ve tarımda daha yakın işbirliği çağrısında bulundu.

KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman, "işte birlik" anlayışının Kıbrıs Türk halkı için özel bir önem taşıdığını belirterek "Ortak dayanışma fikrini daha fazla somut işbirliğine dönüştürmeliyiz" dedi. KKTC'nin yükseköğretim birikimine ve genç nüfusuna dikkat çeken Erhürman, Türk dünyası ile Doğu Akdeniz arasında ekonomik, bilimsel ve kültürel bir köprü olmaya hazır olduklarını söyledi. Bu sözler, aşağıda önereceğim eğitim yapıları için de değerli bir davettir. Türk dünyasının batı kanadındaki Macaristan'ın gözlemci olarak yaptığı katkılar da Ankara Bildirisi'nde takdirle anıldı.

Bu konuşmaların kesişim kümesi açık: Bağlantısallık, ortak üretim, dijitalleşme ve insan sermayesi. Dikkat çekici olan, eğitim ve gençliğin neredeyse her liderin konuşmasında bir şekilde yer alması, ancak bunu tek çatı altında toplayan bir mekanizmanın hâlâ eksik olmasıdır.

Türk Devletleri Teşkilatı için üç stratejik hassasiyet noktası

Bir aydının görevi, sevinci paylaşırken önümüzdeki yolun dikkat isteyen kıvrımlarını da görmektir. Ankara Zirvesi'nin başarısını daha da büyütecek olan, teşkilatın önündeki hassasiyetleri soğukkanlı ve yapıcı bir dille konuşabilmektir. Bunları üç başlıkta topluyorum.

Birinci hassasiyet: Kardeşlik hukukunu günlük gündemin üzerinde tutmak. Azerbaycan zirvede Dışişleri Bakanı düzeyinde temsil edildi; Cumhurbaşkanımız heyete gösterdiği yakın ilgiyle bu temsile en sıcak karşılığı verdi. Zirveden önce iki lider telefonda görüşmüş, Cumhurbaşkanımız Sayın İlham Aliyev'i Ankara'ya bizzat davet etmişti. Sayın Aliyev de Cumhuriyet Bayramı mesajında Azerbaycan ile Türkiye'yi tarihin sınavlarından geçmiş gerçek dostluk ve kardeşlik bağlarının birleştirdiğini vurguladı. "Bir millet, iki devlet" ilkesi, iki liderin şahsında defalarca sınanmış ve her seferinde güçlenmiş bir stratejik dayanışmadır. Bu dayanışmayı sosyal medyanın anlık tartışmalarından korumak, iki toplumun ve onların aydınlarının ortak sorumluluğudur.

İkinci hassasiyet: Açıklık ile kimlik arasındaki dengeyi korumak. Kazakistan Cumhurbaşkanı'nın Rusya'nın TDT+ formatına ya da gözlemci statüsüne davet edilmesi önerisi, teşkilatın artan cazibesinin de bir göstergesidir. Türkiye'deki değerlendirmeler, TDT'nin ortak dil, tarih, kültür ve gönüllülük esasına dayandığını, gözlemcilik için Türk dillerinden birinin ülke çapında resmî dil olması şartının tüzükte yer aldığını ve böyle bir talebin ancak tüm üyelerin onayıyla ele alınabileceğini hatırlattı. Sağlıklı formül şudur: Esnek ortaklıklar TDT+ ile genişlerken, çekirdek üyelik Nahçıvan Anlaşması'nın kurucu ölçütleriyle korunmalıdır.

Üçüncü hassasiyet: Siyasi iradenin hızına kurumsal kapasiteyle eşlik etmek. Teşkilat bünyesinde bugün altmışı aşkın işbirliği mekanizması çalışıyor; bunların yarısı 2023'ten bu yana kuruldu. Bu dinamizm kıymetlidir, ancak kararların izlenmesi ve uygulanması da aynı hızda güçlenmelidir. Kazakistan Cumhurbaşkanı'nın önceliklerin ortak belirlenmesi çağrısı ile Cumhurbaşkanımızın "mükerrerlikten uzak" vurgusu aynı noktaya işaret ediyor: Başlıkları çoğaltmaktan çok, açılmış başlıkları ortak bir uygulama mimarisinde toplamak.

Bu hassasiyetler Türk dünyasının zaafı değil, olgunlaşan bir teşkilatın doğal gündemidir. Realizm idealizmin karşıtı değil, onun sigortasıdır: Ortaklık, her gün yeniden üretilen güvenle, düzenli temasla ve ölçülebilir çıktılarla kalıcı hale gelir. Bu yüzden önümüzdeki dönemin asıl sorusu, kardeşliğimizi hangi kurumlarla ve hangi gündelik pratiklerle taşıyacağımızdır.

Fikir dünyasından yankılar: Siyasi vizyon, parti yapılanmaları ve düşünce enstitüleri

Zirvenin Türkiye'deki entelektüel yankıları, siyasi iradenin toplumun düşünce damarlarıyla ne ölçüde beslendiğini gösteriyor. Bu değerlendirmelerin ortak paydası, Türk dünyası tasavvurunu duygudan kuruma, kurumdan uygulamaya taşıma çağrısıdır.

Cumhur İttifakı'nın önemli bir kanadından gelen siyasi vizyon, bu çağrıyı en açık biçimde dile getirdi. Sayın Devlet Bahçeli, zirve öncesindeki değerlendirmelerinde TDT'yi ortak tarihin, kültürün ve müşterek gelecek tasavvurunun kurumsal zemini olarak tanımladı; teşkilat içi işbirliğinin her üye devletin egemenliğine, toprak bütünlüğüne ve iç hukukuna saygı esasına dayanması gerektiğini vurguladı. Dönem başkanlığı sürecinde bakanlıkların, kamu kurumlarının, üniversitelerin, yerel yönetimlerin ve sivil toplumun 2040 Vizyonu doğrultusunda seferber olması gerektiğine işaret etmesi, bu yazıdaki önerilerin de doğrudan muhatabıdır. Zirvenin ardından ise teşkilatın güçlenerek yoluna devam edeceğini ve Türk yüzyılını inşa ederken bölgesel barışın ve küresel düzenin kurumsal kalelerinden biri olacağını ifade etti.

Sayın Bahçeli'nin Azerbaycan'a dair değerlendirmesi de aynı yapıcı çizgideydi. Türkiye ile Azerbaycan'ı Ege'den Hazar'a aynı gönül coğrafyasının iki güçlü devleti olarak tanımladı; iki millet arasındaki kardeşliğin günlük gelişmelerin sınırlarına sığdırılamayacak kadar köklü olduğunu ve kardeşlik hukukunun karşılıklı saygıyla, ortak geleceğe duyulan inançla korunduğunu vurguladı. Cumhurbaşkanımızın Sayın Aliyev'i Ankara'daki zirveye davet etmesini de iki ülke ilişkilerinin tarihî ve stratejik değerinin muhafazası bakımından anlamlı buldu.

İktidar cephesinde ise AK Parti'nin genel başkan yardımcılığı düzeyinde yürütülen Türk Devletleri ile İlişkiler Başkanlığı, bu alanın kurumsal muhataplarından biri haline geldi. Başkanlık, Nisan 2026'da Türkistan'daki "Hoca Ahmet Yesevî Yolunda Ahilik" sempozyumunun koordinasyonunu üstlendi ve Ahiliğin dürüstlük, güven ve dayanışma temelli modelini Türk dünyasında ortak üretim için bir ilham kaynağı olarak öne çıkardı. Zirvenin ardından dönem başkanlığında alınan kararların takibini yapacaklarını, 2027'nin Türk dünyasının devlet kurumlarınca çok daha fazla konuşulduğu bir yıl olacağını açıkladı; TÜRKSOY ve Türk Akademisi gibi ilişkili kuruluşlarla bağların yeniden canlandırılmasını önerdi. MHP'de de Türk dünyası ve uluslararası ilişkilerden sorumlu genel başkan yardımcılığı, himayedeki enstitülerle eşgüdüm içinde çalışıyor.

Bu vizyonun himayesinde kurulan düşünce enstitüleri de bu tasavvurun fikrî zeminini besliyor:

Türk dünyası, Türkiye'de tek bir partinin değil, devletin ve milletin ortak meselesidir. TBMM'nin Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) nezdindeki heyeti farklı partilerden milletvekillerini bu ortak zeminde buluşturuyor; muhalefet partilerinin dış ilişkiler birimlerinin de bu vizyona katkı sunması, dönem başkanlığının toplumsal tabanını genişletecektir.

Kurumsal destek ayağında ise sahada yıllardır emeği geçen güçlü bir yapılar ailesi var: TİKA, Yunus Emre Enstitüsü, Türkiye Maarif Vakfı, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı'nın Türkiye Bursları, Türkiye Ulusal Ajansı, TÜRKSOY, Türk Akademisi, Türk Kültürü ve Mirası Vakfı ve TDT Aksakallar Konseyi. Korkut Ata Programı'nın çatı mantığı, tam da bu kurumların birikimini ortak bir takvim ve ortak ölçütlerle buluşturmak üzerine kuruludur.

Yükseköğretim cephesinde ise Yükseköğretim Kurulu, Türk Dünyası Yükseköğretim Alanı için bir veri bankası, diploma tanıma ve denklik ajansı, kalite güvence ajansı ve TDT Yükseköğretim Vakfı önerilerini masaya koymuş durumda. Bunlar, üniversiteler arası işbirliğinin hukuki ve teknik altyapısıdır.

Bu tartışmaya kendi payıma, sahadan edindiğim tecrübeyle katılmak isterim. Zirve günlerinde Özbekistan'ın Margilan şehrindeki Uluslararası Edebiyat ve Kitap Okuma Festivali'nde, Mirziyoyev'in "Edebî dostluk, ebedî dostluktur" sözünü hatırlatarak Ankara'daki zirvenin stratejik ve manevî anlamını anlatıyordum. Zirveden bir hafta sonra, 5 Kasım'da, Korkut Ata Kızılorda Üniversitesi'nde "Yapay Zekâ Çağında Eğitim, İnsan ve Değerler" başlıklı konuşmamda, kaliteli Türk dili veri kaynakları, dijital beşerî bilimler altyapısı ve Türk dünyası üniversiteleri arasında bir yapay zekâ okuryazarlığı ağı için on maddelik bir eylem önerisi sundum. TDT'nin büyük Türk dili modeli hedefi, ancak böyle bir akademik veri ve insan kaynağı ekosistemiyle gerçekleşebilir.

TÜRKSOY'u "Türk dünyasının UNESCO'su" olarak görüyorum. TÜRKSOY Yazarlar Birliği'ndeki görevimde de şunu tecrübe ettim: Bakü'den Aşkabat'a, Astana'dan Bişkek'e edebiyatçılarımız artık birbirlerinin şehirlerinde kendi evlerinde gibi hissediyor. Şimdi bu duyguyu bir avuç aydının ayrıcalığı olmaktan çıkarıp milyonlarca gencin ortak tecrübesine dönüştürmenin zamanıdır.

Türkiye'nin dönem başkanlığına üç teklif

Buraya kadar söylediklerimi tek cümlede toplarsam: Siyasi yakınlaşma şimdiye kadarki en yüksek seviyesinde, ancak toplumlar arası teması kalıcı kılacak ortak güçlü bir altyapı kurulması bir zarurettir. Türkiye'nin dönem başkanlığı, bu boşluğu dolduracak üç birbirini tamamlayan yapıyı hayata geçirmek için tarihî bir fırsattır: Bir program, bir platform ve bir vitrin.

Korkut Ata: Türk dünyasının kendi Erasmus'u, ama ondan fazlası

Avrupa'nın en başarılı toplumsal projesi olan Erasmus'un adı, şehir şehir, üniversite üniversite dolaşan Rotterdamlı hümanist Desiderius Erasmus'tan gelir. Avrupa, barışın yalnız iyi niyetle korunamayacağını, onu taşıyacak kurumlar gerektiğini Schuman Bildirisi'nden bu yana öğrendi. Bizim için bu bilge dolaşanların en büyüğü Korkut Ata'dır: Boyları bir araya getiren, ad koyan, öğüt veren, Sirderya kıyısından Anadolu'ya kadar aynı hafızayı taşıyan bir bilge, bir eren ve bir ozan.

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi ve bir kaç paydaş ile Türk İslam dünyası gönüllüleri olarak tasarladığımız Korkut Ata Programı, bir teşhisten doğdu. Türk dünyasına yönelik mevcut hareketlilik programları ya yükseköğretimle ya da kültür-sanat etkinlikleriyle sınırlı kalıyor. Ortaokul ve lise öğrencileri, öğretmenler, gençlik çalışanları, sivil toplum ve meslek kuruluşları için Erasmus+ ölçeğinde bir program bulunmuyor.

Programın mimarisi üç katmanlıdır: TDT bünyesinde siyasi ve stratejik sahiplik, her üye devlette bir ulusal ajans ve sahada üniversiteler, okullar, belediyeler, sivil toplum kuruluşları. Dört ana eylem alanı öngörüyoruz:

Ülke merkezli çağrılar daha az deneyimli kurumları sahaya çekecek; merkezî çağrılar ise ortak tarih, ortak dil, ortak terminoloji, teknoloji aktarımı, dijital dönüşüm ve iklim gibi stratejik temalara odaklanacak. Her proje en az iki ülkenin ortaklığını şart koşacak. Çerçeve Belgesi, Yıllık Çalışma Programı, Teklif Çağrısı ve Program Rehberi'nden oluşan dört belgeli karar zinciri, şeffaf ve öngörülebilir bir uygulama takvimi sağlayacak.

Korkut Ata, mevcut yapıların rakibi değil, çatısı olmayı hedefliyor. Orhun Değişim Programı'nı yükseköğretim ayağı olarak içine alabilir; Mirziyoyev'in yıllık 200 burs teklifini, Türkiye Bursları'nı ve diğer ulusal bursları ortak bir çağrı takvimiyle görünür kılabilir. Böylece Tokayev'in işaret ettiği mükerrerlik sorununa eğitim ve gençlik alanında somut bir cevap verilmiş olur.

Korkut Ata'yı yalnızca bir hareketlilik programı olarak görmek eksik olur. Kurumlar yalnız iş yürütmez, alışkanlık da üretir. Ortak çağrı takvimleri, ortak değerlendirme ölçütleri ve ortak raporlama dili zamanla aktörleri birbirine alıştırır. Hedefimiz, Türk devletleri arasında dağınık duran kültürel yakınlığı ortak bir kamusal akla dönüştürmektir; tek tipçi bir kimlik inşasıyla değil, çokluluğu gözeten bir birliktelik anlayışıyla.

Türkistan Forumu: Manevî başkentte yıllık bir medeniyet buluşması

Türkistan, TDT ve TÜRKSOY çizgisinde Türk dünyasının manevî başkenti olarak anılıyor. 2026 Mayıs'ındaki TDT gayriresmî zirvesine de ev sahipliği yaptı. 1-3 Nisan 2026'da Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi'nde düzenlenen "Hoca Ahmet Yesevî Yolunda Ahilik" programı, yedi Türk üniversitesiyle imzalanan işbirliği protokolleriyle daha büyük ve sürekli bir yapının mümkün olduğunu gösterdi.

Türkistan Forumu'nun fikrî ekseni, Yesevîlikten Ahiliğe uzanan çizgidir: Hikmetten kuruma, irfandan toplumsal nizama geçiş. Ahi Evran üzerine çalışmalarımda da vurguladığım gibi, Ahilik bugün de güven, kalite, adalet ve emek ahlâkı için uygulanabilir bir dil sunuyor. Forum, romantik bir hatırlama organizasyonu değil; hikmeti kuruma, ahlâkı ekonomiye, üniversiteyi uygulamaya dönüştüren bir platform olmalıdır.

Önerdiğimiz yapı şu unsurlardan oluşuyor:

Forumun temel ilkesi tek cümledir: Toplantı değil, çıktı üretmek. İlk yıl için önerdiğim tema "Hikmetten Geleceğe: Türk Dünyasında Üniversite, Ahlâk ve Ortak Kalkınma"dır. Bir ülke etkinliği gibi algılanmaması için de markası açık olmalıdır: "Türkistan Forumu: Türk Dünyası Ortak Platformu". Çağrı metinleri Ortak Türk Alfabesi ile yayımlanmalı; böylece Ankara Bildirisi'ndeki alfabe kararı akademik hayata da taşınmış olur.

Türk Dünyası Eğitim Fuarı: Glasgow'da gördüğümüzü kendi coğrafyamızda kurmak

Eylül 2026'da İskoçya'nın Glasgow kentinde düzenlenen EAIE Konferansı, 107 ülkeden 7 bin 300'ü aşkın uluslararası eğitim profesyonelini bir araya getirdi. Türkiye Ulusal Ajansı'nın koordinasyonundaki "Study in Türkiye" pavilyonunda 96 üniversitemiz yer aldı, yüzlerce görüşme yapıldı ve onlarca anlaşma imzalandı. ABD'deki NAFSA ve Asya-Pasifik'teki APAIE gibi buluşmalar da aynı mantıkla çalışıyor: Yükseköğretimin küresel pazarı bu fuarlarda kuruluyor.

Bu tecrübe bize iki şey öğretiyor. Türkiye, bir ulusal ajans koordinasyonunda yüzü aşkın üniversiteyi tek çatı altında dünya sahnesine çıkarma kapasitesine sahip. Ancak Türk dünyasının kendi içinde, üniversitelerin, burs veren kurumların ve öğrencilerin düzenli olarak buluştuğu bir pazar yeri yok. Teklifim iki katmanlıdır:

Fuar, Türk Dünyası Yükseköğretim Alanı'nın görünür yüzü olur. Diploma tanıma, kalite güvence ve veri bankası gibi teknik adımlar, ancak bir öğrencinin fuarda masaya oturup başvuru yapabildiği gün gerçek anlamını bulur.

Hareketliliğin ön şartı: Kolay seyahat

Bütün bu yapıların ortak bir ön şartı var: İnsanların kolayca yer değiştirebilmesi. Mirziyoyev'in ulusal kimlik kartlarıyla seyahat önerisi ve Cumhurbaşkanımızın seyahati kolaylaştırma hedefi bu yüzden eğitim gündeminin de parçasıdır. Kamuoyuna da sorduğum gibi, Türk devletleri arasında Schengen'e benzer bir ortak seyahat alanı uzun vadeli bir hedef olabilir. Gerçekçi ilk adım ise Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kimlikle seyahat tecrübesini kademeli olarak yaygınlaştırmak ve öğrenci, öğretmen ve araştırmacılara öncelikli kolaylık tanımaktır.

Ankara'dan Semerkant yoluna: Bir yıllık emanet

Türkiye'nin dönem başkanlığı, 2027'de Özbekistan'da yapılacak 14. Zirve'ye kadar sürecek. Bu sürenin takvimi şimdiden belli: 11-12 Kasım'da Antalya'daki COP31 Liderler Zirvesi, 2027'nin TDT'de "Doğayı Koruma Yılı" olarak geçmesi, Ağustos 2027'de Kırgızistan'da öngörülen gayriresmî zirve ve yıl sonunda Özbekistan. Bu takvim içinde gerçekçi beklentilerimi şöyle sıralıyorum:

Bu beklentilerin hepsi aynı sonuca çıkıyor: Ankara Zirvesi, Türk dünyasının siyasi gündemini yükseltti; şimdi toplumsal altyapısını kurmak gerekiyor. Devletler arasında imzalanan her anlaşma, ancak bir öğrencinin Semerkant'ta okumasıyla, bir öğretmenin Bişkek'te ders vermesiyle, bir gençlik derneğinin Astana'da ortak proje yürütmesiyle can bulur.

Gönül birliğinden kurum birliğine

1992'de Ankara'da kurulan hayal, 2026'da yine Ankara'da bir teşkilat hafızasına dönüştü. Bundan sonraki aşama, bu hafızayı bir toplum hafızasına çevirmektir. "Dilde, fikirde, işte birlik" şiarının üçüncü halkası olan işte birlik, tam da bu dönüşümün adıdır.

Korkut Ata, boyların arasında dolaşan, onları bir araya getiren ve sözü kalıcı kılan bilgeydi. Hoca Ahmet Yesevî, hikmeti Türkçe söyleyerek Türkistan'dan Anadolu'ya bir gönül yolu açtı; Ahi Evran ise o hikmeti çarşının, emek ve dürüstlüğün ahlâkına dönüştürdü. Bugün bize düşen, bu üç çizgiyi çağın diliyle yeniden kurmaktır: Hareketlilikte Korkut Ata, buluşmada Türkistan, dünyaya açılmada ortak bir eğitim vitrini.

Türkiye'nin dönem başkanlığı, Cumhurbaşkanımızın ifadesiyle ağır bir sorumluluk ve kıymetli bir emanettir. Bir üniversite rektörü ve Türk dünyasının kalem ehliyle yıllardır yol yürüyen biri olarak inancım şudur: Bu emanete en iyi, gençlerin ve aydınların her yıl yeniden buluştuğu kalıcı kurumlarla sahip çıkılır. Türk yüzyılı, önce gönüllerde, sonra kurumlarda, en sonunda da gündelik hayatın içinde kurulacaktır.