Perdenin Arkasındaki Işık: İoanna Kuçuradi'ye Bir Bakış
Bazı insanların hayatları bir kitabın içindekiler sayfası gibi değil, kitabın ta kendisi gibi okunur. Prof. Dr. İoanna Kuçuradi'nin hayatına baktığımda, elimde bir özgeçmiş değil, bir çağın tanıklık metni duruyor. 4 Ekim 1936'da İstanbul'da doğan bu kadın, Türkiye felsefesinin neredeyse bir yüzyılını omuzlarında taşımış, üstelik bunu hiç gürültü çıkarmadan, sadece çalışarak yapmış biri. Bu yazıyı yazarken amacım onun başarılarını sıralamak değil — o liste zaten sayfalar sürer — ama o listenin ardındaki insanı, perdenin arkasındaki ışığı görmeye çalışmak.
Bir Kız Çocuğu, Bir Şehir, Bir Söz
1936'nın İstanbul'unu düşünün. Cumhuriyet daha on üç yaşında, dünya ise büyük bir savaşa doğru yuvarlanmakta. Böyle bir dünyaya doğan İoanna, 1954'te Zapyon Kız Lisesi'ni bitirdiğinde, muhtemelen kimse onun bir gün dünya felsefesinin en yüksek kurumunun başkanlık koltuğuna oturacağını tahmin edemezdi. Ama hayat bazen en sessiz başlangıçları en derin izlere dönüştürür.
Beni en çok etkileyen detaylardan biri, onun ilk kitabının bir şiir kitabı olması: Apò tò Parapetasma Pisw — "Perdenin Arkası" (İstanbul, 1962). Düşünsenize; felsefe kariyerinin hemen öncesinde, yirmi altı yaşında bir genç kadın, şiirle başlıyor söze. Bu hiç tesadüf değil bence. Kuçuradi'nin bütün felsefesi, o ilk kitabın başlığında saklı gibi: hayatın görünen yüzünün arkasına bakmak, perdenin ardındaki insanı aramak. Nietzsche'yi, Schopenhauer'i, Max Scheler'i çalışması da hep bu merakın ürünü — trajik olan nedir, insan nedir, insanın değerleri nelerdir?
1959'da İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü'nü bitiriyor, 1965'te doktorasını alıyor. Ve sonra, Türkiye'de pek çok aydının yaptığı gibi, yolu Anadolu'ya düşüyor: 1965-1968 arasında Erzurum Atatürk Üniversitesi'nde görev yapıyor. Erzurum'un karını, soğuğunu, o dönemin imkânsızlıklarını düşününce, bu üç yılın bir akademik görevden çok bir sınanma olduğunu hissediyorum. Belki de insan haklarına duyarlılığının tohumları, o yıllarda, ülkenin çeşitliliğini bizzat yaşayarak atıldı.
Hacettepe'de Bir Bölüm Kurmak
1969 yılı, Kuçuradi'nin hayatının dönüm noktalarından biri. Hacettepe Üniversitesi'nde Felsefe Bölümü'nü kuruyor ve 2003'te emekli olana dek, otuz dört yıl boyunca bölüm başkanlığını yürütüyor. Bir bölüm "kurmak" ne demek, bilir misiniz? Sadece ders programı hazırlamak değil bu. Öğretim üyesi bulmak, kütüphane oluşturmak, öğrencilere bir dünya görüşü kazandıracak ortamı inşa etmek, üstelik bunu Türkiye'nin fırtınalı yıllarında — 1971 muhtırasını, 12 Eylül'ü, ekonomik krizleri yaşarken — yapmak demek.
Ben bu satırları yazarken aklımdan çıkmayan şey şu: 1970'te doçent, 1978'de profesör olan Kuçuradi, akademik basamakları tırmanırken aslında başka bir şey yapıyordu — Türkiye'de felsefenin kurumsal olarak ayakta kalabilmesi için mücadele ediyordu. Etik (1977), İnsan ve Değerleri (1971), Sanata Felsefeyle Bakmak (1980) gibi kitapları, bu mücadelenin birer taşıyıcı kolonu gibidir. Etik kitabının yıllar boyunca üniversitelerde ders kitabı olarak okutulması, bir kuşağın ahlak kavramını onun kalemiyle öğrenmiş olması anlamına gelir. Bu, kütüphanelerde unutulan bir akademik unvandan çok daha kalıcı bir etkidir.
Kant'ı Türkçeye Kazandırmak
Kuçuradi'nin hayatında beni duygusal olarak en çok sarsan yönlerden biri, çevirmenliği. Ülker Gökberk ve Füsun Akatlı ile birlikte Kant'ın Pratik Aklın Eleştirisi'ni (1980), ardından Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi'ni (1981) ve Yusuf Örnek'le birlikte Prolegomena'yı (1983) Türkçeye kazandırması, sadece teknik bir tercüme işi değil; bir kültür hizmetidir. Kant'ı Almancadan Türkçeye çevirmek, iki dil arasında köprü kurmaktan fazlasıdır: Türkçeye yeni kavramlar, yeni düşünme imkânları hediye etmektir.
Ve sonra bir de ters yönde bir köprü var: Kemal Ntempel'in Antigone'sini, Ozntemir Intze'nin Yannis Ritsos şiirlerini Yunancaya çevirmesi. İstanbul doğumlu, Rum kökenli bir Türk filozof olarak Kuçuradi, iki kültürün arasında durmuş ve — hayatı boyunca yaptığı gibi — ayrılığı değil, diyaloğu seçmiş. "Perdenin Arkası"nı Yunanca yazan genç şair ile Kant'ı Türkçeye çeviren olgun akademisyen arasındaki çizgi, bana hep aynı cümleyi fısıldıyor: Diller arasındaki duvarlar, onları aşmaya cesaret edenler için köprüdür.
İnsan Hakları: Entelektüel Değil, Varoluşsal Bir Dava
1997'den itibaren Hacettepe Üniversitesi İnsan Hakları ve Felsefesi Uygulama ve Araştırma Merkezi'nin müdürlüğünü ve bu merkez bünyesindeki UNESCO Kürsüsü'nün sahipliğini üstlenmesi, Kuçuradi'nin hayat çizgisinin en anlamlı halkası belki de. Çünkü onun için insan hakları bir moda, bir kariyer basamağı, bir konferans konusu değil; hayatın ta kendisi.
"İnsan Hakları Açısından Dünya Problemleri" (1988), "İnsan Haklarına Dayalı Anayasa veya Devlet Kavramı" (1991), "Ulusal Politikaların Ana Amacı Olarak İnsan Hakları" (1998) gibi makalelerinin başlıklarına bakın; hepsinde aynı ısrar var: insan hakları, siyasetin süsü değil, devletin varlık nedenidir. 1994-1996 arasında Başbakanlık İnsan Hakları Yüksek Danışma Kurulu'nun başkanlığını yapmış olması, onun düşüncelerini sadece üniversite amfilerinde değil, devletin en üst kademelerinde de dile getirmiş olduğunu gösteriyor. Kolay değildi bu, bilirsiniz; doksanlı yılların Türkiye'sinde insan hakları savunuculuğu, sıklıkla yalnız bırakılmayı, hatta hedef olmayı göze almak demekti.
Bir de "Hoşgörü: Kavramı ve Sorunları" (1996) makalesi var ki, İngilizcesi Diogenes dergisinde yayımlanmış, Fransızcaya ve Çinceye çevrilmiş. Hoşgörünün sınırlarını tartışan bu metin, bugün de okunduğunda çarpıcı: Kuçuradi, hoşgörüyü kör bir kabulleniş olarak değil, etik bir çaba olarak ele alıyor. "Laiklik ve İnsan Hakları" (1996) yazısı da aynı cesaretin ürünü — Türkiye'nin en hassas konularından birine, felsefenin soğukkanlı ama yürekli bakışıyla yaklaşıyor.
Dünya Sahnesinde Bir Türk Kadını
1983'ten itibaren Fédération Internationale des Sociétés de Philosophie'nin (FISP) yönetim kurulunda yer alması, 1988-1998 arasında genel sekreterliğini, 1998'den itibaren de başkanlığını yürütmesi — durup bir düşünelim — dünya felsefe kurumlarının en tepesine seçilen ilk ve tek Türk, üstelik bir kadın. 1998'de Barselona'da yapılan Dünya Felsefe Kongresi'nin ardından gelen bu başkanlık, onun uluslararası alandaki saygınlığının taçlanmasıdır.
Afro-Asian Philosophy Association'da Asya başkan yardımcılığı, Paris'teki Institut international de philosophie üyeliği, Greek Philosophical Society'nin ömür boyu üyeliği... Bu liste, bir özgeçmiş maddesi değil; dünyanın dört bir yanındaki meslektaşlarının ona duyduğu güvenin dökümü. 1996'da aldığı Goethe Madalyası, Girit Üniversitesi'nin (1996) ve Ricardo Palma Üniversitesi'nin (2000) verdiği fahri doktora unvanları, Türkiye Bilimler Akademisi'nin 1996 ödülü, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin 2000 yılı Basın Özgürlüğü Ödülü — hepsi bir araya gelince, karşımızda ülkesinin sınırlarını aşmış bir düşünür portresi var.
Ama işte tam da burada duygusal bir nokta var: Kuçuradi bütün bu uluslararası başarılara rağmen hiç "gitmedi". Merkezi hep Ankara oldu, Hacettepe oldu, Türkiye Felsefe Kurumu oldu. 1979'dan beri başkanlığını yürüttüğü Türkiye Felsefe Kurumu, onun ülkesine bağlılığının en güzel kanıtı. Dünyanın başkanı olmak, onu Ankara'dan koparmadı.
Uludağ Konuşmaları ve Felsefenin Halkla Buluşması
Kuçuradi'nin belki de en sevdiğim yönü, felsefeyi elitist bir kuleden indirip halkla buluşturma çabası. Uludağ Konuşmaları (1988) kitabı, Türkiye Felsefe Kurumu'nun düzenlediği ve herkesin katılımına açık felsefe toplantılarının ürünü. Bir felsefe profesörünün, dağ başında, öğretmenlerle, memurlarla, meraklı gençlerle özgürlük, adalet, değerler üzerine konuşması... Bu tablo, felsefenin gerçek işlevinin ne olduğunu gösteriyor: soru sormayı öğretmek, dogmalara karşı zihinsel bir direnç aşılamak.
"Ortaöğretim Kurumlarında Felsefe Öğretimi" (1987) gibi çalışmaları, liselerde felsefe eğitimini önemsemesi, "Felsefe ve Kişi Eğitimi" (1979) üzerine yazması — bunların hepsi aynı kaygının parçası: Felsefe sadece üniversitelerde yaşarsa, toplum felsefesiz kalır. Felsefesiz kalan bir toplumun nasıl savrulacağını, Türkiye'nin yakın tarihi ne yazık ki defalarca gösterdi.
Perdenin Arkasında Ne Var?
Yazının başına dönüyorum: perdenin arkasında ne var? Kuçuradi'nin hayatını baştan sona okuduğumda, perdenin arkasında bulduğum şey şu: insan. Değerleriyle, haklarıyla, onuruyla, çaresizliğiyle, umuduyla insan. "Silinmiş Yüzler Karşısında" (1973) başlıklı makalesi, İsveççeye bile çevrilmiş bu erken metin, bence onun bütün felsefesinin anahtarı. Modern hayatın içinde yüzleri silinen, sayıya dönüşen, araçsallaştırılan insanların karşısında durmak ve "hayır" demek — felsefenin en eski ve en güncel görevi budur.
İoanna Kuçuradi, 1936'dan bugüne uzanan bir ömürde, bu görevi hiç bırakmadı. Şiirle başladı, Kant'la sürdürdü, insan haklarıyla taçlandırdı. Erzurum'dan Atina'ya, Nairobi'den Seul'e, Montreal'den Zagreb'e dünyayı dolaştı ama pusulası hep aynıydı: insanın onuru.
Onu hiç tanımayan birine bu hayatı tek cümleyle anlatmam gerekse, şunu söylerdim: İoanna Kuçuradi, Türkiye'nin felsefeye, felsefenin de Türkiye'ye bakışını değiştiren kadındır. Ve belki de en önemlisi — bize, perdenin arkasına bakma cesaretini miras bırakan kişidir.
Bugün onun öğrencileri, öğrencilerinin öğrencileri, Etik kitabını eline alan her genç, Kant'ı Türkçe okuyan her meraklı zihin, bu mirasın yaşayan tanıklarıdır. Perde hâlâ orada duruyor; ama arkasındaki ışığı gösteren biri olduğunu artık biliyoruz.
Kaynakça
Kuçuradi, İ. (1962). Apò tò Parapetasma Pisw (Perdenin Arkası). İstanbul.
Kuçuradi, İ. (1965). Max Scheler ve Nietzsche'de Trajik. İstanbul.
Kuçuradi, İ. (1966). Nietzsche ve İnsan. İstanbul.
Kuçuradi, İ. (1967). Schopenhauer ve İnsan. İstanbul.
Kuçuradi, İ. (1971). İnsan ve Değerleri. İstanbul.
Kuçuradi, İ. (1973). "In the Face of Effaced Faces", Proc. XVth World Congress of Philosophy, Varna, Cilt 4; Türkçesi: "Silinmiş Yüzler Karşısında", Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, Cilt 7, Sayı 1-2 (1975), s. 1-5.
Kuçuradi, İ. (1977). Etik. Ankara.
Kuçuradi, İ. (1979). "Felsefe ve Kişi Eğitimi", Felsefe Kurumu Seminerleri 1, 2, 3, Ankara, s. 55-62.
Kuçuradi, İ. (1980). Sanata Felsefeyle Bakmak. Ankara.
Kuçuradi, İ. (1981). Çağın Olayları Arasında. Ankara.
Kuçuradi, İ. (1982). "Philosophy and Human Rights?", Proc. Philosophical Foundation of Human Rights, Ankara, s. 47-52.
Kuçuradi, İ. (1987). "Ortaöğretim Kurumlarında Felsefe Öğretimi", Ortaöğretim Kurumlarında Sosyal Bilimlerin Öğretimi ve Sorunları, Ankara, s. 193-218.
Kuçuradi, İ. (1988). Uludağ Konuşmaları. Ankara.
Kuçuradi, İ. (1988). "World Problems from the View-Point of Human Rights", Proc. Philosophy Facing World Problems, Ankara, s. 57-71.
Kuçuradi, İ. (1991). "İnsan Haklarına Dayalı Anayasa veya Devlet Kavramı", Anayasa Yargısı, Anayasa Mahkemesi Yayınları, Ankara, s. 131-140.
Kuçuradi, İ. (1996). "Hoşgörü: Kavramı ve Sorunları", Hoşgörü ve Eğitim, Ankara, s. 18-29; İngilizcesi: "Tolerance and the Limits of Toleration", Diogenes, Sayı 176, Berghahn Books, s. 163-174.
Kuçuradi, İ. (1996). "Laiklik ve İnsan Hakları", Türkiye Felsefe Kurumu Bülteni, Sayı 6, Ankara.
Kuçuradi, İ. (1998). "Ulusal Politikaların Ana Amacı Olarak İnsan Hakları", Türkiye'de Bunalım ve Demokratik Çıkış Yolları, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara, s. 35-43.
Kant, I. (1980). Pratik Aklın Eleştirisi. (Çevirenler: İ. Kuçuradi, Ü. Gökberk, F. Akatlı). Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara.
Kant, I. (1981). Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi. (Çeviren: İ. Kuçuradi). Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara.
Kant, I. (1983). Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena. (Çevirenler: İ. Kuçuradi, Y. Örnek). Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara.
Kuçuradi, İ. ve Peker, B. (Ed.) (1999). 50 Yıllık Deneyimlerin Işığında Türkiye'de ve Dünyada İnsan Hakları. Hacettepe Üniversitesi İnsan Hakları ve Felsefesi Araştırma ve Uygulama Merkezi UNESCO Kürsüsü ve Türkiye Felsefe Kurumu Ortak Yayını, Ankara.
