Mesut Bilginer: Evet, Önce Veliler Eğitilmeli!
“Yeniden Âdâb-I Muâşeret Zamanı” başlıklı yazı 30.03.2024 tarihinde tyb.org.tr’de yayınlandığında farklı tepkiler aldım. Genelde “estağfirullah, psikolojiniz bozuk değil” diye mesaj yazanlar oldu. Bazıları “demek, çok okul değiştirince böyle oluyor?” diye yorumladı. Bazıları da hilmiyete davet etti, yani psikolojimin bozuk olduğunu kabul edip öğütler verdi. Halbuki, mutasavvıf şairler nefsini eleştirerek okuyucuya bir şeyler anlatır. Haddim olmayarak onları taklit etmeye ve kendimi tiye alarak nobran velileri öğretmenlere saygı göstermeye davet etmek istemiştim. Zaten günümüzde okullarda yaşanan olaylar ve ortaya çıkan gelişmeler ve maalesef tam da ifade etmek istediklerimi doğruladı.
Bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde de eğitim (öğretim değil) sistemi ve Millî Eğitim Bakanlığı hep tartışılmış ve tartışılmaya da devam edecektir. Zaten yaklaşık 18 milyon öğrencinin 1,2 milyon öğretmenin olduğu bir sistemin tartışılmaya devam edilmesi gerekir. Bu sebeple en sık bakan değiştiren bakanlık MEB’dir. Ne zaman eğitim konuşulmaya başlansa genelde veliler konuyu MEB üzerinden tartışmaya açar. Ama her suçun sorumlusu ve failini sadece MEB de aramak yanlıştır. Bu yazıda madalyonun diğer yüzüne bakalım:
Evet, önce veliler eğitilmeli; çünkü “alo öğretmen şikâyet hattı”nın kurulduğu, müdür ve öğretmen otoritesinin ortadan kaldırıldığı, devamsızlıktan ve zayıf notlardan dolayı sınıfta kalmanın neredeyse yasaklandığı sistemde çıktının ne olmasını bekliyoruz ki?
"Bana Bir Harf Öğretenin Kırk Yıl Kölesi Olurum."
Derdimi etraflıca yeniden anlatayım: Önceki yazıda da anlattığım gibi aslında bizim geleneğimizde hocalara saygı okul hayatının temeliydi. Bizim geleneğimizde, hocanın dizinin dibine çökmek, kuru bir bilginin peşinden koşmak değildir; bir varoluş sancısına ortak olmak, bilginin o kutsal ve gizemli kokusunu içine çekmektir. İlim, ötelerden gelen bir ışıktır ve hoca, o ışığı bağrında taşıyan mukaddes bir kandildir. Hz. Ali Efendimizin ufukları aşan o eşsiz cümlesi, köleliği bir zincir değil, ilmin ve o ilmi taşıyan yüreğin önünde secdeye varan bir aşk, sarsılmaz bir sadakat eyler: "Bana bir harf öğretenin kırk yıl kölesi olurum."
Sultan Fatih ve Sultan Selim’in Hocalarıyla Münasebeti
Tarihten bir yaprak diyerek cihan padişahlarını hatırlayalım. Sultanlarımız daha şehzadeyken yalnızca kılıç sallayan kahramanlar değil mürekkep kokulu kitapları okumak için rahlelerin önünde diz çöken ve hocalarına hürmette kusur etmeyen gençlerdi.
Bu hikâyenin en parlak sayfalarından ilki, köhne bir çağı kapatıp yeni bir çağın kapısını aralayan dahi komutan Fatih Sultan Mehmet Han Hazretleri’ni anlatır. Şöyle ki; genç Mehmet’in bitmeyen enerjisi ve ele avuca sığmaz yapısı, babası II. Murad’ın görevlendirdiği Molla Gürânî’nin elinde bir disiplin abidesine dönüşmüştür. Daha ilk derste elinde bir sopayla şehzadenin karşısına çıkıp, "Pederiniz, itaat etmezseniz sizi yola getirmemi emretti" diyerek dersini vermiştir. Geleceğin fatihine, mutlak güç sahibi dahi olsa hukukun ve ilmin önünde bir herhangi bir insan olduğunu ilk öğreten odur. Öyle ki, Fatih Sultan Mehmet tahta çıktığında dahi Molla Gürânî ile aralarındaki münasebet aynen devam etmiş ve ona her zaman adil bir dost gibi rehberlik etmiştir. Hoca Gürânî, böylece müstakbel padişah karşında ilminin izzetini tahtın ihtişamına feda etmeyerek vakur kalabilmiştir.
Sultanı çocukluğundan beri tanıyan ikinci hocası ise Hacı Bayram-ı Veli Hazretlerinin dervişi olan Müderris Akşemseddin’dir. Akşeyh, Sultana “Konstantiniyye elbet fethedilecektir" müjdesinin ağırlığını ve sorumluluğunu aşılamıştır. Fatih Sultan Mehmet Han Hazretleri, fetihten sonra şehre girerken halkın kendisi yerine Akşemseddin’e çiçek sunması karşısında "Sultan benim ama o benim hocamdır" diyerek ilme duyduğu hürmeti tâcından üstün tutmuştur.
Bu hikâyenin ikinci kahramanı ise Yavuz Sultan Selim’dir. Sultan Selim Han, Doğu’nun kaderini tek bir sancak altında toplayan celalli bir hükümdardır. Şehzadelik yıllarında Trabzon’daki Hocası Mevlâna Halîmi’den dersler alan genç Şehzâde Selim, sert mizacının altında kütüphaneler dolusu kitabı tefekkür eden bir münevveri barındırıyordu. Sultan Yavuz’un Hoca-talebe ilişkisindeki en sarsıcı ve zarif kırılma noktası ise Şeyh-ül İslam Kemalpaşazâde ile olan dostluğudur. Mısır Seferi dönüşünde, çamurlu bir yolda yürürken İbn-i Kemal’in atının ayağından sıçrayan çamur, Sultan Selim’in kaftanını boyadığında herkes korkmuşken, Sultan Selim tarihe geçecek şu cümleyi söylemiştir: "Âlimlerin atının ayağından sıçrayan çamur, bizim için şereftir, ziynettir. Öldüğümde bu kaftanı sandukamın üzerine örtsünler." Bu cümle devlet otoritesinin, ebedi hakikat karşısında hürmetle eğilmesidir.
Yavuz Sultan Selim Han, devlet yönetiminde de hocalarının sözünü her şeyin üstünde tutardı. Bir defasında devlet hazinesine zarar verdikleri gerekçesiyle idamına hükmettiği memurlar için araya giren Şeyh-ül İslâm Zenbilli Ali Efendi'nin "Bu kararınız şer'i şerife uygundur ama merhamete muhtaçtır" uyarısı üzerine kararından vazgeçmiş ve "Hocamızın hatırı, devletin gazabından üstündür" demiştir.
Öğrenci Değil, Talebe Olmak
Her iki sultanın hayatına bakıldığında şu ortak bir hakikat göze çarpar: Osmanlı’yı bir dünya devleti yapan sırlardan biri de sultanların hocalarının karşısında birer edilgen bir öğrenci değil "talebe" olmayı becerebilmeleridir. Çünkü talebe olmak ilim-irfan öğrenmeye tâlip olmaktır. Onlar, hocalarından yalnızca ilim öğrenmemişler; âdil olmayı, mütevazi olmayı ve fâni birer kul olduklarını unutmamayı öğrenmişlerdir. Sonuç olarak, Fatih Sultan Mehmet Han’ın ve Yavuz Sultan Selim’in hocalarıyla kurduğu bağ, sadece bir eğitim ilişkisi değil, cihan hakimiyeti mefkuresi ve bir medeniyet tasavvurudur. Onlar iyi yetiştirildiler. Çünkü iyi bir talebe olmak, cihan imparatoru olmaktan çok daha büyük bir olgunluk gerektirir. Bugün geriye dönüp baktığımızda, Sultan Fatih’in fethettiği surlarda Hoca Akşemseddin’in izini, Yavuz Sultan Selim’in sandukasının üzerindeki çamurlu kaftanda ise İbn-i Kemal’in ilmini görürüz. Alimin çamuru, padişahın kaftanında en asil mücevhere dönüşmüştür.
Başkalarından Saygını Azamisini Bekleyenler
Bugünün sözüm ona modern zamanlarında “başkalarından saygını azamisini bekleyen ama karşıdakinden asgarisi esirgeyen” bazı veliler, eğitimi ruhsuz bir alışverişe, okulları ise kuru birer binaya dönüştürme çabasında. Oysa bizim kadim medeniyetimizde hoca, can bağımız olan anne ve babamızla eş tutulur; hatta bir adım öne buyur edilir. Çünkü ana-baba insanı toprağa ve dünyaya indirirken, hoca o insanı topraktan alıp mânâ semalarına, ötelerin ötesine kanatlandırır. Onun huzurunda sadece zihinler değil, kalpler de terbiye edilir. Bilinir ki, edeple yoğrulmamış bir ilim, ruhu beslemeyen sahte bir seraptan ibarettir.
Tarihin tozlu sayfalarından süzülüp gelen bu muazzam hoca-talebe öyküleri, bugün bağları zayıflayan, tüketime ve hıza kurban edilen modern eğitim dünyasına çok şey söyler. Bu kadim mirasın bugünün gençlerine, velilerine ve hatta öğretmenlerine verdiği evrensel mesajlar şunlardır: Bilgi "tüketilen" bir meta değildir, hürmet ister. Bugünün dijital çağında bilgiye ulaşmak çok kolaydır. Ancak tarihteki sultanlar ve hocaları bize gösteriyor ki; internetten öğrenilen şey "ilim" veya "hikmet" değil, sadece bilgidir, İlmin kökleşmesi ve insana bir şahsiyet kazandırması, ancak onu aktaran kaynağa, yani hocaya duyulan hürmetle mümkündür. Kibir, hakikatin en büyük düşmanıdır: Cihan padişahı Fatih, hocası Molla Gürânî karşısında el pençe divan durabiliyorsa; bugünün gencinin de taşıdığı unvanlar, başarılar veya zenginlik ne olursa olsun, öğrenme sürecinde kibrini kapının dışında bırakması gerekir. Kulak kesilmeyi, dinlemeyi ve "bilmiyorum" diyebilmeyi öğrenmek, gerçek büyüklüğün ilk adımıdır. Gençler hayatlarında kendilerine yol gösterecek, onları parlatacak mentorlar, liderler veya hocalar arıyorlar. Halbuki tecrübeler gösteriyor ki, ruhunu disiplinle yoğurmayanlar başarılı olamaz.
Neler Yapılmalı?
Günümüz eğitim sisteminin en önemli sorunlarından biri de her şeyi herkesten hatta öğretmenlerden daha iyi bilen velilerdir. Bir veli evde çocuğunun yanında öğretmenleri eleştiriyor, onların mesleki saygınlığını küçümsüyorsa, o evden büyüyünce alimlere, hukuka veya topluma saygı duyacak bir yetişkin çıkmasını bekleyemeyiz. Veliler, öğretmenin sınıftaki ve çocuğun dünyasındaki manevi otoritesini sarstıklarında, aslında çocuklarının karakter gelişimindeki en önemli sütunu yıkmış olurlar. Bu sebeple veliler çocuklarının okuduğu okulların yönetici ve öğretmenlerine saygı duymalı ve bunu da bilhassa öğretmenine göstermelidir.
Modern dünyada veliler, çocuklarını adeta kendi mülkleri veya gerçekleştiremedikleri hayallerinin birer projesi olarak görüyorlar. Sevgili veliler; çocuğunuzun üzerindeki "yegâne hak sahibi" siz değilsiniz. Günümüzde, öğretmenler çocuklara eğitim konusunda fikir beyan ettiğinde, müdahele ettiğinde, eleştirdiğinde veya öneri de bulunduğunda genelde veliler okula gidip tepki gösterebiliyor. Bu durumda şöyle kural ortaya çıkıyor: “Çocuğumu eğitme, sadece öğret.” O halde Bakanlığın adındaki “eğitim”den kim sorumlu?
Bugün veliler çocukları için en pahalı okulları, en iyi kursları arıyorlar. Ancak eğitim sadece bir "bilgi transferi" veya test çözme becerisi değildir. Eğitim, bir ruh transferidir. Çocuğunuzun sadece matematik öğrenmesini değil, o matematik öğretmeninin hayata bakışından, ahlakından etkilenmesini ve vakarıyla yoğrulmasını beklemelisiniz.
Tarihteki tüm bu ilişkilerin bugüne söylediği en büyük ortak söz şudur: Eğitim ticari bir sözleşme, okul bir market, öğretmen bir hizmet sağlayıcı, öğrenci ise bir müşteri değildir. Eğitim, kalpten kalbe kurulan köprüdür. Ne zaman ki hocanın vakarı tahtın, paranın veya gücün önüne geçer, işte o zaman toplumlar yeniden medeniyet üretmeye başlar.
Neticede, geleneğimizde hocaya huzur ve sağlık dilemek ve mutlaka hürmet-muhabbet sunmak, insanın kendi içindeki saklı cevhere, geleceğine ve o ebedi hakikate bir saygı duruşudur. Eğer kuruyan dallarımızı yeniden yeşertmek, geleceğimizi göklere uzanan köklü bir çınar kılmak istiyorsak; muallimi yeniden baş tâcı etmeli, onun gözlerindeki o kadim ışıktan istifade etmeliyiz. Çünkü hocasının kalbini kıran bir medeniyetin ne dünyada bir eseri kalır ne de ukbada bir izi.
