Batı’nın Doğu’ya Bakışına Uzatılan Mercek: Ah Kudüs

Büşra Tektaş yazdı...

Kitaplar yazarın düşüncesine, zihin dünyasına ve içinden geçenlere dair pek çok ip ucu verir. Dikkatli bir okur yazarın ifşa etmediği düşüncelerini bir dedektif gibi satır aralarından çözümleyebilir. Bunun en bariz örneklerinden biri Franz Kafka'nın "Dönüşüm" adlı eseridir. Kafka kitabında bir sabah uyandığında kendisini devasa bir böceğe dönüşmüş olarak bulan Gregor Samsa'nın hikayesini anlatır. Görünüşte bu gerçeküstü bir fantastik kurgudur; ancak satır araları incelendiğinde Kafka'nın babasıyla olan travmatik ilişkisi ve hissettiği değersizlik kompleksi bilinçaltından yüzeye çıkar. Bu duruma bir diğer örnek Frankenstein romanında görmek mümkün. Kitabın yazarı Mary Shelley içindeki yası, korkularının ve acılarının yansıması olarak kitabına taşımıştır.

Yakın zamanda kaybettiğimiz kıymetli mütefekkir Ali Haydar Haksal'ın "Doğu Büyüsü Ah Kudüs" kitabını okurken de merhumun bir dedektif gibi batılı yazarların düşünce dünyalarına eğildiğini görürüz. Coğrafya olarak Kudüs'ün seçilmesi ise ayrıca manidar. Ehli kitap için kutsal olan ve günümüze kadar mücadele ile yoğrulan toprakların henüz başlangıçta "Doğu Büyüsü" olarak anılması coğrafyanın asıl hamisinin kim olduğunu hatırlatır cinsten...

"Bir eserime ilk kez sunuş yazıyorum" (Haksal, 2018, s. 9) diyen Haksal, eserin kendisi için önemli olduğunu belirttiği girişte "Bir medeniyet şehrini kurarken ruhunu da ona verir," cümleleriyle başladığı yazısını "Kültürde de Haçlı seferi var" cümleleriyle noktalar. İlk yazı François-René de Chateaubriand'ın ünlü seyahatnamesi, orijinal adı Itinéraire de Paris à Jérusalem (Paris'ten Kudüs'e Yolculuk) olan ve Türkçe'ye genellikle "Paris İstanbul Kudüs: Bir Seyyahın Günlüğü" ya da "Paris-Kudüs Yolculuğu" adıyla çevrilen kitabına dair. Türkleri barbarlar olarak adlandıran Chateaubriand fırsat bulduğu pek çok konuda Türklere karşı olumsuz söylemlerini devam ettiriyor bu sırada Hristiyanları övmeyi de ihmal etmiyor:

"Bu bilgisizlik ve haksızlığa karşı ilk sesini yükseltenlerden oldum. Haçlı seferleri öyle gösterilmek istendiği gibi ne ilkeleri ne de sonuçları bakımından bir çılgınlık değildi. Hristiyanlar asla saldırgan değillerdir. Ömer'in tebaaları Kudüs'ten hareket ederek Afrika'yı dolaştıktan sonra Sicilya'ya saldırsınlar. İspanya'yı çiğnesinler, en sonra Charles Martel'e yenildikleri Fransa'ya kadar gelsinler de neden 1.Philippe'in tebaaları Fransa'dan çıkıp Asya'ya geçerek Kudüs'te Ömer'in torunlarından öç almasınlar?" (Haksal, 2018, s. 22) Bu satırlarda Chateubriand'ın Müslüman nefreti bariz bir şekilde okunuyor. Kitapta "Ah Kudüs" yazısıyla Chateubriand'ın Seyahat notları incelenmeye devam ediliyor. Batının Kudüs arzusunu dile getirir mahiyette yazıya bilinçli olarak "Ah Kudüs" başlığının verilmesi istemsizce yüzümü güldürüyor.

Le Cid/ Seyyid yazısından Batı'nın Doğu'ya bakışını yakından inceleme fırsatı buluyoruz. Ardından Doğu Büyüsü başlığında iki ayrı dünya olarak nitelenen Batı ve Doğuya Lermontov üzerinden izliyoruz. Bundan sonra sırasıyla Andre Gide, Oscar Wilde ve Cervantes'in eserleri üzerinden İslam'a ve Müslümanlar'a bakışları inceleniyor. Haksal Doğuyla yolları kesişmiş pek çok batılı yazarın hayatlarında aşırılığın bulunmasına dikkat çekerek bu durumu "Bir kaçışın açmazı," (Haksal, 2018, s. 132) olarak değerlendiriyor.

"Batı doğudan uzaklaştıkça kendine ait bir dünya yaratmak istemiş ve bu dünya kuru, yüzeysel ve derinliksiz olmuştur. Fizik ötesi algılayış fizike kurban edilmiştir. Bu bakışla Mevlana'nın, Sadi'nin, Ömer Hayyam'ın, Yunus Emre'nin, Firdevsi'nin, Binbir Gece Masalları'nın bu denli etkili oluşunun nedenleri olmalıdır. Batı, ruhunu zengin fizik ötesi dünya yerine hayatın; görünenin fizikin etkin olduğu dünyada aramak gerekir. Bu anlamda Doğu etkisi, Batı düşüncesinin açılımlarına neden olmuştur." (Haksal, 2018, s. 133)

Kitapta Batılı yazarların Müslümanlara karşı olan yaklaşımlarını gördüğümde bunun bir önyargı yahut asabiyet kaynaklı nefret olduğunu anladım zira anlatımlar Müslümanları yerdikten sonra Hristiyanlığı yahut kendi kutsallarını yüceltmeye yönelikti.

Ayrıca dönemin Müslüman ahlakının yansıması başka seyyahların notlarında burada bahsi geçen hakaretlerin tam aksi yönünde anlatılıyor. Örneğin, Edmondo de Amicis'in 1874 İstanbul notları:

"Hepsinde aynı vakar, aynı ağırbaşlı tavırlar, aynı ihtiyatlı konuşma, bakma ve davranış şekli görülür. Paşasından seyyar satıcısına, hepsi aynı terbiyeyi aldığı ve soylu bir saygınlığa sahip olduğu için gayet efendi görünürler. İlk bakışta kimse, kılıklarında bir farklılık olmasa İstanbul'da bir ayak takımı olmadığını düşünür. " (Cins,2022, 81, s.53) Bu ifadelerin Cervantes'in Barbarlar ithamıyla veya Müslümanlar'ı tüketen hayvanlara benzetmesiyle uzaktan yakından alakası bulunmamaktadır.

Bu asabiyeti gördüğüm ve hayrete düştüğüm noktalardan bir tanesi de kitapta bahsi geçen Runchiman'ın Kudüs ve Haçlı seferlerine ait bölümüydü: "Hıristiyanların Müslümanlarla ilk buluşma ve çatışmaları sonucu şöyle bir sorun ortaya çıkarıyor. Müslümanlar savaştıklarında ölenler, şehit, yaşayanlar, sağ kalanlar gazi oluyorlar. Hristiyanlar "Biz onları öldürüyoruz, bir günah veya suç işliyoruz. Bizim halimiz ne olacak?" sorusuna verilecek bir karşılık yok. Çünkü hükümleri ve esasları olmayan bir kültürel oluş. Bunun üzerine kilise toplanıyor. Şöyle bir karara varıyor. Siz gidin, savaşın onları öldürün, gelin üç gün oruç tutun, sizi vaftiz ederiz. Bu günahlardan ve suçlardan arınırsınız." (Haksal, 2018, s. 175)

Yaptıklarında kendilerini haklı görmeyen askerlerin ikilemi, Kilisenin "bu günahlardan ve suçlardan arınırsınız," diyerek durumu kabul etmesi başlı başına hayret konusu. Duruma uygun kılıfa sokulan fetva ise şaşırtıcı değil. Her namazda Fatiha ile "...gazaba uğramışların ve sapmışların yolunu değil!" derken sığındığımız şeylerden biri de bu tavır değil midir?

Haksal, "Ah Kudüs" kitabıyla bizlere adını duyduğumuz, kitaplarını okuduğumuz pek çok yazarın Müslümanlara dair düşüncelerini eserlerinde büyük bir işçilikle çıkartıyor. Haksal'ın mirasını sürdürmek adına bize de Mescid-i Aksa'ya yakışır bir duruşla yaşananları ve hakkımızdaki söylemleri unutmadan çalışmak düşüyor. Aksa'nın eteklerinde arkamıza yaslanmış yaşananları konuşurken bütün bu olanları gülerek hatırlamak için belki de...

Kaynaklar:

Haksal, A. H (2018) Doğu Büyüsü Ah Kudüs, İz Yayınları

Cins Dergi (2022) 81. Sayı

Runciman S. Haçlı Seferlerinin Tarihi 1

https://www.kitaphaber.com.tr/batinin-doguya-bakisina-uzatilan-mercek-ah-kudus-k8446.html