Kelimeler...

İnsan büyük gördüğü, ehemmiyet verdiği şeyler hakkında pek sorgulama yapmaz. En yaygın örnek olarak şunu söyleyebiliriz. Kişi Allah’ı sorguluyorsa, bu O’nu çok da önemsemediğindendir. Onu, kendi acizliğini örtmek için kendiyle kıyaslar. Bilakis bu sorgulama aşırı içli dışlı olmaktan da doğabilir. Orta yol en iyisidir.

Sözgelimi, Sarar diye bir marka var. Bu markanın şirket açısından hangi anlama geldiği konusunda bir fikrim yok. Ama yıllardır mağaza vitrinlerinde, yol kenarlarında, televizyonlarda gördüğümüz hâlde bu kelimenin ‘sarmak’ fiilinden türetilen bir sıfat-fiil olduğunu düşünmemiştim. Çünkü o büyük bir markaydı ve zihnimiz onu bir kalıp olarak algılayıp bir köşesine yerleştirmişti. (Bu arada zihnimizin bir köşesine yerleştirme işini yine zihnimiz mi yapıyor? Hem müdür, hem depo sorumlusu, hem de depo olan bir varlıktan söz ediyoruz o hâlde.) Bu kalıp olarak algılama işini yabancı kelimelerde yapmamız normal gibi. O dile aşina olduktan sonra onu da sorgularız gerçi ve ‘aa bu muymuş’ deriz. Diğer misal de konfeksiyondan olsun. Kiğılı da elbette kendi sınıfında büyük bir marka…  Ama kaç kişi Kiğı’nın Bingöl’ ün bir ilçesi olduğunu biliyor? Ya da onu merak etmiş miydik, ‘acaba nedir bu’ diye? Kiğılı, bir marka olarak öyle yerleşmiş ki zihnimize, artık Kiğı bize onun gibi zarif, lüks, nadide bir yer olarak gözükebilir, oraya gitmediğimiz hâlde. İşte memleketini tanıtmak, kelimelerle, markalarla ideolojileri hâkim kılmak budur. Bu sorgulama işi bir başlamayagörsün, etrafta ne kadar marka varsa anlamını, neden o ismi aldığını, ya da marka olmasına gerek yok herhangi bir kelimenin ne mânâya geldiğini, kaynağının hangi diğer kelime olduğunu, bir deyimin, atasözünün hangi olaydan sonra yaygınlaşmaya başladığını falan bolca araştırır, sorgular ve onları bir kalıp olmaktan çıkarırız. Onları anlamlandırırız. Yabancı kelimeler için de benzer durum söz konusudur. O dile hâkimiyetimiz arttıkça kelimelerin anlamlarını, yan anlamlarını, kökenlerini öğrendikçe daha bir ferahlarız. Öyle ki, o dile ünsiyet bile kesbederiz. Meselâ Van’ın şimdiki adıyla Güzelsu beldesindeki kalenin adı Hoşap’tır. Hoşap ismi, ‘hoş âb’ yani ‘güzel su’ kelimelerinden dönüşmüştür. Hoşaf da buradan gelir. İçinden çokça geçtiğim hâlde önceden fark edemediğim bu güzelliği Farsça’ nın mevzubahis olduğu bir sohbet esnasında fark ettiğimde, o beldeye o ismi verenlere rahmet okudum, hay Allah sizden razı olsun. Anlatmaya çalıştığım, hikâyesi olmalı bir şeyin, bir ismin, yerin, markanın…

II.

Bir de piyasaya çıktığında sadece bir marka adı olan, ama ilk çıkmanın avantajını kullanarak (belki kendi inisiyatifi dışında, halk eliyle) sektöre isim olmuş kelimeler var. Hatta bunlardan bir tanesi bundan rahatsızlık duydu, diğerlerinden ayrılmak adına isminin başına başka bir kelime getirdi. (Pimapen idi, dr pimapen oldu.)

Aygaz, jilet, pimapen, kalebodur, pril, tursil, ernet, selpak, jip, uhu, prit, kot gibi kelimeler bir marka adı olarak piyasaya çıkmış, sonradan o cins eşyaya ad olmuştur. Halk arasında bunca yaygınlığına rağmen Türk Dil Kurumu’ nun Büyük Türkçe Sözlüğü’ ne girememiş kelimeler de var aralarında: Aygaz, selpak, uhu, jip… Niye bu çekingenlik? Ocak da diyelim, aygaz da… Diğer bazıları için (meselâ prit, tursil, ernet) durum anlaşılabilir. Ama sözlüğe giremeyenlerin halk hatırına kabul görmesi lazım gelir.

Devamı için: http://kulturgundemi.com/edebiyat/kelimeler-haber-10552