Aslan Demir: Modern Hukuktan Mülga Aşkınlığa: Ontopolitik Bir Soruşturma

Hukukun detayları arasında sayılabilecek faydalarına yahut toplumsal icraatlarına değil, künhü hüviyetine ilişkin ihdas edici temasına yönelmek lazım gelir. Elbette hukuk, doğrudan meleksizlik hâlini üretmek gayesiyle kurgulanmış bir yapı olarak hükme bağlanamaz. Ancak onun yaşamı taksim eden, tasnifatlandıran ve yeniden tertibâtlandıran kurucu ilkesi dikkate alındığında, istiâre yoluyla bu yapılanmanın meleksizlik hâlinin zuhûruna zemin tanzim ettiği söylenebilir. Başka bir ifadeyle hukuk, meleksizlik hâlinin müsebbibi olmayabilir; fakat onun ortaya çıkış şartlarını, imkânlarını ve devamlılığını sağlayan düzlemi organize eden başlıca parametrelerden bir tanesi olarak görülebilir. Bu nedenle burada ileri sürülen sav, hukukun dolayımsız bir neden olduğu değil; belirli bir varoluş formunun teşekkül edebileceği koşulları kurumsallaştırdığıdır. 

Daha isabetli bir ifadeyle, mesele doğrusal cebir değil, ontolojik iklim mevzusudur. Bu keyfîyete şu örnek gösterilebilir: bir ağacın meyvesini yalnızca toprağın ürettiği söylenemez; fakat ağacın ne tür bir meyve vereceğini mümkün kılan iklim ve zemin yüksek nispette toprağın keyfîyetiyle alâkalıdır. Benzer şekilde hukuk da meleksizlik hâlini doğrudan zuhûrata  çıkarmaz;  fakat melekvârî tevcihlerin geri çekildiği ve yerlerini soyut normatif düzenlemelere bıraktığı bir ontolojik iklimin teessüsünde kurucu bir rol oynadığı söylenebilir.

Bunun yanı sıra modern hukuk, bir münfailden (etkilenen) ziyade bir imkân anlatısı olarak görülebilir; yani belirli özne tiplerini ve belirli varoluş yönelimlerinin ortaya çıkabileceği tarihsel-ontolojik şartları tesis eden bir organizma. Öte yandan Modern hukuk, tıpkı meleklerin gözetleyici vasıflarının yaşamı hem temsil edip hem de tanzim etmesi gibi, yaşamı temsil ederken onu yeniden tertibâtlandırır ve muhasara altına alır. Dahası, bu kurgusal dünyanın dışında kalan her şeyi de kendi muhtevası içerisinde rehin almaya çalışır. Böylece yalnızca kendi ifade tarzının cârî olmasının şartlarını tanzim etmekle kalmaz; aynı zamanda bütün varoluş umdeleri bu şartlara tâbi olmaya mecbur bırakır.

Diğer taraftan ise Meleklerin gözetleyiciliğinde yaşam, aşkın bir hakikatin huzurunda temsil olunur. Bu yansıtma, yaşamı ihtiva etmek yahut tüketmek için değil, onu  hakikate müncer kılmaktır. Modern hukuk ise yaşamı temsil ederken aynı zamanda onu baştan tanımlar, kategorilere ayırır ve kendi kavramsal muhtevası içerisinde yeniden ihdas eder. Böylece temsil, hakikate işmar eden bir vasıta olmaktan çıkarak, hakikatin yerine ikame eden bir kurguya dönüşür.

Benzer biçimde modern hukuk yaşamı aksettirmekle yetinmez; temsil ettiği yaşamı kendi akidesinin meşru sınırlarını da tahdit eder. Böylece yaşam, kendisini hukuk tarafından betimlemen ve adlandırılan formlar içerisinde görünür kılmak zorunda bırakılır. Hukukun hâricinde kalan şey yalnızca yasadışı değil, aynı zamanda temsil edilemez, tanınamaz ve kabul edilemez hâle gelir.

Bu yüzden modern hukuk, kendi kavramsal sınıfları dışında kalan alanları müstakimen ortadan kaldıramasa bile, onları tanınma, meşruiyet ve görünürlük bakımından kendisine tâbî kılmıştır. Böylece dışarısı büsbütün yok edilmez; fakat içerinin mehfumlarıyla konuşmaya icbar edilir.

Öte yandan modern hukuk salt davranışları yapılandıran yahut iltizam altına alan bir nizam değildir; aynı zamanda yaşamın ne olduğuna, hangi biçimlerde görünür hâle geleceğini ve hangi dille kendisini ifade edeceğine hüküm vaz’eden bir temsil mekanizmasıdır denilebilir.

Buna mukabil melekvârî gözetimde insan, kendisini aşkın bir şahitliğin muhatabı olarak deneyim eder. Bahusus yaşam biçimlerini mezkûr gözetimin beyannamesine göre terkip eder. Burada aşkın şahitlik bizatihi yaşamın kendisi olmaya başlar. Hukukî gözetimde ise insan, kendisini temsil edilen, sınıflandırılan ve tanımlanan bir nesne olarak tecrübe etmeye başlar. Meleksizlik hâli tam da bu tagayyürün neticesinde tebarüz eder desek isabetsiz bir hükümde bulunmuş olmayız. İnsan, bu tahavvülle birlikte şahit olunan bir varlık olmaktan çıkarak, üzerinde tasarrufta bulunması gereken bir vakaya tebdil olunur. Buradan da anlaşılacağı üzere modern hukuk yaşamı yalnızca yönetmekle mukayyet bırakmaz; bilakis, bizatihi yaşam adına konuşur. Yaşam adına konuşmaya başladığı anda ise, yaşamın kendi adına konuşabileceği mevziiyi giderek tahdit eder. Böylece temsil, muhafaza kisvesi altında bir meskûn mahal hâline gelir; ikame ise zamanla künhü olanın yerini gasp eder.

Bu, hukukî bir kurum olmaktan çok, hakikatin yerini alan bir temsili hâkimiyet şekli olarak okunabilir. Bu sebeple, "Meleksizlik" hâlinin hukukun teknik ediminden ziyade, onun insanın hakikatle geliştirmiş olduğu münasebet örüntüsünü hem lağveden hem de dönüştüren tesis edici etkisini vazıh hâle getirmek için işlev gördüğü söylenebilir.

Bu meseleyi daha da anlaşılır kılmak adına "persona" kavramına temaşa edilebilir.  Persona esasında bir maske mânâsına mukabil düşer. Daha özel bir tabirle, tiyatro maskesi anlamına karşılık gelir. Persona, Roma hukukunda da özne olmanın birincil unsurunu teşkil eder. Hak, mülkiyet ve vatandaşlık gibi mefhumlar burada bir intizâma kavuşur yahut organize edilir. Esposito'ya bakıldığında ise "modern özne"nin hem bilkuvve hem de bilfiil maskeli bir birey olarak bedenlendiği görülür. Modern bireyin ise öznelleşme furyası adı altında merkezî bir noktaya konumlandırıldığı müşahede edilir. Aynı yapının eşzamanlı olarak ötekiyi defeden ve dışlayan bir strüktür organize ettiği de gözlemlenir. Birey burada ne kendisi ne de bir başkasıdır. Hatta çifte aşkınlık mülgasına dûçar olmuştur denilebilir. Bu sebeple modern birey, ne  melekvârî bir yaşam biçiminin ne de Spinoza'nın “Tanrı'nın entelektüel sevgisine” imtisal ederek özgürleşen kişisidir. Aksine o, bizatihi kategorize edilmiş bir role denk düşer. Esposito’nun ifadesiyle: " kişi, maskesini taşıyan biri değildir; o, maskenin kendisidir." Kısacası modern birey, gereklilik ve münasebet örüntüsünün – Adorno ’nun deyimiyle aydınlanmış bir dünyanın!- bir algoritmasına denk düşer. Dolayısıyla, persona biraz önce denildiği üzere, ne melekvârî yaşam biçiminin bir bireyi ne de “Tanrı'nın entelektüel sevgisine” râm kılınmış kişisidir; tam tersine, toplumsal olarak bililtizâm giydirilmiş bir işlevin bir temsilcisidir. Roma hukukunda birey yalnızca hak sahibi olarak tanımlanır. Ancak bu tanımlama yalnızca mahdudu belli koşullar altında vuku bulur. Burada herkes kişi olarak kabul görülmez. Kişi olmanın birincil koşulu, hukukî ehliyet taşıma zorunluluğudur. Misâl köleler vatandaş kabul edilmediğinden dolayı, persona olarak görülmezlerdi. Veyahut haklardan  yoksun kılınanlar, kamusal bir rolle teçhiz edilmeyenler, persona statüsüne sahip kılınmamışlardır. Burada Melekvârî yaşamın hem aşkınsal hem de içkinsel tarafının mülga hâle getirildiği görülür. Başka bir deyişle hukukî ehliyet metafiziğinin hem cogitoyu hem de meleklilik hâlinin aşkınsallığını mülga kıldığı söylenebilir. Başka bir anlatışla, hukukî ehliyet aşkınsal olana yalnızca bühtanda bulunmakla kalmaz; Adorno'nun deyimiyle, aynı zamanda onu dönüştürür. Bu sebeple şöyle bir cümle serdedebiliriz: persona, meleklilik hâlinin aşkınsallıkla mücehhez kıldığı kişisi değildir; aksine, yalnızca toplumsal bir işlevle teçhiz edilmiş bir maskedir. Tabi buradaki maske, hegemonyanın tüm alet ve edevatı aracılığıyla doğallaştırılmıştır desek abartmış olmayız. Bu durum modern soyutlama aygıtlarınca içsel bir öz olarak resmedilmiştir. Esposito'nun da belirtmiş olduğu üzere, modern birey (persona) izale edilmiş bir açıklıktır yahut perdelenmiş bir berraklıktır. Daha aşikâr bir ifadeyle, hukuk tarafından çerçevelendirilmiş modern dünyanın bireyi, meleklilik hâline, "Tanrısal entelektüel sevgisi"ne ve içsel bir hüviyete bağlanmış bir kişiden ziyade, kendisine hamledilen bir dış görevin mahsulüdür. Diğer bir deyişle, soyut bir figürana irca edilmiş bir nesnedir. Meleklilik hâlinin kişisi ise, sadece bir hak ve ehliyet öznesi değil, emanet yüklenen, münasebetler içinde tanımlanan, ahlâkî bir var olandır. Heidegger'in Dasein'i misali sorumlulukla donatılmış varoluşsal bir açığa çıkma ufkudur. Yeniden ifade edecek olursak, gerek Roma hukukunda gerekse modern hukukta "persona" insani bir çerçeveden ziyade, toplumsal yahut hukukî ehliyetin fonksiyonel işleyişini teşkil eder. Bu ahvâl öyle bir raddeye taşınmıştır ki, fonksiyonel işleyiş mündemiç bir beyan olarak kabul görülmüştür. Daha önce de değinildiği üzere, persona (kişi), meleklilik hâlinin yaşamsal formu değil, toplumsal ve tarihsel hegemonya tarafından tertip edilmiş bir dispositiftir. Esposito’nun Roma hukukuna ve modern hukukuna yönelik eleştirisi tam olarak burada konuşlanır: "persona" (kişi) çerçevesi, mündemiç olarak ötekileştiricidir. Hem Roma hukukunda hem de modern hukukta kişi, yalnızca hukukî yeterlilik olanla hem tanınır hem de tahdit edilir. Meselâ Hristiyanlıkta kişi statüsüne konulmayan günahkârlar nizamlı olarak dışlanır. Psikolojide ise birey kurgusal bir kişidir, deliler! ise sistematik olarak ayıplanır. Görüldüğü üzere her dönem ve fıkrada kişi dispozitifi hudut tayin eder: kim dahil, kim defedilmiş olacak? Oysa ki, meleklilik hâlinin yaşam biçimi, kişiyi bir bütün olarak baz alır. Öte yandan ise, hukuk ve onun fıkralarını teşkil eden parametrelerin insan ile kişi özdeş kılmadığı görülür.
Esposito'nun ifadesiyle: " insan her zaman 'kişi' değildir; ama modern düşünce kişilik taşımayan insanı artık düşünemez hâle getirmiştir." Az evvel denildiği üzere, melekvârî hayat biçimi insanı bölük pörçük olarak değil, bir bütün olarak ele alır. Niçin melekvârî ve hayat biçimi eş-oluşsal bir şekilde sarf ediliyor? Melekvârî bir yaşam biçimi soyut bir kategoriye indirgenemez de ondan. Fakat gerek Roma hukuku gerekse modern hukuk, yaşantısal deneyimleri soyut ve formel bir düzleme çekerek somut yaşantıyı rehin altına alır. Zaten her iki hukuk biçiminde de bireyler yalnızca soyut bir adlandırma muhtevasında kişi olarak tanımlanır. Fiiliyatta ise kişi tıpkı diğer nesneler misali üzerinde tasarrufta bulunması lazım gelen bir cisim olarak görülür. Bilhassa kişi dispositifin aygıtları, bu işlev üzerine var edilmiş oldukları söylenebilir. Bir diğer deyişle, kişi dispozitifi, insanı soyut adlandırmaların bir fıkrasını teşkil eden öznellik formuna derç etmek üzere sa’y eder denilebilir.  Esposito'ya yeniden bakıldığında,  "bilgilerimizi kuran protokoller"den en etkilisinin modern hukuk olduğu suhuletle fark edilir. Bu protokoller var olanları ya da yaşamı soyut bir düzleme nakleder. Böylece yaşantısal dünyayı sabote eder. Diğer taraftan mezkûr düzlem, bilgiyi ontolojik bir me'haza yönlendirmek yerine, onu sınıflandırmanın absorbe edici hâline sevk eder. Bu hâl, hem yaşamın hem de ilişki örüntülerinin parçalanmasına sebebiyet verir. Söz konusu protokolleri şu şekilde örnekleyebiliriz: biyolojik beden tıbbın konusu, davranışlar psikoloji ve nörobilimin objesi, dil üretim tüketim aygıtının bir göstergesi ve kimlik hukukun tanımladığı bir birim. Bu kırılma, meleklilik hâlinin bir bütün olarak konu edindiği insani kabiliyetin yerle yeksan edilmesine karşılık gelir. Buradan hareketle şöyle bir hüküm öne sürülebilir: modern hukukta zilyetlik yalnızca yaderklik olarak vardır. Zilyetlik yalnızca soyut bir adlandırma düzleminde cârîdir. Yaşantısal dünyada ise zilyetlik yalnızca yaderklik nesnesinden ibaret olarak görülür.  Eş deyişle modern insan, hâkimiyet pekiştirdiğini düşündüğü andan itibaren, tesis etmiş olduğu egemenlik organizasyonunun kurallarına bağımlı hâle gelir. Adorno "Aydınlanmanın Diyalektiği"nde bu paradokstan defaatle bahseder. Modern insanın bu acınası ahvâli, protollerle ihdas edilen suni ayrımların neticesinde hâsıl olmuştur desek yeridir. Dolayısıyla şöyle bir çıkarım yapılabilir: insanı ihtiva eden bu bilgi ve belirlenim rejimleri, insanın meleklerin ruh tutuşturucu edimlerine yabancılaşmasına neden olmuştur. Hatta çocuk yaşta denilebilecek bireylerin akranlarını katletmesinin olanaklarına temel teşkil ettiği de söylenebilir. Çünkü mezkûr anlatılar, insanı diğer şeyler gibi tasnifatlandırırken aynı zamanda onu aşkın ve içkin tutamaklarından tecrit eder.

Mülga aşkınlık buradan sökün eder desek yeridir. Birey buradan serpilip gelişen soyutlamanın bir verisine dönüşüverir. Meleklilik hâlinden neşet eden yaşam biçiminde ise bir münasebet ağı oluşur: kişi burada bir bütün ve acziyetinin bilincindedir. Ne cogito misali Arşimet noktasıdır ne modern hukukta olduğu gibi bölük pörçüktür ne de Roma hukukunun ile modern hukukun kişileri ve şeyleri birbirine indirgeyen bir sürecidir. Bu vetireyle birlikte kimi zaman eşya kişilik vasıflarıyla donatılır, kimi zaman ise kişi eşya mesabesine indirgenir. Örneğin, dijital, dijital kişilik olarak kişileştirilir; kişi ise hukukî statü içerisinde nesneleşmiş hak konusu hâline getirilir. Filhakika bu vetirede meleklilik hâlinin bir emaresine dahi tesadüf edilmez. Bunların her biri bir diğerinin kesişimsel izdüşümü hâline gelir. Bu kesişim bizi şu hakikatin eşiğine sevk eder:  Modern insan bir diğerini bir eşyadan ibaret gördüğünden dolayı onu ortadan kaldırmaktan perva duymuyor. Halbuki hem eşya hem de insan melekvârî yaşam içinde kendilerine münhasır bir yer edinir. Her birine künhü hüviyetlerine yarışır bir orun ihdas edilir. Bu sebeple, Adorno'nun Aydınlanmaya yöneltmiş olduğu tenkitleri modern hukuka da yönsetilebiliriz. O da hem kişiyi hem de eşyayı kategorik sınıflandırmalara, ölçülebilir ve hesaplanabilir göstergelere rapt eder. Soyut bir düzlemin kişisi yaşantısal düzlemden tasfiye edildiği gözlemlenir. Gerçekliğin burada olduğu gibi vuku bulmadığı görülür. Yahut meleklilik hâlinde olduğu gibi -insanın selâmetini gözeterek yapılan- sahici bir dönüşümde sadır olmaz. Yaşam ve kişiler yalnızca askıda kalmanın tebarüzü olan modellemelere dûçar olur. Hayatın gerçek zenginlikleri, çatışkıları, imkânları ve eyleyişleri, soyut modeller nizamın içine eklemlenir. Bahsedilen bu modeller (örneğin kira, satış, sözleşme) gerçekte olmayan ama hayalî ve etkide bulunan ontolojik statülere mukabil düşer. Tekrardan ifade edecek olursak, modern hukuk, meleklilik hâli gibi görünür olmayan fakat eylemde bulunan yahut bililtizâm eyleme geçiren bir üst oylum tesis eder. Söz konusu oylum ilkin hayatı taksim eder, sonra da ikircikli bir uzam ihdas ederek yaşamı büsbütün idam sehpasına sürükler. Onun yerine hayalî ve ideal kişiliklerin hegemonya kurduğu bir yaşam biçimi inşa eder. Bu da modern hukukun nice kavi nihilizmini görünür hâle getirir. Veyahut nice kavi içkin şiddetini dışa vurur. Bu kırılma, başkası olarak etiketlendirilen yaşamın dizginlenmesi anlamına karşılık gelir. Tıpkı hukukî savaşın nesnesi kılınan “res” gibi. “Res” yahut şey, meleklilik hâlinde olduğu gibi işaret edici bir ayet olmaktan ziyade, yalnızca hukukî çatışmanın bir verisi olarak var kılınır. Meleklilik hâlinde “res” mülkiyet konusu olabilir; ancak ihtilafın kaynağı olarak görülmez. Bilakis burada bir emanettir ve mânâsı (bildung ve Sinn)  Tanrısal bir rabıtalanmadan ileri gelir. Bu yüzden meleklilik hâlinin yaşam biçimde “res” gibi nominal bir soyutlama yoktur. Oysaki kavramsal bir soyutlama olan “res” modern hukukun anatomisini teşkil eder diyebiliriz. Çünkü önce yaşamı soyut bir oyluma çeker; daha sonra ise çatışmaya açar. Bu vesileyle yaşamı dava konusu hâline getirir. Yani “res” burada ilahi bir nişane olmaktan çıkar; soyut bir cengin zeminine taşınır. Mülkiyet, hâkimiyet ve hak çatışmasına tebdil olunur. Örnek olarak “res publica” gösterilebilir.  “Res publica”, halkın ortak şeyi, kamusal alan, kamu yararı ve devlet malı anlamlarına mukabil düşer. Başka bir anlatışla, hukukî ve siyasal olarak tesis edilmiş müştereklik denilebilir. “Res publica”, müşterek olanın müstakimen taksim edilmesi değildir; bilakis, onun hukuk yoluyla organize edilmesi, sınırlandırılması ve rehin alınmasıdır. Ancak bu organize edilme süreci kahir ekseriyet hakimiyete istihale edilir. Dolayısıyla Foucault’nun deyimiyle “res publica” bir dispositif aygıt olarak görülebilir. Diğer bir denilişle, müşterek olanı denetim altında tutan bir hukukî ve siyasal aygıt. Diğer taraftan meleksizlik hâlinin şu kıymığı tebarüz eder: Esposito'nun ifadesiyle, "soyut adlandırma düzleminde ait oldukları kişiler olarak ve fiiliyatta asimile edildikleri şeyler..." Burada çift taraflı bir yabancılaşmaya şahit oluyoruz. Yahut çiftte aşkınlık mülgasına tanıklık ediyoruz. Daha önce de denildiği üzere, burada hem öznenin merkezî konumu hem de melekvârî yaşamın aşkınlığı lağvedilir. Çünkü modern hukuk, meleklilik hâlinden ziyade, hayatı temsil eder, onu yeniden kurar, canlandırır ve rehin alır. Başka bir deyişle, burada vuku bulan kırılma yalnızca var olanların varlığa saldırısı değil, kurgusal bir yapılanmanın bilgiye, var olanlara ve varlığa saldırısıdır.

Yeniden ifade edecek olursak, adlandırma yahut söylemsel düzenekte kişileştirme, fiilî uzamda ise şeyleştirmenin hükümferma kılındığı müşahede edilir. Modern dünyanın bireyi, hukuken kişi olarak kabul edilir: yurttaş, tüketici, hasta, seçmen. Fakat bu kabul edilme süreci yalnızca nominalist (adlandırma) bir tavırla gerçekleşir.  Eş deyişle bu oylum, yalnızca söylemsel bir uzamla mukayyettir. Yani birey, bir isim, etiket yahut profille var edilir. Zikredilen bu tanınma yapılanışı,  bilginin ontolojisi veya gerçek bir ontolojik kabul etme tutumun bedenlenmesi değildir. Tekrar pahasına nominalist kişi, amelî düzlemde yahut eylem, deneyim ve kurumsal işleyişte iğdiş edilir. Melekvârî hayat biçiminin kişisi burada hem varlığını sürdürme istidadını hem de dönüştürücü kudretini kaybettiği temaşa edilir. Bunun yerine veri nesnesi, iş gücü birimi, tüketici gösterge  ve yönetilmesi geren biyolojik arzular gibi dangıl dungul şeyler ikame edilmiştir. Melekvârî yaşamın şerefli ve onurlu kişisi, şeyleşmiş bir fonksiyonel bileşen hâline gelir. Daha isabetli bir deyimle, kişilik maskesiyle gizlenmiş bir şeyleşme süreci vuku bulur. Maske adı altında şeyleşme bizi şu vargıya ulaştırıyor: modern dünyanın en kavi nihilizm yasasına. Zikredilen yapı, bireyi hak öznesi gibi görünür hâle getirir; ancak, yaşantısal dünyada ise iş görme nesnesine benzer bir muameleye tâbî tutar. Diğer bir denilişle, hayatı düzenlenebilir bir paradigmaya tahvil eder. Modern hukuk, insanı hem kişi gibi tanır, hem nesne gibi üzerinde tasarrufta bulunur. Bu paradoks, modern dünyanın yahut meleksizlik hâlinin hem teopolitik,  hem de ontopolitik tuzağı olarak okunabilir. Dolayısıyla, kişi doğuştan beri statik bir var olan değildir; bilakis, koşul ve duruma binaen form değiştiren  kamusal bir yüzdür yahut zahirî bir çehredir. Bu çıkarımlardan anlaşılacağı üzere modern hukuk, insanın kişi ve şey arasında sabitlenemeyen örgütlenişini yasal bir kisve adı altında işleyebildiği en kilit tasnif biçimidir. Bu nedenle modern hukuk, biz insanları her ne kadar insan olarak koruyor gibi gözüksede, eşoluşsal olarak bizi şeyleşmeye sevk eden en güçlü araçtır denilebilir. Benzer şekilde modern hukuk yahut daha isabetli bir deyişle meleksizlik hâli bizi şuraya sürükler: insanın kendisine emanet edilen varlığı muhafaza etmesi yerine temellük etmesi; temsil makamını mülkiyet makamına dönüştürmesi ve bunun sonucunda hem eşya üzerinde tahakküm kurarken hem de kurduğu tahakküm örgütlenişinin nesnesi hâline gelmesine. Esposito’dan da görüldüğü üzere, "modern özne, kendi üzerinde mancipium (el koyma, ele geçirme) uygulayan varlıktır." Yani kendi bedenini mülkiyet olarak temellük etmesi onu azat etmez; bilakis muttasıl kendine hükmeden ve kendini nesneleştiren biri hâline getirir.

Foucault'dan anlaşılacağı üzere, "mancipium"un  modern biyopolitikanın çekirdeği olduğu söylenebilir. Mancipium (el koyma), bedenin, emeğin, kimliğin ve hayatın temellük edilerek hegemonyaya râm kılınmasıdır. Başka bir deyişle, kişi, zâhirî bir çehre olarak hür ve serbest olarak görünür olsada, kendi bedenini, emeğini ve kimliğini mülkleştirme aracılığıyla kendisine karşı kullanır. Özetle kişi burada zâhirî bir otoriteyle değil, kendi eliyle kendisini hegemonyanın bir verisine dönüştürüverir. Bu da şiddetin zarafet kazanmış biçimine mukabil düşer.

Meramımızı şu şekilde sonlandırabiliriz: Meleksizlik hâli, modern hukukun yaşantısal dünyayı soyut bir düzleme çekmek suretiyle hayatı sabote etme sürecinin ontolojik adı olarak görülebilir. İnsan burada -meleksizlik hâlinde yahut modern hukukta- ilahî hitabı temsil eden bir varlık olmaktan çıkar; kendisini ve başkalarını yöneten, emeği örgütleyen, hakikati hiper-gerçek hâle aktaran, sanatı tüketim ve Retro’ya, emaneti mülkiyet ve çatışma malzemesine dönüştüren bir özne hâline gelir. Böylece yalnızca doğa değil, hakikatin sesi de modern hukuk tarafından soyut bir düzleme aktarılarak işlevsiz hale getirilir. İşte meleksizlik hâli yahut modern hukuk terakümü, temsilin yönetime, emanetin zilyetliğe ve hitabın gösteriye dönüşmesidir. 

Modern hukuk artık aşikâr bir cebirden ziyade, dolaylı hâle gelmiş temsil biçimleri (piyasa, bürokrasi, para ve kurumlar) vasıtasıyla faaliyet gösterir. Temsil, adaletsizliği ortadan kaldırmaz; bilakis, onu görünür olmayan yahut perdelenmiş ve yönetilebilir bir hâle sevk eder.