Maşallah Nar Kardeşmizi Yâd Ederken Düşündürdükleri...
Muhammet Enes Kala
Dünyaya kelimelerimizle ve bize dair hatıralarla iz bırakırız. Bu iz, bazen yaşadığımız yıllardan çok, dünyaya yönelttiğimiz soruların ağırlığında da saklı kalabilir. Maşallah Nar, ömrü boyunca zihninde önemli meseleleri ve soruları gezdirdi. Otuz sekiz yıllık ömrüne sığdırdığı çalışmalarla tarihin yalnızca anlaşılacak bir tecrübe alanı olduğunu hatırlattı bizlere. Onun için geçmiş, kapanmış bir zaman değildi, insanın kendini ve kurduğu düzeni ele verdiği, şuurla, iradeyle ve hisle ilmek ilmek ördüğü derin ve güçlü hafızaydı. Hadiselerin ardındaki fikirleri, toplumsal gerilimleri ve iktidarın dayandığı kabulleri araştırdı durdu. Ne bir dönemi kendi hükümlerine hapsetti ne de bugünün ölçülerini geçmişe gelişigüzel taşıdı. Kaynağa gösterdiği titizlik, eleştirel akıl yürütme kabiliyeti ve düşünceye tanıdığı o dakik serbestlikle birleşti. Tüm olup bitenler tertemiz ve keskin bir zihinde olup bittiği için o zihinden çıkan hasıla da son derece leziz oldu. Bununla birlikte onun ilmî mirası, verilmiş cevaplardan ziyade yerinde ve hakkıyla sorulmuş sorularda karşılığını bulmuştur.
Şuûbiyye araştırmasında, İslam tarihinin en çetin gerilimlerinden birini görünür kıldı. Bu, inancın vadettiği eşitlik fikriydi. Tebellür eden soru ise şuydu; bu fikir hayatın içinde neden karşılığını bulamıyordu? Mevâlînin konumunu, kabile asabiyetini ve siyasî imtiyazları aynı tarihî çerçevede ele aldı. Aynı kıbleye yönelmek, neden her zaman aynı haysiyetle muamele görmeye yetmiyordu? Nar, bu çelişkiyi ne dinin özüne yükledi ne de idealin ardına gizledi. İlkeyle uygulama arasındaki mesafeyi, eşitsizliğin fikrî ve siyasî itiraza dönüşen yollarını izleyerek anlamaya çalıştı. Onun kaleminde Şuûbiyye, geçmişte kalmış bir hareketin adı olmaktan çıktı. Bir toplumun kendine söylediği sözle başkasına reva gördüğü muamele arasındaki mesafeyi gösteren bir vicdan aynasına dönüştü. Hem geçmişi anlamlandırma çabasıydı bu samimi hamle hem de günümüze güçlü bir projeksiyon tutma niyeti...
İran'da Şiîliğin tarihine eğilirken de hazır açıklamalara razı olmadı. Bir mezhebi coğrafyanın ezelî yazgısı saymak yerine, onu yüzyıllar boyunca biçimlendiren siyasî çekişmeleri, toplumsal hareketleri ve dinî yorumları inceledi. Böylece inancın kurumlarla, kurumların otoriteyle, otoritenin toplumsal hafızayla kurduğu karmaşık ilişkiyi görünür kıldı. Bir kimliğin nasıl teşekkül ettiğini sormak, onun bugün aldığı biçimin tarihî şartlardan bağımsız olmadığını da göstermektir. Nar'ın tarihçiliği, tam bu noktada kolay genellemeleri bozan bir derinlik kazanır. Fikirleri ve kurumları kendi zamanlarının imkânları, çatışmaları ve sınırları içinde anlamaya yönelir. Zira geçmişin hakkını vermek, onu bugünün hükümlerine mahkûm etmeden önce kendi şartları içinde kavrayabilmeyi gerektirir. O da tam da böyle yaptı.
Hz. Peygamber'in siyasî tecrübesi, Mâverdî ve Nizâmülmülk üzerine çalışmaları bu hassasiyetin başka bir cephesini açtı. Dinin ahlâkî ufkuyla Müslüman toplumların tarihte cereyan eden siyasî tercihlerini birbirine karıştırmamaya özen gösterdi. Ne yaşanmış her düzeni din adına mutlaklaştırdı ne de geçmişi bugünün devlet tasavvuruna uydurdu. Suriye, Yemen ve İran üzerine yazıları, tarihî ihtilafların güncel kırılmalarla nasıl iç içe geçtiğini ortaya koydu. Mehmed Âkif'e uzanan ilgisi, tercümeleri ve düşünce tarihiyle kurduğu temas ise ilmî ufkunun genişliğini gösteriyordu bizlere. Arapça, Farsça ve İngilizce bilgisiyle Kahire'den İran'a, Londra'dan kütüphanelerin sessizliğine uzanan bir kaynak yolculuğu sürdürdü. Kim bilir zihninde hangi soruların cevaplarını hangi muhallet eserlerle verecekti. Onun için ilim, malumatı çoğaltmanın ötesinde, anlamanın zahmetine katlanmak, hüküm vermenin mesuliyetini taşımak, sınanmış bilgilere vasıl olmak ve bilgece bir hayata vesile olmak demekti.
Henüz otuz sekiz yaşında nihayete eren bir ömrün ardından söz söylemek, insanı ister istemez tamamlanmamış cümlelerin hüznüyle baş başa bırakıyor. Yarım kalan çalışmalar, yazılmayı bekleyen satırlar ve henüz cevabı aranmamış meseleler, bu erken vedanın sessiz şahitleri olarak duruyor. Ne var ki bir ömrün kıymeti, yaşanan yılların yekûnuyla, güzel anılarla yahut tamamlanan eserlerin hesabıyla ölçülemiyor. Bazen tek bir sahici soru, birçok kesin cevaptan daha uzun yaşıyor. Nar'dan geriye, bilginin haysiyetini gözeten, anlamanın sabrını kuşanan ve hakikate sadakati ilmî bir mesuliyet bilen kıymetli bir miras kaldı. Onu rahmetle yâd ederken yalnızca kaybettiğimiz bir ilim insanının ve güzel dostun hüznünü değil, yaşasaydı söyleyebileceği sözlerin, yazabileceği eserlerin ve açabileceği ufukların içimizde bıraktığı boşluğu da hissediyoruz. Ölüm onun kalemini, düşünceleri canlı olduğu için susturmadı, ardında bıraktığı sorular hâlâ bizimle ve belki de ona gösterebileceğimiz en büyük vefa, o soruların karşısında susmamak, onun sorularıyla hemhal olmaya devam etmektir.
