Günümüzde Şehriyâr’ı Yeniden Hatırlamanın Ehemmiyeti Üzerine
Muhammet Enes Kala
XX. yüzyıldan günümüze uzanan Türk-İslâm edebiyatının ufkunda, söze sarsılmaz bir rûh ve derin hikmet üfleyen en ihtişâmlı şâirlerden biri hiç şüphesiz Məhəmmədhüseyn Şehriyâr’dır. Baskıların ve yasakların gölgesinde dahi anadilinin bükülmez bayrağını burçlara diken usta şâir, Azerbaycan Türkçesi ile şiirin en müstesnâ, büyüleyici ve içli hâllerini terennüm etmiştir. Hem Türkçe hem de Farsça kaleme aldığı ölümsüz şiirleriyle edebiyat dünyâmızın gönül coğrafyasında taht kuran bu büyük söz sarrafı, bir milletin târihi kaderini, ızdırâbını ve ümitlerini en saf katmanlarıyla dile getirerek edebiyat kubbesinde bir yıldız gibi parlamıştır.
Şehriyâr, “Türkün dili tək sevgili, istəkli dil olmaz / Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz” diyerek anadilinin saf zenginliğini şiirinin temeline yerleştirmiş, kimliğin ve kültürün sarsılmaz kalesi olmuştur. Doğup büyüdüğü toprakların mâsumiyetini ve hâtıralarını “Heydərbaba, ıldırımlar şaxanda / Sellər, sular şaqqıldayıb axanda (...) Bizdən də bir mümkün olsa, yad elə” mısralarıyla dağa, taşa fısıldayan şâir, sılaya duyulan yakıcı hasreti eserlerinde vatan sevgisine dönüştürmüştür. Onun manzûmesinde doğa ve çocukluk, gurbette sürüp giden ömrün karşısında duran canlı hüznün perdesidir.
Fâni dünyânın aldatıcı doğasına “Heydərbaba, dünya yalan dünyadı / Süleymandan, Nuhdan qalan dünyadı” dizeleriyle ayna tutan Şehriyâr, eserlerinde felsefî ve insanî derinliğe ulaşır. Yalnızlığın sızısını çekerken dahi toplumsal vicdâna seslenmekten geri durmaz, “Bir-birizdən ayrılmayın, amandı” çağrısıyla insanlığı kenetlenmeye, “İnsan odu tutsun bu zəlil xalqın əlindən” kelâmıyla da merhamet ve adâlete dâvet eder. Böylece onun külliyâtı, ölümlü dünyâdan bâki kalacak bir vicdân ve irfân çığlığı olarak yankılanır.
Şehriyâr, eserlerinde ferdî hüznü ve sıla hasretini anlattığı kadar sömürü çarkları arasında ezilen insanoğlunun çığlığını ve haksızlığa karşı yükselen soylu isyânını da ilmek ilmek işlemiştir. Zâlimlerin tahakkümüne ve mazlûmların dökülen gözyaşına rıza göstermeyen gür sesiyle “Göz yaşına baxan olsa, qan axmaz / İnsan olan xəncər alıb can axmaz” diyerek merhametini ve vicdânını kaybetmiş dünyâya hakîkat kırbacını vurur. Sömürgeci anlayışın, cehâletin ve baskının toplumu mahkûm ettiği atâleti “Aman Heydərbaba, qəflət yuxusu / Buraxmadı bir an bizi ayılsın” feryâdıyla faş ederken, adâletsizliğin ve karanlığın eninde sonunda mağlup olacağına inanır.
Çatışmaların ve nifâkın dünyâyı kasıp kavurduğu, insanlığın selâmete, huzûra ve hakîkate her zamankinden daha fazla muhtaç olduğu günümüzde Şehriyâr, bizleri ırk ve sınır tanımayan köklü bir birlik ahlâkına dâvet etmektedir. O, kaosun karşısına uyumu, ayrışmanın karşısına kucaklaşmayı koyarak insanlığı çatışmalardan uyuma, dağılmadan birliğe çağıran evrensel irfân dili inşâ etmeye gayret göstermiştir. Şehriyâr son şiirlerinde, son devirden üç büyük Türk şâirinin ismini zikretmektedir: Mehmed Âkif, Yahya Kemâl ve Tevfik Fikret. Bunlardan Mehmed Âkif'e bilhassa ayrı bir yer vermekte, onun İstiklâl Marşı'na atıflarda bulunmaktadır. Âkif gibi milletin sızısını kendi sızısı bilip haksızlığa, zulme ve yozlaşmaya karşı dik duruş sergilemiştir. D. Mehmet Doğan üstâdımızın ifâde ettiği gibi bu husûsiyetle Şehriyâr her ne kadar ülkemize bedenen gelmese de büyük şiirleriyle gelmiş ve bizim de şâirimiz olmuştur.
Türkçe dîvanlarımızda Türkçe, Arapça ve Farsça kelimeler ile imgelerin mısralara nakşedildiği o muazzam ahenk, medeniyetimizin zenginliğini yansıtan eşsiz ve doyumsuz bir tat meydana getirir. Bu üç dilin birlikte aynı gönül lisanına dönüşmesi, coğrafyamızın ortak irfân haritasını ve aslında birlik ahlâkını da gözler önüne serer. Toplumların kutuplaştığı, birlik ve beraberliğe her zamankinden daha fazla muhtaç olduğumuz bu karmaşık çağda, emperyalistlerin îtinâyla Sünnî ve Şiî çatışmasına götürebilecek yolları tahkîm ettiği bir eşikte dîvan ahlâkı bize farklılıkların bir ayrışma vesîlesi değil, aksine bizi tamamlayan, kenetleyen ve zenginleştiren ortak medeniyet harcı olduğunu en zarif biçimde hatırlatabilir. Ayrılıkta azap, bir-araya gelmekte rahmet olduğu şuurunu hatırlamaya ve hatırlatmaya her vesîleyle ihtiyacımız vardır. Şehriyâr da bizim için şiirleriyle böyle bir vesîle ve vesîkadır.
