Prof. Dr. Musa Yıldız ile Söyleşi “Dilin, Edebiyatın ve Düşüncenin İzinde"
Röportajı Yapan: Emrullah Öztürk
Dil, yalnızca kelimelerin yan yana gelmesinden ibaret değil; hafızayı, düşünceyi ve bir toplumun dünyayı kavrayış biçimini taşıyan bir zemin. Edebiyat ise bu zeminde insanı, toplumu ve zamanın ruhunu anlamanın en güçlü imkânlarından biri. Bu söyleşi, tam da bu iki kavramın açtığı geniş alanda dolaşıyor. Arapçanın bir medeniyet dili olarak taşıdığı anlamdan Necip Mahfuz’un romanlarına, çevirinin iki kültür arasında kurduğu köprüden edebiyatın önyargıları aşma gücüne uzanan konuşma, dili kendi dar sınırlarından çıkararak daha geniş bir düşünce meselesine dönüştürüyor.
Buradan hareketle söyleşinin ufku giderek genişliyor: Akademinin bugün karşı karşıya olduğu uzmanlaşma ve yayın baskısı, üniversitenin bir bilgi üretim merkezi olmanın ötesinde nasıl bir entelektüel iklim oluşturması gerektiği, genç kuşakların hız ve haz çağında bilgiyle kurduğu ilişki, dijitalleşme ve yapay zekâ… Bütün bunlara bir de dilin kendisine ilişkin önemli bir mesele eşlik ediyor: Aynı kelimeleri kullanırken neden birbirimizi anlamakta zorlanıyoruz? “Adalet”, “özgürlük”, “medeniyet”, “gelenek” ve “modernlik” gibi kavramların anlam dünyası parçalandığında, toplumsal iletişimin de bundan payını almaması mümkün değil. Söyleşi, kelimeler üzerinden toplumun ortak vicdanına ve düşünme biçimine uzanan bir tartışmaya dönüşüyor.
Sonunda mesele, bütün bu başlıkların ortaklaştığı yere, bilgi ile hikmet arasındaki ilişkiye geliyor. Bilginin çoğaldığı fakat anlamın aynı ölçüde derinleşmediği bir çağda; insanın, kurumların ve toplumların kendileri hakkında yeniden düşünme ihtiyacı beliriyor. Akademik başarı, makam, teknoloji ve bilgi birikimi hangi noktada anlam kazanıyor? Bir insanın geride bırakabileceği asıl miras nedir? Söyleşinin sonuna doğru bu sorular, dil ve edebiyatın sınırlarını aşarak daha temel bir hayat muhasebesine dönüşüyor: Ömrü hakikate en yakın şekilde yaşayabilmek ve geride faydalı bir iz bırakabilmek. Bu yönüyle söyleşi, yalnızca bir akademisyenin görüşlerini değil, bugün dil, eğitim, kültür, üniversite ve toplum üzerine yeniden düşünmek için açılan geniş bir düşünce alanını okurun önüne getiriyor.
E.Ö. Çocukluk ve gençlik yıllarınızdan başlayalım. Samsun’dan başlayıp akademiye, ardından yöneticiliğe ve bugün düşünce kuruluşu başkanlığına uzanan oldukça farklı duraklardan geçmiş bir hayatınız var. Geriye dönüp baktığınızda, bu yolculuğunuzu belirleyen temel kırılma noktaları hangileriydi? Bugünkü Musa Yıldız’ın oluşumunda hangi insanlar, kitaplar ve karşılaşmalar belirleyici oldu?
M.Y. Hayatın hangi dönüm noktasında durursak duralım, insanın kökleri hep başladığı topraktadır. Trabzon asıllı bir ailenin altı çocuğundan birisi olarak 1967 yılında doğduğum Karadeniz’in güzel şehri Samsun’un o samimi ikliminden 1984 yılında üniversiteye, oradan devletin ve eğitimin müstesna kurumlarında üstlendiğimiz yöneticilik vazifelerine uzanan bu yolculuk, aslında bir “nasip ve gayret” çizgisidir. Geriye dönüp baktığımda bu yolculuğun en önemli belirleyicilerinden birinin, hakikati arama bilincinin zaman içerisinde bir karakter hâline gelmesi olduğunu düşünüyorum.
Hayatta bazı kararları biz veririz; bazı kapılar ise hiç hesap etmediğimiz bir zamanda önümüze açılır. Önemli olan, açılan kapının ardında ne bulunduğunu fark edebilmek ve orada üzerimize düşen sorumluluğu hakkıyla yerine getirmeye çalışmaktır. Benim hayatımda da farklı kurumlar, farklı görevler ve farklı insanlar oldu. İlk bakışta birbirinden uzak görünen bu durakların her birinin sonraki dönemlere beni hazırlayan ayrı bir basamak, yeni bir mektep olduğunu zaman içerisinde daha iyi anladım.
Bu süreçte beni şekillendiren en temel unsur, hayatıma dokunan güzel insanlardır. Rahmetli babam Ali Yıldız başta olmak üzere hocalarımızın ilme olan hürmeti, fedakârlığı ve azmi bizim için birer kutup yıldızı mesabesinde oldu. Bir hocanın öğrencisine yalnızca bilgi vermediğini; aynı zamanda çalışma ahlakı, ilim adabı, insan ilişkileri ve hayata bakış kazandırdığını yaşayarak gördüm. Bugün geriye baktığımda, hocalarımdan öğrendiğim pek çok şeyin ders kitaplarında yazmadığını daha iyi anlıyorum.
Kitaplar ise bu yolculukta sadece birer bilgi kaynağı değil, dünyayı ve insanı okuma biçimimizdi. Klasik metinlerin derinliği ile modern dünyanın sunduğu soruları aynı zeminde buluşturabilen bir idrak biçimi, bu karşılaşmaların mahsulüdür. İnsanın okuduğu her nitelikli kitap ona yeni bir pencere açıyor; fakat bazı kitaplar vardır ki yalnızca pencere açmakla kalmaz, insanın baktığı manzarayı da değiştirir.
Dolayısıyla bugünkü birikimimi tek bir noktaya bağlamak yerine; aileden başlayarak hocalara, kitaplara, dostluklara, öğrencilerime ve üstlendiğim vazifelere kadar uzanan uzun bir öğrenme sürecinin neticesi olarak görüyorum. İnsan, biraz da yol boyunca karşılaştığı insanların ve yaşadığı tecrübelerin toplamıdır, diye düşünüyorum.
E.Ö. Akademik hayatınızın merkezinde Arap dili ve edebiyatı var; fakat çalışmalarınıza bakıldığında yalnızca bir “dil uzmanı” olmadığınız görülüyor. Dil sizin için öncelikle bir iletişim aracı mı, bir düşünme biçimi mi, yoksa bir medeniyetin hafızasına açılan kapı mı? Bir dilin dünyasına girmek, o dili konuşan toplumun zihniyet dünyasına da girmek anlamına gelir mi?
M.Y. Akademik hayatımın merkezinde Arap dili ve edebiyatı yer alır; ancak dili yalnızca bir gramer kuralları silsilesi veya pratik bir iletişim aracı olarak görmek onu çok daraltmak olur. Dil, insanı insan kılan en temel hususiyetlerden biri, bir düşünme biçimi ve en önemlisi bir medeniyetin hafızasına açılan anahtar kapıdır.
Bir dilin dünyasına girmek, o dili konuşan toplumun zihniyet dünyasını, estetik algısını, tasavvurlarını ve eşyaya bakışını solumak demektir. Çünkü insanlar yalnızca kelimelerle konuşmazlar; tarihleriyle, inançlarıyla, hatıralarıyla ve medeniyet birikimleriyle konuşurlar.
Bu bakımdan kelimeler oldukça önemlidir. Her kelime arkasında derin bir medeniyet birikimi, bir tarih ve inanç dünyası barındırır. Bir kavramın yüzyıllar boyunca kazandığı anlam katmanlarını görmeden yalnızca sözlük karşılığına bakarak onu anlamaya çalışırsanız, kelimeyi tercüme etmiş olabilirsiniz ama onun ruhunu kavrayamayabilirsiniz.
Arapça bu bakımdan bizim için ayrıca önemlidir. Çünkü Arapça yalnızca Arap toplumlarının konuştuğu bir dil değildir; İslam medeniyetinin temel kaynaklarının dilidir ve Türklerin asırlar boyunca oluşturduğu ilim ve kültür dünyasının da ana damarlarından biridir. Türkçemizde bugün kullandığımız binlerce kelime, bize bu uzun tarihî ve kültürel etkileşimi hatırlatır. Öte yandan Arapça, özellikle VIII. yüzyıldan itibaren İslam medeniyet coğrafyasında ilim, kültür ve düşüncenin ortak dili hâline gelmiş; yüzyıllar boyunca geniş bir coğrafyada lingua franca, yani ortak iletişim dili olarak önemli bir rol üstlenmiştir.
Dolayısıyla Arapçaya ya da herhangi bir köklü dile yaklaşırken sadece bir lisan öğrenmeyiz; o lisanın inşa ettiği büyük havzanın ruhunu anlamaya çalışırız. Dil öğrenmek, başka bir dünyaya misafir olmaktır. İyi bir dil öğrencisi ise zamanla o dünyanın yalnızca misafiri değil, dikkatli bir gözlemcisi hâline gelir.
Belki de dile yalnızca dil biliminin sınırları içerisinden değil, insanı ve toplumu anlamanın bir vasıtası olarak bakmamda, farklı alanlarda edindiğim tecrübelerin de önemli bir payı vardır. Arap dili ve edebiyatı alanındaki akademik çalışmalarımın yanı sıra, üniversite tahsilimden sonra Polis Akademisinde bir yıllık özel sınıf eğitimi gördüm; 2021 yılında da Anadolu Üniversitesi Sosyoloji Bölümünü bitirdim. Bütün bu tecrübeler, dile, insana ve topluma farklı pencerelerden bakabilmeme katkı sağladı.
E.Ö. Necip Mahfuz üzerine yüksek lisans ve doktora çalışmalarınızdan başlayarak uzun yıllardır Arap edebiyatıyla yakın bir ilişki içindesiniz. Mahfuz’un romanlarında sizi bu kadar uzun süre meşgul eden neydi? Onun eserlerinde yalnızca Mısır toplumunu değil, insanın modern dünyadaki yalnızlığını, iktidarla ilişkisini, aileyi, geleneği ve değişimi de okumak mümkün. Sizce Mahfuz’u bugün Türkiye’de yeniden ve daha dikkatli okumamızı gerektiren şey nedir?
M.Y. Necip Mahfuz üzerine yaptığım yüksek lisans ve doktora çalışmaları, benim için sadece akademik birer basamak değil, modern Arap edebiyatının ruh kökleriyle kurduğum derin bir diyalogdu. Mahfuz’un eserlerinde beni bu kadar uzun süre meşgul eden şey, onun yerel olanla evrensel olanı harmanlayabilme kudretidir.
O, Mısır sokağının sesini, Kahire’nin mahallelerini, kahvehanelerini, ailelerini ve gündelik hayatını anlatırken aslında bütün insanlığın ortak sancılarına tercüman olur. Büyük edebiyatçıların en önemli özelliklerinden biri de budur: Çok yerel bir hikâye anlatırlar fakat dünyanın herhangi bir yerindeki okuyucu o hikâyede kendisini bulabilir.
Mahfuz’un romanlarında modern dünyanın dayattığı yalnızlık, bireyin iktidarla ve gelenekle imtihanı, aile kurumunun sarsılışı ve değişim rüzgârları en ince detayına kadar işlenmiştir. İnsanların değer dünyalarının nasıl değiştiğini, kuşaklar arasındaki mesafenin nasıl açıldığını ve modernleşmenin yalnızca şehirleri değil insanın iç dünyasını da nasıl dönüştürdüğünü görürüz.
Mahfuz’u okurken Mısır’ı okursunuz ama yalnızca Mısır’ı okumazsınız. Modern insanı, aileyi, iktidarı, geleneği, inancı, kuşkuyu, değişimi ve insanın anlam arayışını da okursunuz.
Bugün Türkiye’de Mahfuz’u yeniden ve daha dikkatli okumamız gerektiğini düşünüyorum. Çünkü biz de modernleşmenin getirdiği savrulmalarla, kimlik krizleriyle ve gelenekle modernlik arasındaki gerilimlerle farklı biçimlerde yüzleşiyoruz. Mısır’ın yaşadığı toplumsal değişimlerle Türkiye’nin tecrübeleri elbette aynı değildir; ancak birçok ortak soru vardır.
Mahfuz’un eserleri bu bakımdan bize hem başka bir toplumu tanıma hem de kendi iç dünyamıza ve toplumsal dönüşümlerimize dışarıdan fakat adil bir gözle bakma imkânı sunar.
Edebiyatın belki de en büyük gücü budur: Başkasının hikâyesini okurken kendimizi yeniden keşfetmemizi sağlaması.
E.Ö. Çeviri çalışmalarınız, Arapça öğretimi üzerine kitaplarınız ve edebiyat çevirileriniz birlikte düşünüldüğünde, iki dil ve iki kültür arasında sürekli bir geçiş yaptığınız görülüyor. Çeviri sizin için kelimeleri bir dilden diğerine aktarmaktan mı ibarettir, yoksa iki farklı zihniyet dünyası arasında bir anlam müzakeresi midir? Bir metni çevirdiğinizde aslında neyi “kaybettiğimizi”, neyi ise yeniden kazandığımızı düşünüyorsunuz?
M.Y. Çeviri faaliyeti, asla kelimeleri bir dilden alıp diğerine aktarmak gibi mekanik bir iş değildir. Çeviri, iki farklı zihniyet dünyası ve medeniyet havzası arasında kurulan sürekli bir anlam müzakeresidir; hatta bir bakıma medeniyetler arasında köprü kurmaktır.
Her dilin kendisine mahsus bir ritmi, hafızası, çağrışım alanı ve ifade biçimi vardır. Bir kelimenin sözlükte karşılığını bulabilirsiniz; fakat o kelimenin bir toplumun hafızasında oluşturduğu çağrışımı her zaman aynı kolaylıkla taşıyamazsınız. İşte çevirmenin asıl meselesi burada başlar.
Bir metni çevirirken hedef dildeki imkânları zorlar, bazen kaynağın o yerel nüansını, tınısını veya kültürel derinliğini tam olarak aktaramamanın hüznünü yaşarız. Yani bazı şeyleri kaybetme riski her zaman vardır. Özellikle şiirde, deyimlerde, atasözlerinde ve kültürel çağrışımı yoğun ifadelerde bu kayıp daha belirgin hâle gelir.
Ancak buna mukabil çok önemli kazanımlarımız da vardır. Kendi dilimizi zenginleştirir, yeni ifade imkânları kazanır ve farklı bir idrak biçimini kendi coğrafyamızla buluştururuz. Tarih boyunca medeniyetlerin birbirinden beslenmesinde tercüme faaliyetlerinin oynadığı büyük rol de bunun göstergesidir.
Bu sebeple tercümeyi yalnızca dil bilmekle yapılabilecek bir faaliyet olarak görmüyorum. İyi bir mütercim iki dili bilmenin yanında iki kültürü, iki toplumun tarihini ve mümkün olduğu ölçüde iki zihniyet dünyasını da tanımalıdır.
Çeviri biraz kaybetmek ama aynı zamanda yeniden kazanmaktır. Bazen bir kelimeyi kaybeder, fakat onun yerine yeni bir anlam dünyasının kapısını açarsınız.
