Londra’ya Hangi Zaviyeden Bakmalı!

Musa Kazım Arıcan 

Londra Şehri 

Biz şehirleri tek bir medeniyete aitmiş gibi düşünmeye meyilliyiz.

Oysa büyük şehirlerin ruhu, kendilerinden geçmiş toplumların üst üste bıraktıkları tortulardan oluşur.

Belki Londra’yı doğru okuyabilmek için de onu yalnız “İngilizlerin şehri” olarak değil; Romalıların Londinium’undan Anglosaksonlara, Normanlardan Huguenotlara, Yahudilerden Hintlilere, Karayiplilerden Müslümanlara kadar sayısız insan topluluğunun üst üste yazdığı bir palimpsest olarak görmek gerekiyordu.

Westminster’ın Çağrışımları 

Londra’ya inişimizin ardından Büyükelçiliğimizin gösterdiği yakın ilgiyle karşılandık. Havalimanından başlayan bu misafirperverlik, yabancı bir şehre girişin mesafesini daha ilk dakikalarda azaltıyordu.

Gurbette insan kendi devletinin bayrağını, temsilcisini ve kurumlarını başka türlü görüyor.

Otele yerleşmekle fazla vakit kaybetmeden doğruca şehir merkezine, Westminster’a yöneldik. İlk bakışta Westminster’ın etkileyici tarafı binaların büyüklüğüdür.

Biraz daha dikkatli baktığınızda ise asıl etkileyici olan şeyin sembollerin yoğunluğu olduğunu fark ediyorsunuz.

Bir tarafta Westminster Sarayı… Parlamento… Bir tarafta Westminster Abbey… Karşıda Thames… London Eye… Meydanda Churchill… Yukarıda saat kulesi… Ve çok uzak olmayan bir yerde Buckingham Sarayı…

Din, krallık, parlamento, zaman, savaş hafızası ve modern turizm aynı birkaç kilometrekareye sığdırılmış.

Westminster Sarayı’nın gotik ihtişamı, bitişiğindeki Westminster Abbey’in sivri kemerleriyle birleşerek İngiliz devlet aklının tarih, din ve törene ne denli sıkı sarıldığını gösteriyordu.

Parlamento binasının saat kulesi -halk arasında Big Ben diye anılsa da asıl Big Ben kulenin içindeki büyük çanın adıdır (öte yandan Mekke’deki Zemzem Tower sanki bir an bu kuleyi andırıyor gibi gözüktü gözüme)- zamanı haber verirken meydanın bir köşesinde Winston Churchill’in heykeli, o meşhur kambur duruşuyla hâlâ şehri gözetiyordu.

London Eye’dan bakıldığında ise şehir gri, ağırbaşlı ve nemli ihtişamıyla ayaklarımızın altına seriliyordu.

Westminster Abbey: İktidar ve Fanilik 

Westminster Abbey, sıradan bir kilise değildir. 1066’dan beri İngiliz hükümdarlarının taç giyme törenlerinin yapıldığı, krallığın kutsal ve sembolik hafızasının en önemli mekânlarından biridir.

İnsan burada ister istemez iktidarın metafiziğini düşünüyor. Hükümdar… Taç… Tören… Ordu… Devlet… Ve bütün bunların sonunda mezar.

İktidar insana kalıcılık vehmi verir. Oysa Westminster’ın taşları başka bir şey söyler: Taç kalabilir; fakat baş değişir.

Parlamentonun karşısındaki Churchill heykeline baktığımda da benzer bir tarih problemiyle karşılaşıyorum. Bir milletin hafızasında II. Dünya Savaşı’nın kahramanı… Fakat Hindistan’dan sömürgelere uzanan başka hafızalarda tartışmalı bir isim.

Demek ki bir heykel ile tarih aynı şey değil. Heykel, toplumun kendisi hakkında anlatmak istediği hikâyedir. Tarih ise bazen o hikâyenin susturduğu cümleleri arar.

Thames: Suyun Taşıdığı İmparatorluk

Thames üzerinde yalnız su akmamış. Gemiler akmış. Mallarla birlikte fikirler… Askerlerle birlikte hukuk düzenleri… Baharat… Çay… Pamuk… Altın… Kâğıt… Silah… İnsan…

Bir zamanlar bu nehirden dünyanın dört bir yanına gemiler kalkıyor, sonra dünyanın serveti yine bu nehre doğru akıyordu.

İmparatorluk yalnız toprağı yönetmek değildir. Dolaşımı yönetmektir. Malın… Paranın… Bilginin… Dilin… İngiltere’nin büyük tarihî başarısının! önemli bir tarafı da budur.

Buckingham Sarayı ve Victoria’nın Beyaz Mermerindeki Gölge

Westminster’dan Buckingham Sarayı’na yöneldik. Sarayın önünde Kraliçe Victoria Anıtı… Beyaz mermer… Altın figürler… Devasa ölçek…

Bir imparatorluğun kendi kendisi için yazdığı görkemli! bir methiye.

Fakat Victoria’nın adını duyduğumda zihnim sarayın estetiğinden önce Hindistan’a gidiyor.

Tarihî süreci tek bir hükümdarın şahsî “işgali” gibi anlatmak doğru olmaz.

Britanya Doğu Hindistan Şirketi Hindistan’daki siyasî ve askerî hâkimiyetini Victoria’dan önce uzun bir süreçte kurmuştu. 1857 Büyük Hint Ayaklanması’nın ardından 1858’de yönetim şirketten doğrudan Britanya Kraliyeti’ne geçti. Victoria ise 1876’da “Hindistan İmparatoriçesi” unvanını aldı.

Dolayısıyla Victoria, Hindistan’ı tek başına fetheden bir hükümdardan ziyade Britanya’nın sömürge imparatorluğunun en güçlü sembollerinden biridir.

Saltanatının ihtişamının ardında Hindistan’daki ağır vergi rejimleri, kıtlıklar, siyasî baskılar ve imparatorluk ekonomisinin büyük eşitsizlikleri de vardır.

Londra’da Victoria’nın anıtına baktığınızda imparatorluk size mermer ve altınla konuşur.

Delhi’den, Kalküta’dan yahut sömürge coğrafyasının başka noktalarından baktığınızda aynı tarih bambaşka kelimeler kullanır.

Bu yüzden medeniyet tarihini tek merkezden okumamak gerekir. Aynı hadise Londra’da: Empire kelimesiyle anılırken, başka bir yerde, colonialism kelimesiyle hatırlanabilir.

Tam bu noktada Abdullah Quilliam’ın hikâyesi yeniden zihnime düştü.

Victoria’nın imparatorluğu dünyanın Müslüman coğrafyalarında hâkimiyet kurarken Liverpool’da bir İngiliz hukukçu İslam’ı seçiyor, cami kuruyor, gazete çıkarıyor ve Sultan Abdülhamid tarafından Britanya Adaları Şeyhülislâmı olarak tanınıyordu.

Ve aynı imparatorluğun Hindistan’ında doğan Muhammed İkbal, birkaç on yıl sonra Cambridge’e gelip Batı felsefesini öğrenecek; ardından kendi çağının Müslümanlarına dinî düşüncenin yeniden inşasını teklif edecekti.

İngiliz İmparatorluğu Müslüman dünyayı yalnız siyaseten yönetmedi. İronik biçimde, kendi üniversiteleri ve hukuk kurumları içinde imparatorluğun en güçlü Müslüman eleştirmenlerinden bazılarının yetişmesine de zemin hazırladı.

Biri imparatorluğun merkezindeki büyük anıt. Diğeri Liverpool’da mütevazı bir cami. Bir başkası Cambridge’de düşünen Müslüman bir filozof.

Bu görüntülerin yan yana getirilmesi, Viktorya ve post-Viktorya Britanyasını anlamak için birçok kitaptan daha kuvvetli bir sembol olabilir.

Dalston ve Green Lanes

İmparatorluğun Başkenti, Göçün Şehri Londra. Günün sonunda Londra’nın Türkçe konuşulan yüzlerinden birine, Dalston ve Green Lanes hattına uğradık.

Kebapçılar… Fırınlar… Pastaneler… Marketler… Berberler… Çay ocakları… Türkçe tabelalar…

İnsanın birkaç saat önce Buckingham Sarayı’nın önünde olduğu şehirde birden Anadolu’dan tanıdığı kokular ve kelimeler arasında yürümesi Londra’nın nasıl bir şehir olduğunu tek başına anlatmaya yetiyor.

Kıbrıs Türkleri… Türkiye’den gelenler… Anadolu’ya komşu bölge toplulukları… Sonraki nesiller… Burada yeni bir şehir hayatı kurmuşlar.

Londra’nın farklı yerlerinde Karayipli, Hintli, Pakistanlı, Bangladeşli, Yahudi, Arap, Afrikalı ve Doğu Avrupalı toplulukların kendi mahalleleri, dükkânları, ibadethaneleri ve sosyal ağları var.

İlk bakışta Londra büyük bir “mozaik” gibi görünüyor. Fakat biraz daha uzun bakınca belki başka bir metafor daha doğru: Yan yana duran kültürel adalar takımadası.

Bir zamanlar Londra dünyanın dört bir yanına insan gönderiyordu. Bugün dünyanın dört bir yanı Londra’ya insan gönderiyor.

Bir zamanlar merkez çevreyi dönüştürüyordu. Şimdi çevreden gelen insanların çocukları merkezi dönüştürüyor.

İmparatorluğun belki de en şaşırtıcı tarihî kaderlerinden biri budur: İmparatorluk sona erer; fakat eski imparatorluk coğrafyası başkentin içine taşınır.

Stamford Hill: Dinî Görünürlük ve Laikliğin Aynası

Londra’daki ikinci günün sabahı IGMG’nin eğitim programı ve kahvaltısı için otelden ayrıldık.

Yol üzerinde Stamford Hill’den geçerken Avrupa’nın en yoğun Haredi/Hasidik Yahudi topluluklarından birinin gündelik hayatına şahit olduk.

Siyah uzun paltolarıyla erkekler… Şapkalar… Kipalar… Bazılarında kulakların yanından uzanan payotlar… Babalarının kıyafetlerini neredeyse minyatür ölçekte tekrar eden çocuklar…

Uzun etekleri ve sade kıyafetleriyle kadınlar… Başlarında şapka, eşarp veya peruk…

Birçok çocukla yürüyen aileler… Üç… Dört… Beş çocuklu ailelere rastlamak şaşırtıcı değildi.

Burada küçük fakat önemli bir ayrıntı da dikkatimi çekti. İlk bakışta kadınların başlarında “kipa benzeri” bir şey bulunduğu düşünülebiliyor. Fakat Ortodoks Yahudi geleneğinde kipa erkeklerin kullandığı dinî başlıktır; evli kadınlar ise cemaatlerine göre peruk, başörtüsü veya şapka kullanmaktadır.

Stamford Hill’in güçlü cemaat dokusunun önemli sebepleri arasında sinagoglara yürüme mesafesinde yaşama ihtiyacı, dinî okullar, aile ağları, koşer ticaret ve diğer cemaat kurumlarının belli bölgelerde yoğunlaşması yer alıyor.

Zaman zaman “buraya dışarıdan kimse yerleşemez” şeklinde ifadeler duyuluyor. Bunu hukukî bir yasak gibi anlamak doğru değildir. Burası herkese kapalı özerk bir alan değildir.

Fakat sosyal ağlar, aile bağları, dinî hayat ve konut tercihleri çok yoğun bir cemaat coğrafyası oluşturmuştur.

Ve tam bu görüntüler arasında zihnime şu düşünceler geldi. Kendi kendime sordum: Acaba böylesine görünür biçimde Müslüman bir mahalle bir şehirde ortaya çıksa; erkekleri, kadınları ve çocukları inançlarını kıyafetleriyle bu kadar açık biçimde taşısa ne söylenirdi? “İrtica hortladı” mı denirdi? “Laiklik elden gidiyor” mu denirdi?

Bir Müslüman mahallenin dinî kıyafetleri “rejim meselesi”, bir başka dinî cemaatin aynı görünürlüğü “çok kültürlülük” sayılırsa burada özgürlük anlayışımızı yeniden düşünmemiz gerekmez mi?

Elbette bu soruyu Yahudi toplumunun dinî görünürlüğünü problem hâline getirmek için sormuyorum -ki benzer bir durum tam olarak aynı şeyler olmasa da Hristiyan inancına mensup ABD’de Amişlerin hayat biçimi için de söz konusudur-. Tam tersine. Bir özgürlüğün gerçekten ilke olup olmadığını, bize benzemeyen insanlara tanıdığımızda anlarız.

Bir Haredi/Hasidik Yahudi topluluk kendi dinî kıyafetiyle Londra’nın modern yurttaşı olabiliyorsa… Veya bir Amiş Hristiyan topluluk, kendi hayat felsefesiyle ABD’de modern kültürün bir parçası olarak var olabiliyorsa… Bir Müslüman da başörtüsüyle, takkesiyle, sakalıyla modern toplumun eşit yurttaşı olabilmelidir.

Laiklik, dinin görünmez hâle getirilmesi değilse, asıl sınavını burada verir.

Özgürlük yalnız bize benzeyene tanınırsa hoşgörü olabilir.

Bize benzemeyene tanındığında ise hukuk ve ilkedir.

Stamford Hill’den John Hick’e

Bu sokaklardan geçerken yıllardır üzerinde düşündüğüm dinî çeşitlilik problemi yeniden zihnimde canlandı.

Kitaplarda dışlayıcılık… Kapsayıcılık… Çoğulculuk… Çoğulluk… Kültürel Farklılık… İnanç Çeşitliliği… diye tartıştığımız şey, burada insanların gündelik hayatıydı.

Yahudi… Müslüman… Hristiyan… Seküler… Liberal… Ateist… Agnostik… Nihilist… Apateist… Aynı şehirde.

Fakat tekrar etmek gerekir: Toplumsal çoğulluk, teolojik çoğulculuk değildir.

Hick’e yönelik eleştirimin belki en sade ifadesini Londra sokakları insana kendiliğinden veriyor: Birlikte yaşayabilmemiz için bütün dinlerin aslında aynı şeyi söylediğini ileri sürmek zorunda değiliz.

Hatta gerçek çoğulluk, farklılıkların gerçekten var olmasına izin vermeyi gerektirir.

Eğer her dini kendi kurucu iddialarından arındırarak: “Aslında hepiniz aynı şeyi söylüyorsunuz.” dersek, çoğulculuk adına farklılığı ortadan kaldırmış olmaz mıyız?

Belki çağdaş medeniyetin ihtiyacı dinleri tekleştirmek değil; farklı hakikat iddialarını adalet ve merhamet içinde birlikte yaşatabilmektir.

IGMG’de Yeni Eğitim Dönemi

Bilgi mi, İnsan mı? Bu düşüncelerle IGMG’nin yeni eğitim döneminin açılışına ulaştık.

İslam düşüncesi açısından eğitimden söz etmek, yalnız okuldan ve diplomadan söz etmek değildir.

İlk emir: Oku. Fakat yalnız “oku” değil: Rabbinin adıyla oku. Bu ayrım son derece önemlidir.

İslam medeniyetinde bilgi hiçbir zaman bütünüyle ahlaktan ayrılmış değildir.

İlim… Hikmet… Edep… Ahlak… Amel…

Bunların birbirinden kopmadığı bir insan tasavvuru vardır.

Bugünün eğitim sistemi çok bilgi bilen fakat bilgisiyle ne yapacağını bilmeyen insan yetiştirme tehlikesiyle karşı karşıya.

Atomu parçalayabiliyoruz. Fakat öfkemizi yönetemiyoruz.

Dünyanın öbür ucuyla saniyeler içinde iletişim kurabiliyoruz. Yanımızdaki insanla konuşmakta zorlanıyoruz.

Yapay zekâya milyarlarca kelime öğretiyoruz. Fakat bazen kendi çocuklarımıza bir kelimenin ahlakını aktaramıyoruz.

Bu nedenle Avrupa’daki Müslüman eğitim kurumlarının görevi yalnız çocuklara kimlik ezberletmek olamaz.

Çocuk: İçinde yaşadığı ülkenin dilini bilmeli. Hukukunu bilmeli. Bilimini bilmeli. Teknolojisini bilmeli. Fakat aynı zamanda kendi medeniyetinin hafızasını da bilmeli.

Kur’an’ı… Peygamberini… Klasiklerini… Tarihî tecrübesini… Dilini… Edebiyatını…

Burada Muhammed İkbal’in Avrupa macerası da yeniden hatırlanmaya değer.

Cambridge’e gitti. Batı felsefesini öğrendi. Londra’da hukuk okudu. Münih’te doktora yaptı. Ama bütün bunların sonunda Mevlânâ’nın müridi olmaktan vazgeçmedi.

Demek ki mesele Batı’yı bilmek ile kendin olmak arasında tercih yapmak değildir.

Asıl mesele dünyayı bilirken kendin kalabilmektir.

Kendi medeniyetini bilmeyen başkasını taklit eder.

Dünyayı bilmeyen ise kendi içine kapanır.

İslam eğitiminin vazifesi ikisinin arasındaki yolu açmaktır.

London Bridge ve Borough Market

Programın ardından London Bridge üzerinden geçerek Borough Market’a ulaştık. Renkler… Kokular… Diller… Dünyanın hemen her mutfağından yemekler.

Bir zamanların imparatorluk başkentinde bugün eski imparatorluk coğrafyasının mutfakları yan yana. 

Yemek bazen tarih kitaplarından daha açık konuşuyor. Çay… Kahve… Baharat… Şeker… Kakao… Bunların her birinin arkasında bir ticaret ve imparatorluk tarihi var.

Bir millet başka coğrafyaların mallarını sofraya getirirken, zamanla başka coğrafyaların kültürlerini de şehrine taşıyor. Borough Market’ta dünya sofrada yan yana.

Biraz sonra British Museum’da ise dünyanın hafızası vitrinlerde yan yana duracaktı.

British Museum

Dünya Müzesi mi, İmparatorluğun Hafıza Deposu mu? Yağmalanan Bir Dünya mı?

British Museum’a girdiğinizde ilk duygunuz gönülsüz bir hayranlık. 

Biraz ilerlediğinizde hayret.

Biraz daha ilerlediğinizde ise rahatsızlık.

Mısır… Mezopotamya… Yunanistan… Anadolu… Afrika… Asya…

Dünyanın hemen her büyük medeniyetinden eserler Londra’nın ortasında.

İnsan ister istemez soruyor: Bütün bunlar buraya nasıl geldi?

Elbette müzedeki her eserin “çalındığını” söylemek tarihî olarak doğru değildir.

Satın alınan… Bağışlanan… Kazılarla elde edilen… Dönemin hukukî anlaşmaları kapsamında getirilen eserler de vardır. Fakat bunun tersi bir steril anlatı da gerçeğe uymaz.

Britanya’nın sömürge ve askerî gücüyle doğrudan bağlantılı olarak elde edilmiş çok sayıda eser de vardır.

En tartışmasız örneklerden biri Benin Bronzlarıdır. 1897’de Britanya’nın Benin City’ye düzenlediği askerî sefer sırasında saray yağmalandı ve binlerce eser Avrupa’ya taşındı.

Parthenon/Elgin Mermerleri etrafındaki tartışma ise Yunanistan ile Britanya arasında hâlâ devam eden büyük bir kültürel mülkiyet meselesidir.

Dolayısıyla müzenin salonlarında dolaşırken insan yalnız insanlığın ortak mirasını görmüyor.

Aynı zamanda şu soruyla yüzleşiyor: Bir medeniyet başka toplumların maddî hafızasını kendi merkezinde topladığında onu korumuş mu olur, yoksa sahiplenmiş mi?

Burada Michel Foucault’nun bilgi ile iktidar arasındaki ilişkiye dair soruları dahi akla geliyor.

Önce başka coğrafyaya gidiyorsunuz. Haritasını çıkarıyorsunuz. Bitkisini sınıflandırıyorsunuz. İnsanını kategorize ediyorsunuz. Dillerini inceliyorsunuz. Eserlerini topluyorsunuz.

Sonra bunların hangi döneme ve hangi medeniyete ait olduğunu anlatan büyük katalogları da siz hazırlıyorsunuz.

Ve nihayet o toplumun torunları kendi geçmişlerini görmek için Londra’ya geliyor.

Bu, sömürgeciliğin yalnız maddî tarafı değil; hafızanın ve bilginin merkezileştirilmesi meselesidir.

British Museum belki tam da bu nedenle yalnız müzecilik tarihi açısından değil, medeniyet felsefesi açısından da okunmalıdır.

Bir galibin ganimet odası demek fazla genelleyici olabilir. Ama imparatorluğun dünya üzerindeki erişiminin vitrini olduğu inkâr edilemez.

Ve burada en güçlü eleştiri sloganla değil, tek tek belgelenmiş eserlerin hikâyesini anlatarak yapılabilir.

Hyde Park: Yetmiş İki Millet ve Çoğulluğun Sınırı

Günün son durağı Hyde Park. Dünyanın dört bir yanından insanlar.

Afrikalılar… Araplar… Hintliler… Pakistanlılar… Türkler… Avrupalılar… Uzak Doğulular… Çeşit çeşit kıyafet… Diller… Yüzler…

İlk bakışta Yunus’un tabiriyle “yetmiş iki millet” aynı çimenliğin üzerinde.

Fakat biraz daha dikkatli baktığınızda başka bir şey de görüyorsunuz.

Bu büyük çeşitliliğin iletişim dili İngilizce. Hukuk düzeni İngiliz. Kurumlar İngiliz tarihinin içinden çıkmış.

Şehir davranışını belirleyen görünmez kurallar, İngiliz şehir kültürünün ürünü.

Burada şu soru ortaya çıkıyor: Bu gerçekten bütün kültürlerin eşit biçimde yan yana durduğu nötr bir alan mı?

Yoksa güçlü bir merkez kültürün içinde farklılıkların yaşamasına izin verilen daha karmaşık bir yapı mı? Belki her iki taraf da gerçektir.

Londra olağanüstü derecede çok kültürlüdür. Ama bu çoğulluk boşlukta yaşamıyor. Bir hukuk… Bir dil… Bir eğitim düzeni… Bir ekonomik sistem… Bir tarih… tarafından çerçeveleniyor.

Çokkültürlülük bazen “herkes burada yaşayabilir” demektir. Fakat bunun arkasından şu şart gelir: “Bu ortak oyunun kurumlarını ve hukukunu da birlikte yaşayacağız.”

Bu mutlaka kültürel üstünlük anlamına gelmez. Fakat bize önemli bir şeyi gösterir: Çoğulluk da kurumsuz yaşayamaz.

Belki burada yeniden John Hick tartışmasına ve eleştirisine dönüyoruz. Farklı olmak için ortak bir hukuk gerekir.

Ortak bir hukuk kurmak için de aynı metafiziğe inanmak gerekmez.

“Hepimiz aynıyız” yerine, “farklıyız fakat aynı adalete ve merhamete layığız” demek daha sahih olabilir.

Green Park, Buckingham ve Westminster’a Dönüş

Hyde Park’tan çıktıktan sonra Green Park üzerinden yeniden Buckingham Sarayı ve Westminster hattına döndük.

Bir şehri günün farklı saatlerinde görmek de onu yeniden okumaktır. Sabah gördüğünüz saray başka… Akşam ışığında gördüğünüz saray başka…

Westminster Abbey’in önünden geçerken Kraliçe II. Elizabeth’in 2022’deki cenaze merasimini hatırladık.

Burada da küçük fakat önemli bir tarihî ayrım gerekir. Kraliçenin naaşı 14–19 Eylül 2022 tarihleri arasında Parlamento Sarayı’nın en eski kısmı olan Westminster Hall’da halkın ziyaretine açıldı; cenaze töreni ise Westminster Abbey’de yapıldı.

Bu ayrıntı bile İngiliz devlet ritüelinin ne kadar ince bir sembolik mimariye sahip olduğunu gösterir.

Parlamento Hall’unda halkın huzurunda bekleyiş… Abbey’de dinî tören… Windsor’da defin… Ölüm dahi devletin tarihî mekânları arasında anlamlandırılıyor.

İngiliz devlet aklının güçlü taraflarından biri de belki burada: Tarihi yalnız hatırlamıyor; ritüel hâline getiriyor.

Yunus Emre’nin Diliyle Londra’yı Okumak

Üçüncü günün ilk durağı Yunus Emre Enstitüsü oldu. Burada Londra ve İngiltere’de Türkoloji çalışmalarının durumu, Türkçenin öğretimi, üniversitelerdeki kadrolar, öğrenci ilgisi ve Türk kültürünün akademik temsili üzerine hasbihal ettik.

SOAS… Oxford… Cambridge ve farklı merkezlerde Osmanlı, Türkçe, Türk tarihi ve bölge çalışmaları…

Batı akademisinde Türkoloji güçlü bir tarihî geleneğe sahip olmakla birlikte bugün yeni meselelerle karşı karşıya.

Cambridge adını duyunca bu defa aklıma yalnız İngiliz Türkologlar gelmiyor.

1902’de orada Türkçe ders vermeye başlayan Ankaralı Halil Hâlid Bey geliyor.

Ardından 1905’te aynı üniversiteye felsefe okumaya gelen Muhammed İkbal…

Bir Türk Osmanlı aydını ile Hint altkıtasının büyük Müslüman şair-filozofu, farklı tarihlerde aynı İngiliz üniversitesinin koridorlarından geçmiş.

Biri Türkçeyi ve Osmanlı-İslam dünyasını İngilizlere anlatmış.

Diğeri İngiliz ve Avrupa felsefesini öğrenerek İslam düşüncesinin yeniden inşasına yönelmiş.

Bu iki biyografi bile Cambridge’in yalnız İngiliz düşüncesinin değil, Doğu ile Batı arasındaki fikrî dolaşımın da büyük kavşaklarından biri olduğunu gösteriyor.

Burada mesele yalnız “kaç kişi Türkçe öğreniyor?” sorusu değildir.

Asıl soru: Türkçe ne kadar bilgi üretiyor ve Türk düşüncesi dünya akademisinde ne ölçüde kendi kavramlarıyla konuşabiliyor?

Tam burada yeni okumalarımda üzerinde durduğum İngilizce-Türkçe mukayesesi zihnimde yeniden canlandı.

Chaucer ile Yunus Emre Arasında

XIV. yüzyılda Geoffrey Chaucer, Canterbury Tales’ı yazarken önünde iki büyük prestij dili vardı: Latince… Fransızca…

İsterse seçkinlerin dilinde yazabilirdi. Fakat İngilizceyi tercih etti.

Bu tercih yalnız edebî değildi. İngilizcenin yüksek edebiyat dili olabileceğini fiilen gösterdi.

Bir dil, kendisini büyük eserlerle kanıtladığında toplumun o dile bakışı değişir.

Bu noktada zihnim ister istemez Yunus Emre’ye hatta Yesevi’ye kadar gidiyor.

Yunus da Anadolu’da hakikati halkın anlayabileceği Türkçe ile söyledi. Yesevi de…

Birbirinden tamamen farklı iki medeniyet… İki farklı inanç dünyası… İki farklı tarih… Fakat dil açısından benzer bir işlev: Halkın dilini büyük düşüncenin ve büyük edebiyatın dili hâline getirmek.

Chaucer İngilizcenin edebî meşruiyetine nasıl katkı yaptıysa, Yunus Emre de Anadolu Türkçesinin ruhuna benzer biçimde büyük bir ufuk açmıştır.

Bir dil, önce kendi insanına: “Senin hayatın ve hakikat arayışın bu dilde anlatılmaya değer.” dedirtebildiği zaman büyür.

Caxton: Matbaa ve Dilin Kurumsallaşması 

İngilizcenin yükselişinde edebî deha kadar önemli başka bir unsur daha var: Matbaa.

William Caxton’ın XV. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de matbaayı kurmasıyla metinlerin çoğaltılması ve ortak yazım biçimlerinin yayılması hızlandı.

Londra ve çevresindeki yazı biçiminin daha görünür hâle gelmesi, farklı lehçeler arasında ortak bir standart oluşmasına katkı sağladı.

Burada önemli ders şudur: Bir dil yalnız ediplerle ve şairlerle büyümez; matbaalarla, okullarla, yayınevleriyle ve kurumlarla da büyür.

Shakespeare’in dehasını taşıyacak kitap yoksa… O kitabı okuyacak okul yoksa… Metni çoğaltacak matbaa yoksa… Sözlüğü hazırlayacak ilim çevresi yoksa… Büyük bir edebî güç dahi sınırlı kalabilir.

King James Bible: Bir Metnin Dil Kurması

1611 tarihli King James Bible da İngilizcenin ortak kültür ve yazı dili hâline gelmesinde önemli rol oynadı.

Yüzyıllar boyunca kiliselerde… Evlerde… Okullarda… Okunan bu metin, ortak kelime hazinesi ve ifade kalıplarının geniş kitlelere yayılmasına katkı sağladı.

Buradan daha genel bir ilke çıkıyor: Bir dili yalnız devlet büyütmez. Büyük metinler de büyütür.

Türkçenin tarihinde de aynı hakikati görürüz. Orhun Yazıtları… Divan-ı Hikmet… Kutadgu Bilig… Divânu Lugâti’t-Türk… Yunus Emre… Dede Korkut… Fuzûlî… Bâkî… Şeyh Galib… Mehmet Âkif… Yahya Kemal… Tanpınar… Necip Fazıl…Cemil Meriç… Sezai Karakoç… D Mehmet Doğan…

Bir dilin gerçek hazinesi yalnız sözlükteki kelime sayısı değildir. O kelimelerle ne kadar büyük bir dünya kurulabildiğidir.

Bu nedenle Yunus Emre Enstitüsü’nün Londra’daki varlığını yalnız kültürel etkinlik yapan bir kurum gibi görmemek gerekir.

Asıl mesele Türkçeyi dünya ile yeniden ilişkilendirebilecek uzun vadeli bir kültür ve bilgi politikasıdır.

Şehr-i Malî: Londra Finansının Kalbinde

Yunus Emre Enstitüsü’nden sonra İngiltere’de Merkez Bankası temsilcisi dostumuz Muhammed Çetin Bey’i ziyaret ettik.

Londra’nın küresel finans merkezi oluşu üzerine yaptığımız sohbet bizi tarihin bambaşka bir koridoruna götürdü.

Bank of England… Royal Exchange… Threadneedle Street… Lombard Street… Ve bütün bunların çevresindeki meşhur Square Mile, yani City of London.

Burada yürürken rahmetli hocamız Teoman Duralı yeniden zihnime geldi.

Onun çağdaş küresel medeniyet üzerine yaptığı, İngiliz siyasî ve ticarî tecrübesini, Protestanlık, kapitalizm ve Yahudi tarihinin belirli damarlarıyla birlikte okumaya çalışan medeniyet çözümlemeleri son derece tartışmalı olmakla beraber düşünmeye zorlayan metinlerdir.

Bu tarz büyük medeniyet teorilerinin değeri, bütün tarihî ayrıntıları tek bir nedene indirgemelerinde değil; çoğu zaman insanı günlük görüntünün gerisindeki kurumlar ve zihniyetler üzerine düşünmeye sevk etmelerindedir.

Fakat tam da burada bir düşünürün sorumluluğu daha da artar: Felsefî yorum ile belgeli tarih birbirinden ayrılmalıdır.

Tapınakçılar, Masonlar ve Rothschildler: Tarih Nerede Biter, Efsane Nerede Başlar?

Londra’nın finans tarihi etrafında çok sayıda popüler anlatı dolaşıyor.

Tapınak Şövalyeleri… Kudüs hazineleri… Fransa… Gizli kaçışlar… Masonluk… Rothschild ailesi…

Ve bunların tamamını kesintisiz tek bir gizli örgütlenme zincirine bağlayan hikâyeler. Bunların cazibesi büyük.

Fakat tarihin kendisi zaten yeterince ilginçtir. Efsaneye ihtiyacı yoktur.

Tapınak Şövalyeleri XII. ve XIII. yüzyıllarda gerçekten çok önemli bir askerî-dinî teşkilattı.

Kudüs’e giden hacıların ve Avrupa aristokrasisinin servetlerini farklı bölgelerde güvenle aktarabilmelerini sağlayan emanet ve ödeme yöntemleri geliştirdiler.

Bir yerde para yatırıp başka bir coğrafyada buna karşılık ödeme alabilme türündeki uygulamalar, onları Ortaçağ Avrupa’sının önemli finans aktörlerinden biri yaptı.

1307’de Fransa Kralı IV. Philippe’in tarikat mensuplarını tutuklatması ve daha sonra tarikatın tasfiye edilmesi de tarihî bir gerçektir.

Londra’daki Temple Church ve bugünkü Inner Temple-Middle Temple hukuk kurumlarının bulunduğu bölgenin adı bu tarihî mirası hâlâ taşımaktadır.

Modern masonluğun kurumsal tarihinde 1717 Londra’sının önemli bir yeri olması da gerçektir.

Rothschild ailesinin XIX. yüzyıl Londra finansındaki olağanüstü etkisi de gerçektir.

Nathan Mayer Rothschild Londra’da N. M. Rothschild & Sons’ı kurmuş; Napolyon Savaşları dönemindeki finansman ağlarından devlet tahvillerine ve uluslararası sermaye hareketlerine kadar son derece güçlü bir finans hanedanı oluşturmuştur.

City of London: Gerçekten “Şehrin İçinde Şehir” mi?

City of London hakkında da çok sayıda efsane anlatılıyor.

“İngiltere’den bağımsızdır.” “Kral izinsiz giremez.” “Kendi devleti vardır.” “İngiliz hukuku geçmez.” Bunlar doğru değildir.

Fakat gerçeği, efsaneden neredeyse daha ilginçtir. City of London, Greater London’ın içinde yaklaşık bir mil karelik tarihî finans ve şehir merkezidir.

Kökleri Ortaçağ’ın çok öncesine uzanan City of London Corporation tarafından yönetilir.

25 tarihî ward vardır. Her ward bir Alderman seçer. Toplam 25 Alderman… 100 Common Councillor… Ve bunlardan oluşan tarihî yönetim yapıları vardır.

Bölgenin kendi polis teşkilatı vardır: City of London Police. Bu teşkilat Metropolitan Police’den ayrıdır. 

Kendi Lord Mayor of London makamı vardır. Bu makamı Londra Büyükşehir Belediye Başkanı -Mayor of London- ile karıştırmamak gerekir.

Lord Mayor makamı çok daha eskidir ve özellikle finans, ticaret ve City’nin uluslararası temsili bakımından sembolik ve kurumsal ağırlık taşır.

Daha da ilginç olan seçim sistemidir. City’de yalnız ikamet edenler değil, şartları taşıyan şirket ve kurumlar da çalışanlarından belirli sayıda kişiyi worker voter olarak kaydettirebilir.

Çalışan sayısı arttıkça kuruluşun aday gösterebileceği seçmen sayısı da belli bir formüle göre artar.

Britanya’nın başka yerel yönetimlerinde görülmeyen bu “business vote” geleneği, City’nin tarihî ekonomik niteliğini günümüze taşıyan sıra dışı bir kurumdur.

Dolayısıyla City’nin ilginçliği “İngiltere’den bağımsız gizli devlet” olmasından kaynaklanmıyor. Çünkü böyle değildir.

Asıl dikkat çekici olan, Ortaçağ belediye ve lonca geleneklerinin XXI. yüzyıl küresel finans kapitalizminin kalbinde hâlâ kurumsal izler taşımasıdır.

2026 tarihli City Statistics Briefing’e göre Square Mile’da yaklaşık 676 bin kişi çalışmaktadır.

Bir mil kareye yakın bir alan… Fakat yüz binlerce çalışan… Bankalar… Sigorta şirketleri… Hukuk büroları… Varlık yönetim şirketleri… Finans teknolojileri… Uluslararası şirket merkezleri…

Bu nedenle Buckingham Sarayı İngiltere’nin görünür kraliyet sarayıysa, City modern dünyanın görünmez iktidarlarından birinin merkezi gibidir: Paranın.

Londra Nasıl Finans Başkenti Oldu?

Londra’nın finansal yükselişini tek bir aileye, tek bir tarikata veya gizli bir örgüte bağlamak tarihi basitleştirmek olur.

Gerçek hikâye çok daha yapısaldır. Deniz ticareti… Atlantik ağları… East India Company… Lloyd’s sigortacılığının gelişimi… Bank of England’ın 1694’te kuruluşu… Kamu borçlanmasının kurumsallaşması… Tahvil piyasası… Sömürge ticareti… Sanayi Devrimi… Sterlin… Hukuk güvenliği… Denizcilik… Sigorta… Telgraf… Demiryolu… Ve nihayet küresel sermaye ağları…

Londra’nın finans gücü bütün bunların yüzyıllar boyunca üst üste birikmesiyle meydana geldi. Rothschild ailesi bu sistemin son derece güçlü aktörlerinden biri oldu. 

Ama sistemi sıfırdan oluşturan tek güç değildi. Nathan Mayer Rothschild Londra’ya geldiğinde Bank of England zaten yüz yıldan uzun süredir faaliyetteydi.

Londra, Amsterdam’la rekabet eden büyük bir ticaret ve finans merkezi hâline gelmişti. Dolayısıyla Rothschild hikâyesini doğru yere koymak gerekir: Var olan ve hızla küreselleşen bir finans sisteminin olağanüstü başarılı aktörlerinden biri.

Bu daha az ilginç değildir. Aksine çok daha öğreticidir. Çünkü modern iktidarın her zaman gizli olması gerekmediğini gösterir.

Bazen iktidar: Bir banka bilançosunda… Bir tahvil sözleşmesinde… Bir sigorta poliçesinde… Bir mahkeme kararında… Bir borsa ekranında… Ve bir para transferinde işler.

Modern güç bazen en etkili olduğu anda tamamen görünürdür; fakat gündelikleştiği için fark edilmez.

Londra’yı Bacon, Locke, Bentham, Mill ve Marx ile Okumak

Finansın merkezinde dolaşırken İngiliz düşüncesinin karakteri daha somut hâle geliyor.

Francis Bacon’ın bilgi anlayışı… Locke’un mülkiyet ve özgürlük düşüncesi… Bentham’ın fayda hesabı… Mill’in özgür bireyi… Bunların hiçbiri City’nin doğrudan sebebi değildir.

Fakat modern İngiliz tecrübesinin belirli bir akıl tarzıyla kurumları arasındaki yakınlık dikkat çekicidir.

İngiliz düşüncesi, fikri pratiğe ve kuruma dönüştürme konusunda güçlü bir tarihî gelenek geliştirmiştir.

Fakat Londra yalnız modern kapitalizmin üretildiği şehir değildir.

Bu düzenin en büyük eleştirmenlerinden birine de ev sahipliği yapmıştır: Karl Marx.

Marx yıllarca Londra’da yaşadı. British Museum’un Reading Room’unda çalıştı.

Kapitalist sistemin en büyük eleştirilerinden birini, kapitalizmin XIX. yüzyıldaki dünya merkezlerinden birinde kaleme aldı.

Tarihin ne güzel ironisi: Sistem kendi eleştirmenine de masa vermişti. Belki büyük şehir olmanın alametlerinden biri budur.

Sizi öven düşünce kadar, sizi kökten eleştiren düşüncenin de yaşayabileceği bir alan oluşturmak.

Cambridge’den İngiliz Müesseselerine Uzanan Bir Türk: Selahattin Beyazıt

İngiltere ile Türkiye arasındaki ilişkileri yalnız devletler ve büyük antlaşmalar üzerinden okumak da eksik kalır.

Bazen iki ülke arasındaki bağlar, insanların eğitim ve hayat hikâyelerinde görünür. Bu bağlamda dikkat çekici isimlerden biri Selahattin Beyazıttır.

1931’de Ağrı Doğubayazıt’ta dünyaya gelen, Galatasaray Lisesi’nden mezun olduktan sonra Cambridge Üniversitesi’nde eğitim gören Beyazıt, daha sonraki yıllarda Türkiye’nin tanınmış sanayicilerinden ve iki dönem Galatasaray Spor Kulübü Başkanı olacaktır. Dönemin biyografik kaynakları onun Cambridge eğitimini ve uluslararası çevrelerle kurduğu güçlü ilişkileri kaydetmektedir.

İngiltere yıllarında adının birlikte anıldığı önemli isimlerden biri John Moore-Brabazon, 1st Baron Brabazon of Taradır.

Burada da tarihî bir ayrım yapmak gerekiyor. Bazı Türkçe biyografi metinlerinde Lord Brabazon zaman zaman “Lordlar Kamarası Başkanı” diye tanıtılıyor; bu doğru değildir.

John Moore-Brabazon çok önemli bir İngiliz siyasetçi ve havacılık öncüsüydü. 1918–1929 arasında Chatham’ı, 1931–1942 arasında Wallasey’i temsilen Avam Kamarası milletvekilliği yaptı; Churchill hükümetinde Ulaştırma Bakanlığı ve Uçak Üretim Bakanlığı görevlerinde bulundu. 1942’de “Baron Brabazon of Tara” unvanıyla Lordlar Kamarası’na geçti. Bir başka ifadeyle Selahattin Beyazıt’ın Cambridge’de bulunduğu 1950’li yıllarda Brabazon artık Avam Kamarası’nda değil, Lordlar Kamarası’nda bir peer idi.

Dolayısıyla Selahattin Beyazıt’ın “Avam Kamarası’nda görev yapmış bir Türk” olduğu şeklinde bir ifade doğru olmaz. Asıl ilginç olan daha incelikli bir ilişkidir.

Türkiye’den Cambridge’e giden genç bir insanın, Britanya siyasetinin hem Avam hem Lordlar Kamarası safhalarında bulunmuş, eski bir bakan ve İngiliz havacılık tarihinin öncü isimlerinden biriyle yakın bir çevre ilişkisi kurmuş olması.

Beyazıt hakkında yayımlanan hatıra ve biyografiler, Lord Brabazon’un Cambridge yıllarında ona yakın ilgi gösterdiğini ve bu ilişkinin Beyazıt’ın daha sonraki İngiltere çevresinin oluşmasında etkili olduğunu aktarır.

Bu temas yalnız sosyal bir hatıra olarak da kalmamıştır. Beyazıt daha sonra İngiliz Leyland şirketinin ve Shell’in Türkiye’deki temsilcilikleriyle bağlantılı iş faaliyetleri yürütmüş; İngiltere’yle ilişkisini uzun yıllar iş dünyasında devam ettirmiştir.

Bu örnek, Londra’yı ve İngiltere’yi anlamak açısından başka bir hususu gösteriyor: Britanya’nın gücü yalnız resmî kurumlarında değil, üniversite, siyaset, ticaret ve cemiyet hayatı arasında kurduğu insan ağlarında da yatıyor.

Cambridge’de tanışılan bir insan… Westminster’da görev yapmış bir siyasetçi… Londra merkezli bir şirket… İstanbul’daki bir sanayi yatırımı…

Bütün bunlar birbirinden kopuk görünür. Fakat modern dünyada nüfuzun önemli bölümü tam da bu ilişkiler ağında oluşur.

Selahattin Beyazıt örneği de bu bakımdan Türkiye-İngiltere ilişkilerinin devlet dışındaki insan, eğitim ve ekonomi boyutunu hatırlatan ilginç bir biyografidir.

Büyükelçilik: Devletin Uzaktaki Evi

Finans merkezinin ardından Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçiliğimizi ve Sayın Büyükelçimiz Osman Koray Ertaş Beyi ziyaret ettik. Her ne kadar aslen Çankırı Şabanözü Gümerdin’li olsa da, babasının Dörtyol’daki vazifesi dolayısıyla dünyaya gözlerini İskenderun’da hastanede açması vesilesiyle doğum yeri İskenderun olduğu için Hatay’lı hemşerimiz olarak, resmi bir ziyaretten öte özel ve sıcak muhabbet ve hasbihal ortamı oluştu.

Daha Londra’ya ilk ayak bastığımız andan itibaren havaalanındaki karşılamadan programlarımızın yürütülmesine kadar Büyükelçimizin ve ekibinin gösterdiği yakın ilgi bizi son derece memnun etti. Kendilerine ve ekibine minnettarız.

Gurbette bulunan insan için büyükelçilik yalnız bir resmî bina değildir. Devletin uzaktaki evidir. Öğrencinin… İş insanının… Akademisyenin… Sanatçının… Vatandaşın… Ve resmî heyetlerin ülkeye açılan kapısıdır.

Bugünün diplomasisi artık yalnız dışişleri bakanlıklarının nota alışverişinden ibaret değil.

Üniversitelerde… Düşünce kuruluşlarında… Kültür merkezlerinde… Finans çevrelerinde… Diasporada… Medya ve teknolojide… Diplomasi devam ediyor.

Halil Hâlid’in Cambridge’deki Türkçe dersleri… Muhammed İkbal’in Cambridge ve Lincoln’s Inn yılları… Selahattin Beyazıt’ın eğitim ve iş çevreleri… Bugünün Yunus Emre Enstitüsü… Bugünün Türk öğrencileri ve akademisyenleri…

Bütün bunlar devletlerarası diplomasinin dışında fakat onu tamamlayan uzun bir insan diplomasisi tarihinin parçalarıdır.

Bu nedenle Londra gibi dünyanın en önemli finans, kültür, eğitim ve siyaset merkezlerinden birinde Türkiye’nin diplomatik varlığı da yalnız klasik diplomasiyle sınırlandırılmamalı.

Akademik diplomasi… Bilim diplomasisi… Kültür diplomasisi… Diaspora diplomasisi… Ekonomi diplomasisi… Bütün bunların aynı ağın parçaları olması gerekiyor.

City Üniversitesi: Üniversite ve Geleceğin İktidarı

Günün son durağı uzun yıllar City, University of London adıyla bildiğimiz, St George’s ile birleşmenin ardından City St George’s, University of London adını alan üniversite oldu.

Bir üniversiteyi ziyaret etmek benim için her seyahatte başka bir anlam taşıyor.

Saray geçmiş iktidarı temsil eder. Parlamento siyasî iktidarı. Banka ekonomik iktidarı.

Üniversite ise bir toplumun gelecekteki iktidarının, yani bilgisinin nerede üretileceğini gösterir.

Muhammed İkbal’in hayatını düşündüğümüzde üniversitenin bu anlamı daha da görünür hâle geliyor.

Bir genç insan Sialkot’tan Cambridge’e geliyor. Orada McTaggart’ın, Ward’ın, modern Avrupa düşüncesinin sorularıyla karşılaşıyor. Münih’e gidiyor. Londra’da hukuk öğreniyor.

Sonra kendi medeniyetine dönüp: “İslam düşüncesini yeniden nasıl inşa edebiliriz?” diye soruyor.

Demek ki büyük üniversitelerin asıl başarısı öğrencilerine hazır cevaplar vermek değil, ömür boyu peşinden gidecekleri büyük sorular kazandırmaktır.

Bu noktada İngilizcenin küresel yükseliş tarihinden çıkarılabilecek belki de en önemli ders ortaya çıkıyor: Bir dili bilim dili yapan kararname değil, bilim üretimidir.

Oxford… Cambridge… Royal Society… Bilimsel dergiler… Yayınevleri… Laboratuvarlar… Sanayi Devrimi… Araştırma üniversiteleri…

Bunların her biri İngilizcenin kelime hazinesini genişlettiği kadar, o dile uluslararası prestij kazandırdı.

Bugün üniversite diplomasının geleceği tartışılıyor. Yapay zekâ bilgiye erişimi kolaylaştırıyor. Birçok teknik beceri klasik üniversite eğitiminin dışında öğrenilebiliyor.

Fakat tam da bu nedenle üniversitenin görevi daha da önemli hâle geliyor. Üniversite yalnız bilgi veren yer olamaz.

Bilgiyi ayırmayı, sorgulamayı, doğrulamayı, yeni bilgi üretmeyi ve o bilgiyi ahlakî sorumluluk içinde kullanmayı öğreten kurum olmak zorunda.

British Museum’daki eserleri görünce “Bu buraya nasıl geldi?” diye sorabilmek…

City’de finans sistemini görünce “Bu güç nasıl oluştu?” diyebilmek…

Bir tarih anlatısı duyunca “Belgesi nerede?” diyebilmek…

Bir yapay zekâ cevabı karşısında “Doğru mu?” sorusunu sorabilmek… Üniversitenin gelecekteki büyük görevi belki de budur.

Bilgi çağında bilgi vermekten çok, hakikat terbiyesi kazandırmak.

Glasgow’a Doğru: İngiltere’den Britanya’ya

Dördüncü sabah eğitim fuarı için Glasgow’a doğru yola çıkarken Londra’da geçirdiğimiz günlerin görüntüleri zihnimde birbirine karışıyordu.

Saraylar… Kiliseler… Mahalleler… Müzeler… Bankalar… Üniversiteler… Bir şehrin içine ne kadar çok tarih sığabiliyor?

Londra’dan Glasgow’a gitmek aynı zamanda önemli bir kavram ayrımını da hatırlatıyor.

Londra İngiltere’dedir. Glasgow ise İngiltere’de değildir. İskoçya’dadır.

İngiltere, İskoçya ve Galler Büyük Britanya adasını; Kuzey İrlanda’nın da katılmasıyla Birleşik Krallık’ı oluşturur.

Bu nedenle “English” ile “British” aynı kimliği ifade etmez. İskoçların kendilerine ait tarihleri… Hukuk gelenekleri… Kiliseleri… Üniversiteleri… Edebiyatları… Ve güçlü bir millî hafızaları vardır.

Glasgow yolculuğu bizi aynı zamanda İngiliz düşüncesinden İskoç Aydınlanması dünyasına taşıyacaktı.

David Hume… Adam Smith… Thomas Reid… Adam Ferguson…

Modern sosyal bilimlerin kurucu isimleri arasında yer alan bu büyük düşünürlerin birçoğu İskoçya’da yetişmiştir. Bu hususlara ilişkin düşüncelerimi daha önceki seyahatlerim dolayısıyla yazıp yayımlamıştım.

Özellikle Adam Smith’i Glasgow’a giderken düşünmemek mümkün değil. Bugün onu çoğu insan yalnız Ulusların Zenginliği ile ve serbest piyasa düşüncesiyle hatırlıyor.

Oysa Smith önce bir ahlak filozofudur. The Theory of Moral Sentiments onun iktisat düşüncesinden önce insanın sempati, ahlak ve toplumsallık meselesiyle ilgilendiğini gösterir.

Londra’nın finans merkezinden Glasgow’a giderken bu nedenle zihnimde bir soru vardı: Ekonomi ahlaktan tamamen kopabilir mi?

Belki modern dünyanın en önemli meselelerinden biri budur. Finans ne kadar karmaşıklaşırsa karmaşıklaşsın… Algoritmalar ne kadar hızlanırsa hızlansın… Milyarlar ne kadar hızlı hareket ederse etsin…

İktisadın sonunda insanın hayatına dokunduğunu unutmamak gerekir.

Bir Dilin Emperyalliği: Angıllardan Küresel İngilizceye

Yazının başında değindiğim bir hususa yeniden dönelim.

Angıllar… Saksonlar… Jütler… Roma sonrası Britanya’ya gelen bu Cermen topluluklarının lehçeleri zamanla Eski İngilizcenin temelini meydana getirdi.

Ancak bugün konuşulan İngilizce, o ilk dilin basitçe devam etmiş hâli değildir.

İngilizcenin tarihi, neredeyse Britanya tarihinin tamamının dil içindeki izdüşümüdür.

Eski İngilizce ve Beowulf

Eski İngilizce, bugünkü İngilizceyi bilen bir insan için neredeyse yabancı bir dil gibi görünür.

Dönemin en büyük edebî metinlerinden biri: Beowulf.

Bir savaşçı destanı… Kahramanlık… Sadakat… Ölüm… Canavarlar… Kuzey Avrupa’nın sözlü ve savaşçı kültürünün büyük edebî mirası.

İngilizcenin erken yazılı dünyası ile Türkçenin erken büyük yazılı anıtlarını yan yana getirmek burada son derece öğreticidir.

İngilizcenin büyük erken metinlerinden Beowulf bir epik destandır.

Türkçenin VIII. yüzyıldaki Orhun Yazıtları ise yalnız anıt metinler değil; devlet, halk, iktidar, yanlış siyaset, birlik ve tarih şuuru üzerine olağanüstü bir siyasî muhasebedir.

Biri kahramanlık destanı… Diğeri devlet hitabesi… Bu farklılık bir üstünlük meselesi değildir. İki farklı medeniyet ekolojisinin erken dil ihtiyaçlarını gösterir.

Ada dünyasında gelişen İngilizce… Bozkır siyasetinin geniş coğrafyasında gelişen Türkçe… Diller yalnız gramer değil; medeniyet tecrübesidir.

Vikingler: İngilizcenin Unutulan Ortakları

İngilizcenin oluşumunda yalnız Angıllar ve Saksonlar yoktur.

VIII. yüzyıl sonlarından itibaren Britanya’ya gelen Vikingler, özellikle Eski Norsça üzerinden İngilizce üzerinde önemli etkiler bıraktı.

Bugün çok sıradan görünen: Sky, egg, law, window, they, their, them gibi birçok kelimenin İskandinav dilleriyle bağlantısı bu tarihî temasların mirasıdır.

Bu bize İngilizcenin başarısına dair çok önemli bir ders veriyor: İngilizce büyürken kendisini yabancı kelimelere kapatmadı.

Cermen kökünü korudu. Norsça aldı. Fransızca aldı. Latince aldı. Yunanca aldı. Daha sonra imparatorluğun temas ettiği Hint, Arap, Fars, Türk, Afrika ve başka dillerden kelimeler aldı. Fakat bunları zamanla kendi dil sisteminin içine yerleştirdi.

Bir dilin gücü, dışarıdan hiçbir kelime almamasında değildir. Aldığı şeyi kendi bünyesinde işleyebilme kudretindedir.

1066: Bir Savaşın Bir Dili Değiştirmesi

İngilizce tarihinin en büyük kırılmalarından biri 1066 Norman Fethi’dir.

Normandiya Dükü William’ın İngiltere’yi ele geçirmesinden sonra ülkenin yönetici sınıfının dili büyük ölçüde Norman Fransızcası oldu.

Birkaç yüzyıl boyunca İngiltere’de yaklaşık olarak üç katmanlı bir dil düzeni oluştu: Latince, Fransızca ve İngilizce.

Latince: Kilise ve yüksek öğrenim.

Fransızca: Saray, aristokrasi, hukuk ve yüksek yönetim.

İngilizce: Halkın günlük hayatı.

Bir zamanların fethedilmiş halk dili, üç yüz yıl sonra bütün ülkenin dili olacaktır.

Bu başlı başına büyük bir tarihî ders. Bir dil yalnız devlet himayesiyle yaşamaz. Onu konuşmaya devam eden toplumla yaşar.

İngilizce Norman hâkimiyeti altında yok olmadı. Tam tersine Fransızcadan binlerce kelime alarak çok daha geniş bir ifade dünyası oluşturdu.

Bugün İngilizcede hukuk ve yönetim alanındaki çok sayıda kelimenin Fransızca-Latince köken taşıması, 1066’nın hâlâ günlük konuşmada yaşadığını gösteriyor.

Bir savaş biter. Ama dilde yüzyıllarca devam eder.

Chaucer: Halk Dilinin İtibarı

XIV. yüzyılda Chaucer’ın İngilizce yazmayı tercih etmesi bu nedenle sıradan bir edebî tercih değildi.

Latince yüksek ilmin diliydi. Fransızca sarayın diliydi. Fakat Chaucer halkın dilini seçti.

Canterbury Tales ile İngilizceye: “Sen de büyük hikâye anlatabilirsin.” dedi.

Bu noktada Yunus Emre ile kurduğumuz mukayese yeniden anlam kazanıyor.

Her iki isim de farklı medeniyetlerde halkın konuştuğu dili yüksek bir düşünce ve edebiyat seviyesine taşıdı.

Büyük dillerin tarihinde böyle insanlar vardır. Dilbilgisi kitabı yazmadan dil kurarlar. Sözlük hazırlamadan kelimelere ömür verirler.

Caxton, Matbaa ve Londra’nın Dili

XV. yüzyılda William Caxton’ın matbaayı İngiltere’ye getirmesiyle yeni bir dönem başladı.

Bir metin artık yalnız birkaç el yazmasıyla dolaşmıyordu. Yüzlerce nüsha… Sonra binlerce… Aynı kelime biçimleri daha geniş coğrafyalara ulaşıyordu.

Matbaa yalnız kitapları çoğaltmadı. Dilin ortaklaşmasını da hızlandırdı.

Londra’nın siyasî, ekonomik ve kültürel merkez oluşu, burada kullanılan yazı biçimlerinin daha geniş bir standardın parçası hâline gelmesine katkıda bulundu.

Demek ki bir dilin tarihini yalnız şairlerle yazamayız. Matbaa… Okul… Mahkeme… Parlamento… Ticaret… Yayınevi… Üniversite… Hepsi dil tarihinin kurumlarıdır.

Shakespeare: İngilizceyi İcat Etmedi, Fakat İmkânlarını Gösterdi

Ve sonra Shakespeare. Onun İngilizce açısından önemini abartmaya dahi gerek yok. Çünkü hakikatin kendisi zaten büyük.

Zaman zaman: “Shakespeare binlerce İngilizce kelimeyi icat etti.” deniliyor. Bu hükmü ihtiyatla kullanmak gerekir.

Bir kelimenin elimizdeki kaynaklarda ilk defa Shakespeare’de görülmesi, o kelimeyi mutlaka onun icat ettiği anlamına gelmez. Fakat bu küçük düzeltme Shakespeare’in büyüklüğünden hiçbir şey eksiltmez.

Çünkü Shakespeare’in asıl yaptığı şey İngilizceyi icat etmek değil; İngilizcenin neler yapabileceğini göstermektir.

Aşk… İhanet… Kıskançlık… İktidar… Ölüm… Vicdan… Delilik… Hırs… Tereddüt…

İnsan ruhunun en karmaşık hâllerini İngilizcenin dramatik ve şiirsel imkânlarıyla işledi.

Hamlet… Macbeth… King Lear… Othello… Romeo and Juliet… Bu eserler yüzyıllar boyunca okullarda okutuldu. Tiyatrolarda oynandı. Başka dillere çevrildi.

Böylece Shakespeare yalnız İngiliz edebiyatına değil, İngilizcenin küresel prestijine de katkı sağladı.

Bir dil büyük yazarları sayesinde yalnız konuşulmaz. Hayranlık duyulan bir kültürün taşıyıcısı hâline gelir.

İngilizce Neden Dünya Dili Oldu?

Yukarıda ifade edilen bütün bunlar İngilizceyi dünya dili yapmak için yeterli değildi.

Shakespeare öldüğünde İngilizce henüz dünyanın hâkim dili değildi.

Avrupa bilim dünyasında Latince güçlüydü. Diplomaside Fransızca yükseliyordu.

Sonraki yüzyıllarda Almanca bilim ve felsefede son derece önemli bir dil hâline gelecekti.

İngilizcenin gerçek küresel sıçraması başka bir tarihî zincirle gerçekleşti:

1. Denizcilik: İngiltere okyanuslara açıldı.

2. Ticaret: Şirketler ve liman ağları oluştu.

3. İmparatorluk: İngilizce dünyanın çok farklı bölgelerinde yönetim, ticaret ve eğitim dili hâline geldi.

4. Sanayi Devrimi: Yeni makineler ve bilimsel kavramlar büyük ölçüde İngiltere’nin üretim dünyasında gelişti.

5. Üniversiteler ve bilim: Oxford, Cambridge, Royal Society, yayınevleri ve bilimsel dergiler İngilizce bilginin kurumsal ağını genişletti.

6. Amerika Birleşik Devletleri: XX. yüzyılda ekonomik ve teknolojik ağırlık Britanya’dan ABD’ye kayarken dil değişmedi. Güç merkezi Atlantik’in öbür tarafına geçti fakat kullanılan ortak dil yine İngilizceydi.

7. Hollywood ve popüler kültür: İnsanlar İngilizceyi yalnız ders kitabından değil filmden, müzikten ve televizyondan öğrendi.

8. İnternet: Dijital çağın ilk büyük platformları, yazılım dünyası ve teknik dokümantasyonu büyük ölçüde İngilizce merkezli gelişti.

9. Yapay zekâ: Bugün büyük dil modellerinin, bilimsel veri tabanlarının, yazılım dokümantasyonunun ve dijital içerik ekosisteminin önemli bir kısmı hâlâ İngilizce ağırlıklı.

Bu nedenle İngilizcenin dünya dili olmasının sebebi, İngilizcenin dilbilgisel olarak başka dillerden “üstün” olması değildir. Hiçbir doğal dil böyle bir üstünlüğe sahip değildir.

Asıl sebep: Onu konuşan toplumların yaklaşık dört yüz yıl boyunca denizcilik, ticaret, askerî güç, bilim, sanayi, üniversite, finans, popüler kültür ve teknoloji alanlarında oluşturduğu kurumsal ekosistemdir.

İngilizce dünyayı tek başına fethetmedi. Onu taşıyan kurumlar dünyaya yayıldı; dil de onlarla birlikte yayıldı.

İngilizceyi Anlamak, Türkçeyi Yeniden Düşünmek

Tam burada Londra seyahatinin bizi kendi dilimize götüren tarafı başlıyor.

İngilizcenin nasıl yükseldiğini anlamak, İngilizceye hayranlık duymak yahut onu küçümsemek meselesi değildir.

Asıl soru: Bu tarih bize Türkçe hakkında ne öğretiyor?

Türkçenin tarihî derinliğini İngilizceden aşağı görmek için hiçbir sebep yok.

VIII. yüzyılda Orhun Yazıtları son derece olgun bir devlet ve hitabet diliyle karşımızdadır.

Arkasında bundan çok daha eski bir sözlü ve siyasî gelenek bulunduğu açıktır.

Sonra: Divan-ı Hikmet… Kutadgu Bilig… Divânu Lugâti’t-Türk… Yunus Emre… Ali Şir Nevaî… Fuzûlî… Bâkî… Nedim… Şeyh Galib… Mehmet Âkif… Yahya Kemal… Tanpınar… Sezai Karakoç… D Mehmet Doğan…

Türkçe yalnız Anadolu’da konuşulmuş bir bölgesel dil değildir. Orta Asya’dan Balkanlara… Kafkaslardan Orta Doğu’ya… Devletlerin… Orduların… Şiirin… Tasavvufun… Bürokrasinin… Hukukun… Diplomasinin… dili olmuştur.

Fakat tarihî büyüklük geleceğin garantisi değildir. Bir dilin geçmişte büyük eserler üretmiş olması, gelecekte bilgi üretmeye devam edeceği anlamına gelmez.

Her nesil dilini yeniden inşa eder. Bugünün sorusu

Dolayısıyla XXI. yüzyılda Türkçe için asıl soru: “Türkçe geçmişte ne kadar büyüktü?” değildir.

Şudur: Türkçe geleceğin bilgisini ne kadar üretecek?

Yapay zekâyı Türkçe ne kadar konuşacak?

Hukukun yeni kavramlarını Türkçe ne kadar üreteceğiz?

Biyoteknoloji… Siber güvenlik… Uzay… Ekonomi… Felsefe… Sosyal bilim… Tıp… Mühendislik…

Yeni kavramları yalnız tercüme mi edeceğiz?

Yoksa kendi dilimizde düşünce mi üreteceğiz?

Bu nedenle İngilizce öğrenmek ile Türkçeyi güçlendirmek birbirinin alternatifi değildir.

Aksine: Dünyayla konuşmak için yabancı dil; dünyaya söyleyecek sözümüzü kurmak için güçlü bir ana dil gerekir.

Bir millet başka dilleri öğrenerek dünyaya açılır. Fakat kendi diliyle düşünerek dünyaya katkıda bulunur.

Yapay Zekâ Çağında Türkçe

Bugün dil meselesinin yeni cephesi artık yalnız okul ve yayınevi değildir. Sunucular… Veri merkezleri… Dijital kütüphaneler… Büyük dil modelleri… Sayısallaştırılmış arşivler… Dil derlemleri… Terminoloji veri tabanları… Yapay zekâ çağında bir dilin geleceğini belirleyen yeni kurumlar bunlardır.

Bir dil dijital dünyada yeterli miktarda ve yüksek kalitede temsil edilmiyorsa, geleceğin bilgi ekonomisinde giderek görünmez hâle gelebilir.

Bu nedenle Türkçe açısından: Tarihî metinlerin yüksek doğrulukla sayısallaştırılması… Nitelikli Türkçe akademik yayıncılık… Büyük ve güvenilir Türkçe metin derlemeleri… Açık terminoloji veri tabanları… Türkçe bilimsel kavram üretimi… Yapay zekâ ve doğal dil işleme altyapıları… çok daha stratejik meseleler hâline geliyor.

Yunus Emre Enstitüsü’nde Türkoloji konuşurken, Londra’daki üniversiteleri gezerken ve İngilizcenin dünya dili oluş hikâyesini düşünürken vardığım sonuç buydu: Diller yalnız konuşulmaz; kurumlarla yaşar, bilgiyle büyür ve medeniyetle kalıcı hâle gelir.

Bir dilin gerçek kudreti, yalnızca kaç milyon insanın onu konuştuğuyla ölçülmez.

O dil: Bilim üretebiliyor mu? Felsefe yapabiliyor mu? Hukuk kurabiliyor mu? Yeni kavram geliştirebiliyor mu? Teknolojiye isim verebiliyor mu? Büyük roman yazabiliyor mu? Başka dillerle diyalog kurabiliyor mu? Sorulması gereken bunlardır.

Muhammed İkbal’in yüz yıl önceki hayatı burada da anlam kazanıyor. Kendi şiirinin büyük bölümünü Farsça ve Urduca yazan bir şair, modern İslam düşüncesinin en sistematik felsefî eserlerinden birini İngilizce kaleme alabildi.

Bu bir kimlik kaybı değildi. Diller arasında düşünme kudretiydi.

Belki bizim de hedefimiz tam olarak bu olmalı: İngilizceyi dünyayı bilmek için çok iyi öğrenmek. Ama Türkçeyi dünyaya yeni bir söz söyleyebilecek kadar güçlü kullanmak.

Şehir Bize de Bakar

Ankara’dan kalkıp Angılların diyarına inen bir yolcu için Londra tek bir şehir değildi. Üst üste yazılmış bir metindi. Bir palimpsest.

Westminster’ın gotik taşları… Quilliam’ın Liverpool’daki mütevazı camisi… Victoria’nın altın yaldızlı anıtı… Hindistan’ın sömürge hafızası… British Museum’un yürek burkan muhteşem vitrinleri… Benin City’nin yağmalanmış sarayı… Stamford Hill’in dinî sadakati… Dalston’ın Türkçe sıcaklığı… Hyde Park’ın yetmiş iki milleti… Yunus Emre’nin dili… City’nin milyarlarca sterlinlik görünmez dolaşımı… Tapınakçı efsanelerinin sisi… Bank of England’ın somut tarihi… Rothschildlerin gerçek finans ağı… John Hick’in çoğulculuğu… Din felsefesinin hakikat problemi… Shakespeare’in kelimeleri… Chaucer’ın halk dili… Caxton’ın matbaası… Ve Angıllardan başlayıp dünyanın ortak iletişim dillerinden birine dönüşen İngilizce…

Şimdi bunların arasına başka simalar da yerleşmişti: Ankara’dan çıkıp Cambridge’de Türkçe öğreten Halil Hâlid Bey… 

Britanya’nın en yüksek hukuk kurumlarından birinde görev alan Seyyid Emir Ali… 

Liverpool’da İngilizce İslam çağrısı yapan Abdullah Quilliam… 

Sialkot’tan Cambridge’e, Cambridge’den Münih’e, oradan yeniden kendi medeniyetinin kalbine dönen Allâme Sir Muhammed İkbal…

Ve İkbal’in bütün bu Avrupa yolculuğu boyunca gönlünden hiç ayrılmayan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî… Cambridge ile Konya aynı haritada birbirinden çok uzak görünebilir.

Fakat İkbal’in düşüncesinde birbirine son derece yakındırlar. Biri soruyu büyütür. Diğeri yönü gösterir.

İkbal modern felsefeyle karşılaştığında Mevlânâ’yı terk etmedi. Mevlânâ’yı daha derinden keşfetti.

Belki medeniyetler arası ilişkinin bize öğretebileceği en önemli şey tam da budur: Başkasıyla gerçek karşılaşma, kendini kaybetmek değil; kendini yeniden keşfetme imkânıdır.

Bütün bunlar dört gün içinde aynı zihnin önünden geçti. Fakat Londra’dan geriye yalnız hayranlık kalmadı.

Sorular kaldı. Bir imparatorluk kendi tarihini nasıl anlatır?

Bir müze kimin hafızasını taşır?

Bir toplum farklı dinlerin görünürlüğüne ne kadar tahammül eder?

Çokkültürlülük ile hakikat iddiası birlikte yaşayabilir mi?

Bir finans merkezi gücünü nereden alır?

Bir dil nasıl küreselleşir?

Bir millet kendi dilini geleceğe nasıl taşır?

Bir tarih anlatısında belge ile efsaneyi nasıl ayırırız?

Bir Müslüman düşünür Batı felsefesini öğrenirken kendi metafizik merkezini nasıl korur?

Bir Mevlânâ müridi Cambridge’den geçip modern İslam düşüncesinin en büyük yenilenme projelerinden birini nasıl kurar?

Belki yolculukların en kıymetli tarafı budur. Cevap vermekten çok insanın sorularını değiştirmeleri.

Eski seyahat geleneğimizde bunun güzel bir karşılığı vardı: er-rihle fî talebi’l-ilm. İlim talebi için yolculuk.

Âlimler bir hadis için… Bir hoca için… Bir kitap için… Bir bilgi için şehirden şehre giderdi.

Bugün seyahatin biçimi değişti. Uçaklar var. Hızlı trenler var. Telefonlarımız var. Haritalar cebimizde. Fakat yolculuğun hakiki anlamı değişmemeli.

Bir şehre yalnız fotoğraf çekmek için değil; soru toplamak için gitmek.

Westminster’da iktidarı… Victoria’nın önünde imparatorluğu…

Quilliam’da İslam’ın Batı’daki serüvenini…

Halil Hâlid’de Ankara’dan Cambridge’e uzanan ilim yolunu…

İkbal’de Batı felsefesi ile İslam düşüncesinin karşılaşmasını…

Mevlânâ’da aşkın ve hareketin çağları aşan sesini…

Stamford Hill’de özgürlüğü… British Museum’da hafızayı… Hyde Park’ta çoğulluğu…

Yunus Emre Enstitüsü’nde dili…

City’de parayı… Üniversitede bilgiyi…

Glasgow yolunda ahlak ile ekonominin ilişkisini düşünmek…

İşte seyahatin düşünceye dönüştüğü yer burasıdır.

Ve belki bu yolculukta öğrendiğim en önemli şeylerden biri de şudur: Hakikat, sevdiğimiz hikâyelerden daha değerlidir.

Ankara’nın adını Angıllara bağlayan güzel bir etimoloji bulamasak da Ankara’nın tarihinde gerçek Keltler vardır.

Kral Offa’nın Arapça yazılı dinarını görüp onu Müslüman ilan etmemize gerek yok; sikkenin kendisi VIII. yüzyılda İslam dünyasının ekonomik ve kültürel erişimini göstermeye zaten yeter.

Muhammed İkbal’i Cambridge’e bağlamak için doktorasını da İngiltere’de yapmış gibi göstermemize gerek yok; Cambridge’deki gerçek felsefe tahsili, Lincoln’s Inn’deki hukuk eğitimi ve ardından Münih’te yaptığı doktora zaten tek başına olağanüstü bir Doğu-Batı fikir yolculuğudur.

Selahattin Beyazıt’ı İngiliz Parlamentosu’na bağlamak için onu Avam Kamarası mensubu yapmak da gerekmez; Cambridge yıllarında kendisine yakınlık gösterdiği aktarılan Lord Brabazon’un Avam Kamarası’ndan Lordlar Kamarası’na uzanan gerçek siyasî kariyeri zaten Türkiye ile Britanya arasında ilginç bir insan ilişkileri ağı ortaya koyuyor.

City of London’ı gizli bağımsız devlet ilan etmemize gerek yok; bin yıllık ayrıcalıklarını XXI. yüzyıl finans sistemi içinde koruması zaten yeterince hayret verici.

Tapınakçı hazinesini Rothschildlere bağlayan görünmez zincirler icat etmeye gerek yok; modern finans kapitalizminin belgeli tarihi zaten yeterince büyük ve karmaşık.

Türkçeyi büyük göstermek için “Türkiye” adını hayalî Kelt şehirlerine bağlamaya da ihtiyacımız yok.

Orhun Yazıtları… Yunus Emre… Fuzûlî… Mehmet Âkif… Yahya Kemal… Ve binlerce yıllık devlet ve kültür tecrübemiz zaten önümüzde. 

Sahih özgüven, efsaneye ihtiyaç duymaz. Muhammed İkbal’in Avrupa’dan kendi medeniyetine dönüşü de belki tam olarak bu özgüvenin başka bir örneğidir.

Ne Cambridge’i reddetti. Ne Konya’yı unuttu. Ne modern felsefeden kaçtı. Ne vahyin merkezini terk etti.

Batı’dan soru aldı. Mevlânâ’dan aşk aldı. Kur’an’dan istikamet aldı. Ve bütün bunları kendi çağının diliyle yeniden düşünmeye çalıştı.

Londra’nın bana bıraktığı son düşünce belki tam da budur.

Şehirleri görmek kolaydır. Onları okumak zordur. Daha da zoru, bir şehrin aynasında kendimizi okuyabilmektir.

Ankira’dan Angılların ülkesine yaptığımız yolculuğun sonunda, Thames’in sularından Glasgow yoluna uzanırken zihnimde şu soru kaldı: Biz Londra’ya baktık.

Peki Londra’nın aynasında kendimiz hakkında ne gördük?

Belki gerçek seyahat tam da bu soruyla başlar. Çünkü bazı şehirleri biz gezeriz. Bazı şehirler ise bizi.