Şam Defteri II: Taşın Hafızası, Kalbin Terazisi -Gezi notları, ikinci defter-

Musa Kâzım Arıcan 

Dönüşten sonra yazmak

Bazı şehirlerden dönülmez; onlar yalnızca sizinle birlikte geri gelir. Şam'dan döneli birkaç hafta oldu. Bavulu çoktan boşalttım ama şehir hâlâ içimde dolaşıyor. Emeviyye'nin avlusundaki mermerin serinliği, Bâbüssağîr'in tozlu yolları, Kasyûn'un akşamüstü kızıllığı zihnimde bir kervan gibi ağır ağır ilerliyor.

İlk yazımda bir soru sormuştum: "Şam'ı kimler yazdı?" Sahabeden Vahdeddin'e uzanan bir isimler zinciri kurmuş, bu şehrin teopolitik hafızasını kronolojinin ipine dizmeye çalışmıştım. O yazı bir haritaydı. Bu ikinci defter ise bir yürüyüş olacak.

Çünkü dönüşten sonra soru değişti. Artık "Şam'ı kimler yazdı?" diye değil, "Şam bizi nasıl okudu?" diye soruyorum. Bir şehri okuduğumuzu sanırız. Oysa kadim şehirler de bizi okur. Hangi kabrin önünde durduğumuzu, hangisinin önünden hızla geçtiğimizi, hangi kitabeyi fotoğrafladığımızı ve hangisini görmediğimizi kaydeder. Şam, ziyaretçisine bir ayna tutar: Orada ne aradığınız, kim olduğunuzu söyler.

Bu defteri Tanpınar'ın Beş Şehir'inde kurduğu türün izinde yazmak istiyorum. Orada şehir bir manzara değil, bir medeniyetin kendi kendisiyle konuşmasıdır. Tanpınar Ankara’da, İstanbul’da, Bursa'da, Konya'da, Erzurum'da kaybolmuş bir zamanı arıyordu. Ben Şam'da kaybolmuş bir zamanı değil, hiç kaybolmamış ama üzerine çok toz konmuş bir hafızayı aradım.

Üç kavramı yol arkadaşı edindim. Birincisi hafızadır. Ricœur'ün dediği gibi hafıza geçmişin kendisi değil, geçmişle kurulan ahlaki bir ilişkidir; neyi hatırladığımız kadar neyi unuttuğumuz da bir tercihtir. İkincisi mekândır. Pierre Nora'nın "hafıza mekânları" dediği şey, Şam'da bir kavram değil gündelik hayatın kendisidir: Bir sebze kasasının yanında bin yıllık bir medrese kitabesi durur. Üçüncüsü kalptir. İslam düşüncesinde kalp, kökü itibarıyla dönüp duran, halden hale geçen şeydir. Şam da öyledir: Bir eliyle Kâbil'in taşını, öbür eliyle Kırklar'ın ekmeğini tutar.

Bu notlar bir tarih kitabı değil. Tarih ilk yazıda kaldı. Burada taşların önünde durduğumda aklımdan geçenleri, okuduklarımın ve gördüklerimin birbirine çarptığı yerleri yazıyorum. Bir yolcunun tefekkür defteri bu.

Kasyûn: İki mağara arasında bir şehir

Şam'ı anlamak isteyen ona yukarıdan bakmalı. Kasyûn'un yamacına tırmandığınızda şehir ayağınızın altında bir halı gibi açılır. Minareler, kubbeler, beton bloklar, uydu çanakları ve bir zamanlar Gûta'nın bahçelerinin olduğu yerler. Akşam üzeri dağın kayaları kızıla döner. Şamlılar bu kızıllığa asırlardır bir isim verir: Hâbil'in kanı.

Rivayet bilinir. Kâbil kardeşini burada, Mağaratü'd-dem'de öldürdü; dağ bu cinayetin dehşetiyle yarıldı. Bu rivayetin tarihî bir değeri yoktur. Ama bir şehrin kendi başlangıcını nereye yerleştirdiği, o şehrin kendisi hakkında en derin itirafıdır. Roma kuruluşunu Romulus'un Remus'u öldürmesine bağlar. Şam ise hafızasını insanlığın ilk kardeş katline bağlar. İki şehir de iktidarın karanlık bir şiddetten doğduğunu bilir.

Aradaki fark önemlidir. Roma'da katil şehrin kurucusu olur; şehir onun adını taşır. Şam'da ise katil lanetlenir ve şehir maktulün yanında durur. Kur'an'ın anlattığı kıssada (Mâide 5/27-32) Hâbil elini kaldırmayan kardeştir. Kıssanın hemen ardından gelen hüküm, bir insanı haksız yere öldürmenin bütün insanlığı öldürmek gibi olduğunu söyler. Yani siyasetî ahlakın ilk cümlesi, bir cinayetin enkazı üzerine yazılmıştır.

Hobbes'un dünyasında insan insanın kurdudur ve devlet bu korkudan doğar. Kasyûn'da ise o korkunun hemen yanında başka bir mağara vardır: Mağaratu'l-cû', Kırklar Makâmı. Açlıktan ölen kırk salihin hikâyesi. Aralarında tek bir ekmek vardı, her biri onu kardeşine uzattı. Hepsi öldüğünde ekmek hâlâ yerindeydi.

Bu iki mağarayı yan yana düşündüm. Birinde kardeş, kardeşin hayatını alır. Ötekinde kardeş, kendi hayatını kardeşine verir. Biri hasettir, diğeri îsar. Biri "benim olsun" der, öteki "senin olsun". Siyaset felsefesinin bütün tarihi bu iki cümle arasında gidip gelir. Şam bunu kitaplarla değil, iki mağaranın komşuluğuyla anlatır.

Kırklar'ın ekmeğinde bir paradoks var. Herkes paylaşmak istediği için kimse yemedi ve hepsi öldü. Bu hikâye bir ahlak ideali olarak dokunaklıdır ama bir siyaset modeli olarak trajiktir. Belki de Şam'ın asıl dersi buradadır: Îsar tek başına bir şehri yaşatmaz; ona adalet de gerekir. Ekmeği bölüşmeyi bilen bir akla ihtiyaç vardır. Fârâbî'nin "erdemli şehir" dediği şey, tam da îsarın kalbiyle adaletin aklının buluştuğu yerdir.

Kasyûn'dan inerken aşağıdaki şehre baktım ve son on dört yılı düşündüm. Suriye'nin yaşadığı şey, en çıplak haliyle bir Kâbil-Hâbil hikâyesiydi. Kardeş kardeşe silah çekti, şehirler mağaraya döndü. Şimdi sorulması gereken soru şu: Bu ülke Kırklar'ın mağarasına nasıl yürüyecek? Ölümüne bir fedakârlıkla değil, ekmeği adaletle bölüşebilen bir ortak hayatla. Dağ bu soruyu her akşam kızıl bir ışıkla yeniden sorar.

Kapılar: Kılıç ile ahit

Şam'ın surları bir zamanlar yedi kapıyla açılırdı. Kapıların çoğu hâlâ ayakta, bazıları yalnızca bir semtin adında yaşıyor. Bir kapının önünde durmak, bir eşiğin önünde durmaktır. Eşik, felsefede de mimaride de iç ile dışın, yabancı ile misafirin, düşman ile ahitleşenin ayrıldığı yerdir.

Geleneğe göre 635'te Şam iki kapıdan birden alındı. Hz. Hâlid b. Velîd doğu kapısından savaşarak girdi. Hz. Ebû Ubeyde ise batıdaki Câbiye kapısından sulhla girdi. İki komutan şehrin ortasında karşılaştığında bir soru doğdu: Şehir kılıçla mı alınmıştı, ahitle mi? Karar ahitten yana verildi. Hristiyanların canları, malları ve kiliseleri güvenceye alındı.

Bu sahne bana hep bir hukuk felsefesi dersi gibi gelmiştir. Aynı gün, aynı şehre iki farklı meşruiyet girdi. Birincisi gücün meşruiyetiydi: "Aldım, çünkü güçlüyüm." İkincisi sözün meşruiyetiydi: "Girdim, çünkü söz verdim." İslam hukuku bu karşılaşmada sözü gücün üstüne koydu. Kendi kılıcının kazandığı hakkı, kendi verdiği sözle sınırladı.

Carl Schmitt egemeni "olağanüstü hâle karar veren" diye tanımlar. Şam'ın fethinde ise olağanüstü anın tam ortasında, kararı veren kendisini bir ölçüye bağladı. Bu ölçünün kökü, orduları Medine'den uğurlarken Hz. Ebu Bekir'in söylediği sözlerdedir: Kadına, çocuğa, yaşlıya, meyve veren ağaca, ibadethanesine çekilmiş insana dokunmamak. Fetih daha başlamadan iktidarın etrafına bir çit çekilmişti.

Sonra Hz. Ömer geldi ve daha zor bir şey yaptı. Hz. Hâlid'i başkomutanlıktan azletti. Rivayete göre gerekçesi, insanların zaferi Allah'tan değil bir komutandan bilmeye başlamasıydı. Max Weber bin yıl sonra karizmanın kurumlaşmasından söz edecekti. Hz. Ömer ise bunu Câbiye'de, dîvânı kurarak ve en parlak komutanını geri çekerek yapmıştı. Bir medeniyet, en büyük kahramanını bile kuralların altına koyabildiğinde olgunlaşır.

Bu sahnenin en güzel yanı Hz. Hâlid'in tavrıdır. Azlini kabul etti ve savaşmaya devam etti; bu kez emir alan bir asker olarak. İktidarın el değiştirdiği her yerde kan döküldüğünü bilen bir çağın insanı için bu sessiz kabul, belki fetihten daha büyük bir zaferdir.

Humus'taki iki levha. Bu yolculukta Hz. Hâlid'in Humus'taki türbesine de uğradık. Kabrin yanında iki levha asılıydı. Birincisi "Seyfullâh"ı anlatıyordu: Yüzü aşkın savaşın galibi, bedeninde kılıç ya da ok yarası olmayan bir karış yer kalmamış bir adam. İkincisi oğlu Abdurrahman'a aitti: Babasıyla birlikte fetihlerde bulunmuş, Humus valiliği yapmış, Şam halkı arasında itibar görmüş bir adam.

Levhaların önünde Hâlid'in ölüm döşeğinde söylediği anlatılan söz aklıma geldi: Onca savaşa rağmen savaş meydanında değil, yatağında ölüyordu. Kılıç sahibi bir adamın en son yenilgisi, ölümün kılıçla gelmemesiydi. Belki de Şam'ın ona son hediyesi buydu: Seyfullâh'ı bir savaşçı olarak değil, bir baba olarak, oğlunun yanında uyutmak. Kılıç kaybolur, levha kalır; zafer unutulur, baba ile oğul kalır.

Emeviyye: Üst üste yazılmış bir mabet

Emeviyye'nin avlusuna Bâbü'l-Berîd'den girdiğimde ilk hissettiğim şey ferahlık oldu. Cennet mekan Abdülhamit Han’ın inşa ettirdiği Hamidiye Çarşısı'nın kalabalığından, satıcıların seslerinden, demir çatının delik delik ışığından sonra birden gökyüzü açılır. Mermer zemin güneşte parlar, çocuklar koşturur, güvercinler havalanır. Avlu bir mekan değil, bir nefestir.

Ama bu mermerin altında katman katman başka zamanlar uyur. Bu tepe önce Hz. İbrahim’in yeğeni Hz. Hud’un makamı, ardından Aramîlerin fırtına tanrısı Hadad'ın mabediydi. Sonra Romalılar burada Jüpiter'e tapındı. Ardından Bizans, tapınağı Vaftizci Yahya'ya adanmış bir kiliseye çevirdi. En sonunda Velîd b. Abdülmelik burada bugün gördüğümüz camiyi yükseltti. Emeviyye, dünyanın en güzel palimpsestlerinden biridir: Aynı parşömen üzerine asırlar boyunca yeniden yazılmış, eski yazıların izinin silinemediği bir metin.

Bu katmanları bir fetih zinciri olarak okumak mümkün: Her gelen, öncekinin tapınağını kendi tapınağına çevirdi. Ama başka bir okuma da var ve ben ona daha yakın duruyorum. Bu tepe, binlerce yıldır insanların göğe dua etmek için seçtiği yerdir. Tanrıların adı değişti ama secde etme ihtiyacı değişmedi. Mircea Eliade'nin "kutsal mekân" dediği şey budur: Kutsalın bir kez kendini gösterdiği yer, bir daha sıradanlaşmaz.

İki kesik baş. Caminin içinde, namaz kılanların arasında yeşil camlarla çevrili bir türbe durur. Geleneğe göre burada Hz. Yahya'nın başı yatar. Müslümanlar ve Hıristiyanlar onu aynı hasretle ziyaret eder. Avlunun doğu ucunda ise Meşhed-i Hüseyin vardır. Kapısının üstündeki kitabe, burada Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (Sav) torunu Hz. Hüseyin'in başının bulunduğunu söyler.

Bu iki başın aynı yapıda yatması üzerinde uzun süre düşündüm. Hz. Yahya, bir hükümdarın, Hirodes'in haksız bir izdivacına karşı çıktığı için başı kesilen bir peygamberdi. Hz. Hüseyin, bir hükümdarın, Yezîd'in meşruiyetine biat etmediği için başı kesilen bir imamdı. Biri İsrailoğullarının, öteki ümmetin. Aralarında yedi yüzyıl var. Ama ikisi de aynı cümleyi söyledi: "Hayır."

Emeviyye'yi bir saltanat yaptırdı. Saltanat ihtişamını göstermek için altın mozaikler, mermer sütunlar ve Bizans ustaları getirdi. Ama tarih, o saltanatın camisine iktidara "hayır" demiş iki başı yerleştirdi. Sarayların camileri, sonunda sarayla yüzleşenlerin hafızasını taşımak zorunda kalır. Bu, mekanın kendi adaletidir.

Hazine ile meşhed. Avlunun batı tarafında sekiz Korint sütunu üzerinde Kubbetü'l-hazne yükselir. Abbâsî döneminde caminin hazinesini korumak için yapılmış bu küçük kubbe, altın mozaiklerle süslüdür. Avlunun bir ucunda paranın kubbesi, öbür ucunda kesik bir başın meşhedi. İkisi arasında birkaç yüz adım. Bir ömürün, bir medeniyetin, belki her insanın seçimi bu iki uç arasında yapılır: Hazineyi mi koruyacağım, hakikati mi?

Minarelerin dili. Emeviyye'nin üç minaresi var. Güneydoğudaki Hz. İsâ Minaresi'dir. Hadis geleneğine göre Hz. İsâ, kıyamete yakın Şam'ın doğusundaki beyaz bir minarenin yanına inecektir. Minarelerinden birinde ise rivayete göre Gazzâlî, Bağdat'taki kürsüsünü bırakıp inzivaya çekilmişti. Bir minare gelecek bir kurtarıcıyı bekler, öteki kendinden kaçan bir âlimi saklar. Biri tarihin sonuna, öbürü insanın içine bakar.

Gazzâlî'nin o minarede ne aramış olduğunu bilmiyoruz. el-Münkız'da kendisi anlatır: Şöhret, makam ve ilim onu kurtarmamıştı. İslam dünyasının en parlak zihni, ilmin en yüksek kürsüsünden inip bir minarenin dar odasına çekilmişti. Bu bana Şam'ın belki en modern dersini verdi: Hakikat bazen yükselerek değil, çekilerek bulunur.

Bâbüssağîr: Bir kabristanın sükûtu

Bâbüssağîr'e bir sabah serinliğinde girdik. Kabirlerin arasındaki dar yollar tozluydu, bazı kubbelerin boyaları dökülmüştü. Bir kadın bir türbenin üzerine su döküyordu. Bir ihtiyar, elinde tespihi, bir mezar taşına yaslanmış uyukluyordu. Hiçbir rehber bu kabristanı tam olarak anlatamaz. Orada yalnızca yürünebilir.

İlk yazımda buradaki isimleri tek tek saymıştım: sahabeler, ezvâc-ı tahirât, ehl-i beytin kadınları, Emevî halifeleri, Hanbelî âlimler. Bu kez isimleri değil, aralarındaki boşluğu dinlemeye çalıştım. Aynı toprakta Muaviye'nin komşuluğunda ehl-i beytin kadınları yatıyor. Hayattayken birbirine kılıç çeken tarafların torunları ölümde yan yana uzanmış. Kabristan, yaşayanların yapamadığı barışı sessizce yapmış.

Mensûb kabirler ve hafızanın hakikati. Buradaki kabirlerin bir kısmı tarihî olarak sağlamdır. Bir kısmı ise kaynakların "mensûb", yani "nispet edilen" diye andığı makamlardır. Hz. Ümmü Habibe'nin, Hz. Ümmü Seleme'nin, Hz. Hafsa'nın adına kubbeler var. Kaynakların çoğuna göre ise üçü de Bakî'de yatıyor. Seküler bir tarihçi burada "yanlış" der ve geçer.

Ben geçemedim. Çünkü bir şehrin bir ana için kabir inşa etmesi, o annenin orada gömülü olup olmamasından bağımsız bir hakikattir. Bu kubbeler bir cesedin değil, bir sevginin adresidir. Halbwachs'ın "kolektif hafıza" dediği şey, tam da budur: Toplumlar geçmişi olduğu gibi değil, ihtiyaç duydukları gibi hatırlar. Şamlılar mü'minlerin annelerine yakın olmak istemiş ve onları kendi topraklarına davet etmişler.

Burada iki tuzağı birden görmek gerekiyor. Birincisi, her rivayeti tarih sanmak ve ziyaretçiyi masallarla avutmaktır. İkincisi, her rivayeti yalan sayıp bir hafıza kültürünü küçümsemektir. Sahici bir okur, "burada yatıyor" ile "burada anılıyor" arasındaki farkı bilir ve ikisine de saygı duyar. Bilgi dürüstlük ister, hafıza ise şefkat.

Hz. Bilâl'in sükûtu. Kabristanın en kalabalık kubbelerinden biri Hz. Bilâl-i Habeşî'ninkidir. Onun hikâyesinin en derin anı bir sessizliktir. Hz. Peygamber'in vefatından sonra Hz. Bilâl ezan okuyamaz hâle geldi. "Eşhedü enne Muhammeden Resûlüllah" cümlesine geldiğinde sesi kırılıyordu. Medine'yi bırakıp Şam'a geldi.

Bir müezzinin susmasını düşündüm. Ezan, bir çağrıdır; müezzinin varlık sebebi sestir. Ama Bilâl için ses, sevgiliyi arıyordu ve sevgili artık orada değildi. Bazen sadakat konuşmakta değil, susmakta tezahür eder. Hz. Bilâl'in suskunluğu, İslam tarihinin en uzun ezanıdır.

Ve şu ironi beni hâlâ şaşırtıyor: Emevî başkentinin en çok ziyaret edilen kabirlerinden birinde bir Kureyş asilzadesi değil, Habeşistan'dan gelmiş eski bir köle yatıyor. Saltanat soy üzerine kuruldu. Hafıza ise takva üzerine. Şam, bu ikisi arasındaki farkı kendi kabristanında gösterir.

Ezan ile mantık. Bâbüssağîr semtinin dışında bir yerde, 950'de vefat eden Fârâbî'nin defnedildiği kayıtlıdır. Kabrinin yeri bugün bir kültür merkezi. Belki de bu bir tesadüf değil. "İkinci öğretmen" bir kubbe bırakmadı, kitaplar bıraktı. Bilâl'in kabri ziyaret edilir, Fârâbî'nin kitapları okunur. Biri kalbe, öteki akla kapı açar.

Aynı toprakta bir müezzin ile bir filozofun uyuduğunu bilmek bana şunu düşündürdü: İslam medeniyeti en büyük olduğu zamanlarda vahiy ile aklı birbirine rakip görmedi. Ezan ile mantık aynı şehirde, aynı toprakta yer bulabildi. Bugün bu iki sesi birbirine düşman görenler, Bâbüssağîr'de birkaç saat geçirmeli.

Sokaklardaki ilim: Bir medeniyetin gündelik hayatı

Emeviyye'nin batı kapısından birkaç adım ötede dar bir sokak var. Tabelasında "el-Medresetu's-Sâdiriyye" yazıyor. Geleneğe göre Şam'ın ilk Hanefî fıkıh medresesi buradaydı, Nizamiyelerden bile önce. Tabelanın hemen üstünde, siyah bazalt ve sarı kalker sıraları arasında mukarnaslı eski bir taş parçası hâlâ duruyor. Hemen yanında bir "Emeviyye idaresine özel park yeri" levhası, bir motosiklet ve bir sebze kasası.

Bu manzaranın fotoğrafını çekerken güldüm, sonra düşündüm. Avrupa'nın büyük şehirlerinde bin yıllık bir taş cam bir vitrine konur, önüne bir şerit gerilir, yanına bir bilgi levhası asılır. Geçmiş müzeye kaldırılır. Şam'da ise geçmiş hâlâ sokakta yaşar. Bu bir ihmal mi, yoksa başka bir tarih anlayışı mı?

Belki ikisi birden. Ama şunu teslim etmek gerekir: Müzedeki taş ölüdür, sokaktaki taş ise hâlâ komşudur. Walter Benjamin şehirde amacız dolaşan flâneur'den söz eder; o, şehrin unuttuğu izleri toplayan bir yolcudur. Şam'da flâneur olmak kolaydır, çünkü şehir izlerini saklamaz. Onları gündelik hayatın arasına karıştırır ve sizi bulmaya davet eder.

Eşrefiyye'nin kapısı. Biraz ileride, üstünde "Dârü'l-Hadîsi'l-Eşrefiyye" ve 630 tarihi yazılı mütevazı bir kapı var. Eyûbî sultanı el-Melikü'l-Eşref'in 1232-33'te kurduğu bu hadis okulu, sekiz asırdır kapısını kapatmadı. Kapının yanında dükkânların kepenkleri, başının üstünde elektrik kabloları, duvarda yapıştırılmış duyurular.

İçeride mermere işlenmiş bir liste duruyor: Burada ders verenlerin en meşhurları. İbnü's-Salâh, Nevevî, Ebû Şâme, Sübkî, İbn Kesîr. Sonra İbnü'l-Cezerî: Bursa'da Yıldırım Bayezid'in yanında yaşamış, Osmanlı kıraat geleneğinin kuruluşunda pay sahibi olmuş bir imam. Ve en sonlarda Emir Abdülkadir el-Cezâirî.

Listeyi okurken şu hissi yaşadım: Bu bir isim listesi değil, bir nefes zinciri. Her isim bir öncekinden aldığını bir sonrakine vermiş. İslam ilim geleneğinin "isnad" dediği şey, sözün bir ağızdan bir kulağa, bir kalpten bir kalbe aktarılmasıdır. Eşrefiyye'nin mermeri, bu zincirin taşa yazılmış hâlidir.

Nevevî'nin burada ders verirken vakıf maaşını almadığı anlatılır. Bunu düşünürken Ebüd-Derdâ'nın sözü aklıma geldi: Ya âlim ol, ya öğrenen, ya dinleyen, ya da onları seven. Beşincisi olma. Bu sözde bir sınıf sistemi yok. Herkesin ilimle bir ilişkisi var, sadece mesafesi farklı. Seven bile ilmin halkasına dahil. İlmin dışında kalan tek kişi, onu umursamayandır.

Kırık tabakların vakfı. İbn Battuta, Şam'dan geçerken buradaki vakıfların çeşitliliğine hayran kalır. Anlattığı vakıflardan biri bende ayrı bir iz bıraktı. Elindeki çini tabağı düşürüp kıran bir hizmetçi çocuk, efendisinden korkarak ağlar. Biri ona kırıkları alıp vakıf idaresine götürmesini söyler. Vakıf, kırılan tabağın parasını öder.

Bir medeniyet, bir çocuğun korkusunu kurumlaştırmış ve onu çözmek için bir vakıf kurmuş. Bundan daha ince bir merhamet tarifi bilmiyorum. Modern refah devleti büyük riskleri sigortalar: hastalık, işsizlik, yaşlılık. Şam'ın vakıfları ise küçük utançları da sigortalıyordu. Bir kalbin kırılmaması için bir tabağın parasını ödemek.

Zamanın iki ölçüsü. Bir duvarda mermerden bir güneş saati gördüm. Kadranın altında "Bunu es-Seyyid Muhammed yaptı" ibaresi ve 1204 tarihi okunuyor, yani 1789-90. Paslanmış demir mili hâlâ yerinde. Aynı yıl Paris'te Bastille düşmüş, Avrupa yeni bir zamanın başladığını ilan etmişti.

Bu tesadüfün üzerinde durdum. Paris'teki devrim, zamanı insanın iradesine bağlamak istiyordu; takvimi bile sıfırdan başlatmaya kalkacaktı. Şam'daki muvakkit ise zamanı güneşin hareketine, namaz vakitlerine, yani kozmik bir düzene bağlıyordu. Biri zamanı üretmek, öteki zamanı okumak istiyordu. İbnü'ş-Şâtır'ın Emeviyye'de gezegenlerin hareketini hesapladığı geleneğin mütevazı bir mirasçısı olan bu küçük saat, bize bir şey hatırlatır: Bilim burada evreni ele geçirmek için değil, onunla uyum içinde yaşamak için yapılıyordu.

Sultanların türbeleri: İktidar nasıl hatırlanmak ister?

Şam'da sultanların türbeleri, saraylıların değil, âlimlerin mekanlarına yakındır. Nûreddin kendi yaptırdığı medresede, Baybars bir kütüphanede, Selâhaddin bir caminin duvarı dibinde yatıyor. Bu tesadüf değildir. Bu sultanlar, ölümden sonra nerede anılmak istediklerini biliyorlardı. Bir iktidarın ölümünü nereye yerleştirdiği, hayatını nasıl anladığını söyler.

Nûreddin'in minberi: Görülmeyecek bir zafer için. Nûriyye Medresesi'ndeki türbenin önünde Nûreddin'in Halep'te yaptırdığı minberi düşündüm. Kudüs hâlâ Haçlıların elindeyken, Mescid-i Aksâ'ya konmak üzere bir minber yaptırdı. Kendisi o zaferi göremedi. Minberi 1187'de Kudüs'e Selâhaddin taşıdı.

Bu minberde siyaset felsefesinin pek az konuştuğu bir erdemi görüyorum: Umudu. Umut, burada bir duygu değil, bir kurumdur. Nûreddin, kendi ömrünün ötesine uzanan bir geleceğe yatırım yaptı. Ernst Bloch "umut ilkesi"nden söz eder: İnsanı insan yapan, hâlen var olmayana yönelebilmesidir. Nûreddin'in minberi, hâlen var olmayan bir Kudüs için yapılmış bir hazırlıktı. Kendi göremeyeceği ağaçları diken yaşlı adamın bilgeliği.

Ama Nûreddin'i büyük yapan asıl şey Dârü'l-adl'di. Halkın sultanın kendisinden bile şikâyet edebildiği bir mahkeme. Rivayete göre bir davada kadının karşısına sıradan bir davacı gibi çıktı. Hukuk devleti fikrinin özü budur: İktidarı kendi kurduğu kurumun önünde eğilmek. Montesquieu'nün kuvvetler ayrılığından altı asır önce, bir Türk atabeyi kendi gücünü kendi kurduğu mahkemeyle sınırlamıştı.

Bîmâristân-ı Nûrî'nin avlusunda, bugün müze olan eski hastanede, bir süre oturdum. Burada asırlarca hastalar ücretsiz tedavi edildi. Ruh hastalarına musiki ve su sesiyle bakıldığı anlatılır. Fıskiyenin sesini dinlerken düşündüm: Bir devletin ne kadar güçlü olduğu ordusuyla, ne kadar medeni olduğu hastanesiyle ölçülür.

Selâhaddin'in iki sandukası. Selâhaddin'in türbesine girdiğimde iki sanduka gördüm. Biri eski, ahşap, sade. Naaşı içinde. Öteki beyaz mermer, gösterişli. II. Abdülhamid'in saygı nişanesi olarak hediye ettiği bu sanduka boş.

İktidarın temsil sorununu bu iki sandukanın yan yana durmasından daha iyi anlatan bir felsefe metni düşünmek zor. Gerçek Selâhaddin sade ahşabın içinde yatıyor. Hazinesinde kefen parası bile bırakmayan, cenaze masrafları borçla karşılanan bir sultan. Temsil edilen Selâhaddin ise mermerin parlaklığında. Sonraki kuşaklar onu büyütmek, onurlandırmak, sahiplenmek istedi.

Her kahramanın başına gelen budur. Hayatı sade ahşaptandır, hafızası mermere dönüşür. Ama mermer boştur. Selâhaddin'i sahiden anlamak isteyen, mermere değil ahşaba bakmalıdır. Onun büyüklüğü ihtişamında değil, fakirliğindedir; zaferinde değil, Kudüs'te Hıristiyanların fidyesini affettiği merhametindedir.

Türbenin ziyaretçi defteri gibi bir de tarih defteri var. 1898'de Alman İmparatoru II. Wilhelm geldi ve türbenin onarımına katkıda bulundu. 1920'de Fransız işgalinden sonra bir generalin buraya girip "Selâhaddin, işte geri döndük" dediği anlatılır. Bu sözün belgelenmesi zayıftır. Ama yaygınlaşması bir şey söyler: Bir kabir, bazen bir ordudan daha çok korku verir. Ölü bir sultan, yaşayan imparatorlukları rahatsız edebilir.

Baybars'ın mozaikleri: Meşruiyetin taklidi. Zâhiriyye'deki türbede, Kazakistan Devleti tarafından yeniden restore edilen koyu yeşil mermerden iki sanduka yan yana duruyor: Baybars ve oğlu Berke Han. Duvarları kaplayan altın zeminli mozaiklerdeki ağaçlar ve köşkler, Emeviyye'nin mozaiklerinin bilinçli bir tekrarı. Bir Kıpçak Türkü sultan, kendi türbesini Velîd'in camisinin diliyle süsletmiş.

Bu bir taklit mi? Evet. Ama meşruiyet her zaman biraz taklittir. Yeni gelen, eskinin dilini konuşarak kendini kabul ettirir. Baybars, gençliğinde köle olarak satılmış bir çocuktu. Soyu, hanedanı, şecereleri yoktu. Bu yüzden Emevîlerin dilini ödünç aldı. Kahire'de Abbâsî hilâfetini sembolik olarak ihya etti. Başkalarının meşruiyetinin gölgesine sığındı.

Ama tarih ona başka bir şey de verdi. Bugün Zâhiriyye, Şam'ın en önemli yazma eser kütüphanelerinden biri olarak anılıyor. Köle olarak satılmış bir çocuk, kitapların arasında yatıyor. Belki de iktidarın en sahici meşruiyeti budur: Kılıcın değil, kalemin yanında uyumak.

Âlim ve iktidar: Danışman, vicdan, mahpus

Şam'ın sokaklarında yürürken bir soru beni bırakmadı: Bir âlim iktidara ne kadar yakın durmalı? Bu soru Platon'dan beri sorulur. Platon Sirakûza tiranını filozof yapmaya gitti ve neredeyse köle olarak satıldı. Şam'ın âlimleri bu soruya tek bir cevap vermedi. Üç ayrı yol açtılar ve üçünün de bedelini ödediler.

Sarayın içindeki âlim. Recâ b. Hayve Emevî sarayının danışmanıydı. Rivayete göre Halife Süleyman'ı halefi olarak Ömer b. Abdülaziz'i seçmeye ikna etti. Saraya yakın durdu ve sarayın içinden bir adalet kapısı açtı. Bu yol tehlikelidir; âlim kolayca sarayın süsü olabilir. Ama başarıldığında, dışarıdan hiçbir itirazın başaramayacağı şeyi başarır. Ömer b. Abdülaziz'in iki buçuk yıllık halifeliği, bir danışmanın fısıltısıyla başladı.

Sarayın karşısındaki âlim. Ebû Müslim el-Havlânî Muaviye'nin karşısına çıkıp ona "Sen de çobansın, sürünün hakkını gözet" diyebildi. Evzâî, Abbâsî komutanının yüzüne katliamları eleştirdi. Nevevî, Baybars'ın halktan ek vergi isteme girişimine itiraz etti ve önce sultanın kendi sarayındaki servetin harcanması gerektiğini söyledi.

Nevevî'nin bu itirazını düşünürken şunu fark ettim: Baybars, Ayn Câlût'un kahramanıydı. Moğolları durduran, Şam'ı kurtaran adamdı. Ona "hayır" demek, bir kahramana "hayır" demekti. En zor itiraz, zalime değil, haysiyetli bir güce karşı yapılan itirazdır. Çünkü orada halk da sizin yanınızda değildir. Nevevî bu yalnızlığı seçti.

Zindandaki âlim. Şam Kalesi'nin duvarları önünde İbn Teymiyye'yi düşündüm. 1300'de Gazan Han'ın orduları yaklaştığında halkı direnişe çağıran âlim, sonra görüşleri yüzünden defalarca hapsedildi. 1328'de bu kalenin zindanında öldü. Cenazesine on binlerin katıldığı yazılır.

Onun görüşlerinin bugün de en çok tartışılan miraslardan biri olduğunu biliyorum. Bu tartışmanın bir tarafı olmak için değil, bir trajediyi görmek için kalenin önünde durdum. Bir âlim, devleti düşmana karşı savunur; sonra aynı devletin zindanında ölür. Devlet, kendisini kurtaran sesi bile susturabilir. Sokrates'in Atina'sı da böyleydi: Şehrini seven ve onun için savaşan filozofu, aynı şehrin mahkemesi ölüme mahkûm etti.

İbn Haldun'un sepeti. Ama Şam'ın âlim ile iktidar ilişkisine dair en sinematik sahnesi 1401 kışında yaşandı. Timur Şam'ı kuşatmıştı. Şehrin içinde, Memlük heyetiyle birlikte gelmiş yaşlı bir tarihçi vardı: İbn Haldun. Surlardan iplere bağlı bir sepetle aşağı sarkıtıldı ve fatihin çadırına gitti.

Bu sahneyi bir an düşünmek istiyorum. Mukaddime'nin yazarı, devletlerin yükseliş ve çöküşünü "asabiyet" kavramıyla açıklamıştı. Şimdi kendi teorisinin en canlı örneğinin karşısındaydı: Çölden gelen, bütün yerleşik medeniyetleri silip süpüren bir asabiyet. Teori ile gerçek, bir çadırın içinde karşı karşıya oturdu.

Surdan sepetle inen âlim, bana bugünün entelektüelini düşündürüyor. İktidarla konuşmak için kendi şehrinin surlarından inmek zorunda kalır. Kimi onu hain sayar, kimi kurtarıcı. İbn Haldun Timur'la görüştü, ama Şam'ı kurtaramadı. Şehir yakıldı, Emeviyye'nin kubbesi çöktü, zanaatkârlar Semerkant'e sürüldü. Bilgi gücü anlayabilir, ama her zaman durduramaz. Bu, entelektüelin hem haysiyeti hem de trajedisidir.

Üç yolun ortak noktası. Danışman Recâ, itiraz eden Nevevî, zindandaki İbn Teymiyye. Üç farklı mesafe. Ama ortak bir inanç: İlim iktidarın hizmetçisi değil, onun ölçüsüdür. Âlim saraya ister yakın dursun ister uzak, sultanın ona bakarken kendi sınırını görmesi gerekir. Bir toplumun sağlığı, bu üç sesin de duyulabildiği bir alanı koruyup koruyamadığıyla ölçülür.

Sâlihiyye: Kalbin teopolitiği

Kasyûn'un eteğinde, eski şehrin surlarının dışında Sâlihiyye semti uzanır. Adını salihlerden alır. Asırlar boyunca Şam'ın âlimleri, sûfîleri ve zahitleri bu yamaçlara yerleşti. Sultanlar şehrin merkezini, kaleyi, çarşıyı tuttu. Veliler ise dağın eteğini seçti. Bu coğrafya bile bir şey söyler: Kalbin teopolitiği merkezde değil, eteklerde yaşar.

Şeyh-i Ekber'in kapısı. Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin türbesine giden sokak dar ve kalabalıktır. Pazar tezgahları, kömür kokusu, çocuk sesleri. Türbeye birkaç basamak inilerek girilir. Bu iniş bana anlamlı geldi. Tasavvufta yükselmenin yolu çoğu zaman alçalmaktan, kendi içine inmekten geçer.

İbnü'l-Arabî Endelüs'ten yola çıktı, Mağrib'i, Mısır'ı, Hicaz'ı, Anadolu'yu dolaştı ve Şam'da durdu. Fütûhât-ı Mekkiyye'nin son şeklini ve Füsûsü'l-Hikem'i burada yazdı. Hayatı bir yolculuktu ve bu yolculuğun son durağı Şam oldu. Belki de büyük düşüncelerin hepsi böyle doğar: Çok yer görmüş birinin, sonunda bir yerde oturup yazdıklarıyla.

Onun en çok alıntılanan dizeleri Tercümânü'l-Eşvâk'tadır: Kalbinin her surête kabil olduğunu, ceylanlar için bir otlak, keşişler için bir manastır, putlar için bir mabet, hacılar için bir Kabe, Tevrat'ın levhaları ve Kur'an'ın mushafı olduğunu söyler. Ve şöyle biter: "Ben aşk dinine inanırım; kervanı nereye yönelirse, aşk benim dinim ve imanımdır."

Bu dizeler çoğu zaman yanlış okunur. Bir dinler eşitliği bildirisi gibi sunulur. Oysa İbnü'l-Arabî'nin kasdı farklıdır: Hakk'ın her tecellisini tanıyabilen bir kalpten söz eder. Kalp, Arapça köküyle "dönen" demektir. Her an halden hale geçer, her surette O'nu tanır. Bu bir göreceliğin değil, bir derinliğin ifadesidir. Kendi hakikatine bu kadar emin olan biri, başkasının yüzünde de o hakikatin bir ışığını görebilir.

Bir kehanet/keramet ve bir hanedan. İbnü'l-Arabî'nin kabri zamanla unutulmuştu. 1518'de Yavuz Sultan Selim Mısır seferinden dönerken onu buldurdu ve üzerine türbe, cami ve imaret yaptırdı. Şeyh'e atfedilen "Sîn Şîn'e girince Muhyiddin'in kabri ortaya çıkar" sözü, Selim'in Şam'a girişiyle yorumlandı. Osmanlı Şam'a bir fatih olarak değil, bir velinin vasiyetini yerine getiren bir hanedan olarak girdiğini anlattı.

Buradaki teopolitik ince ayara hayran olmamak elde değil. Bir hanedan, kendi meşruiyetini bir velinin kabrine bağladı. Kılıçla gelen, kalbin diliyle konuştu. Bunu sadece bir propaganda olarak okumak eksik olur. Selim'in kendisi şiir yazan, tasavvufa ilgi duyan bir padişahdı. Belki de gerçekten bir vefa borçlu hissetmişti.

Emir Abdülkadir: Merhametin cihadı. İbnü'l-Arabî'nin türbesinde bir mekan daha var: Emir Abdülkadir el-Cezâirî'nin boş kalan kabri. Fransa'ya karşı on beş yıl savaşan bu mücahit, yenildikten sonra Şam'a yerleşti. 1860'ta Şam'ın Hıristiyan mahallesinde katliam başladığında binlerce Hıristiyanı evine ve kaleye sığındırarak kurtardı. Vasiyeti üzerine Şeyh-i Ekber'in yanına defnedildi. 1966'da naaşı Cezayir'e taşındı.

Bu boş kabrin önünde düşündüm. Bir adam, düşmanının dindaşlarını kurtarmış. Savaşta karşısında durduğu Fransa'nın Hıristiyan kardeşlerini, kendi Müslüman komşularının öfkesine karşı korumuş. Bu, İbnü'l-Arabî'nin "her surete kabil kalp" fikrinin bir şiirden bir eyleme dönüşümüdür. Abdülkadir'in Ekberî bir sûfî olması bir tesadüf değildir.

Emmanuel Levinas, ahlakın ötekinin yüzüyle karşılaşmada başladığını söyler. Yüz, "beni öldürme" der. 1860 yazında Abdülkadir'in kapısına gelen korkmuş yüzler de bunu söylüyordu. Abdülkadir o yüzleri gördü ve kapıyı açtı. Tasavvuf, bir medeniyetin ötekine karşı merhamet kapasitesini besleyen asıl kaynaktır. Bu kaynak kuruduğunda, din yalnızca bir kimlik sınırına dönüşür.

Şam'dan Konya'ya, Konya'dan bize. Sâlihiyye'den çıkarken Şam ile Anadolu arasındaki görünmez yolu düşündüm. İbnü'l-Arabî'nin üvey oğlu Sadreddin Konevî onun düşüncesini Konya'ya taşıdı. Konevî'nin çevresi Mevlânâ'nın çevresiyle iç içeydi. Asırlar sonra Hâlid-i Bağdâdî Şam'dan Anadolu'ya, Kafkasya'ya, Balkanlar'a yayılan bir yol açtı. Bizim tasavvufumuzun, düşüncemizin, dua dilimizin bir kökü Kasyûn'un eteğindedir. Şam'a gitmek, bir bakıma kendi içimizdeki bir kaynağa gitmektir.

Tekkiye: Gurbetin şehri

Berada'nın kıyısında, Kanûnî'nin yaptırdığı Süleymaniye Külliyesi'nin, Şamlıların deyişiyle Tekkiye'nin kapısında durdum. Kapının yanındaki mermer levha, Arapça ve Fransızca olarak külliyenin 962/1554'te "Sultan Süleyman el-Kânûnî" tarafından kurulduğunu kaydediyor. Siyah bazalt ve beyaz kalker sıraları, kurşun kaplı kubbeler, İstanbul'un uzak bir yankısı.

Kanûnî Şam'ı hiç görmedi. Ama bu külliye onun Şam'a bakışını anlatır. Bir kale ya da saray değil; hacılar için bir misafirhane, dervişler için bir tekke, öğrenciler için bir medrese, yoksullar için bir imaret. Gücün zirvesindeki bir imparatorluk, bu şehre bir misafirhane hediye etmişti. Bir imparatorluğun asıl büyüklüğü, güçlüyken ne inşa etmeyi seçtiğiyle ölçülür.

Son padişahın kabri. Külliyenin hazire bölümünde, ağaçların altında, Osmanlı'nın son padişahı Sultan VI. Mehmed Vahdeddin yatıyor. 1922'de bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı. Malta'dan, Hicaz'dan sonra San Remo'ya yerleşti ve 1926'da orada vefat etti. Son yıllarında büyük bir yoksulluk içinde olduğu, cenazesinin borçları yüzünden bir süre bekletildiği anlatılır. Naaşı Türkiye'ye getirilemediği için Şam'a taşındı.

Kabrin başında bir Fatiha okudum ve tarihî yargıları bir süreliğine kenara bırakmaya çalıştım. Vahdeddin, Türkiye'de hâlâ tartışılan bir isim. Millî Mücadele yıllarındaki tutumu farklı biçimlerde değerlendirilir ve bu tartışma tarihçilerin işidir. Ama bir kabrin başında tarihçi değil, insan durur. Ve insanın gördüğü şudur: Altı asırlık bir hanedanın son temsilcisi, vatanına dönemeden, bir zamanlar kendi toprağı olan bir şehrin misafiri olarak yatıyor.

Buradaki ironi beni sarsıyor. Kanûnî bu külliyeyi misafirleri ağırlamak için yaptırdı. Dört yüz yıl sonra külliye, onun soyundan gelen son padişahı bir misafir olarak kabul etti. Ev sahibinin torunu, kendi dedesinin misafirhanesinde konuk oldu. Osmanlı'nın Şam hikâyesi, Yavuz'un bir velinin kabrini ihya etmesiyle başladı, Vahdeddin'in kendi kabriyle bitti. Bir kabirle açılan bir defter, bir kabirle kapandı.

Sürgünün felsefesi. Tekkiye'den çıkarken Şam'ın bütün gurbetlerini düşündüm. Hz. Bilâl, sevgilisinin şehrinde yaşayamadığı için buraya geldi. İbnü'l-Arabî Endelüs'ten, Hâlid-i Bağdâdî Irak'taki Süleymaniye'den, Emir Abdülkadir Cezayir'den geldi. Fârâbî Türkistan'dan. Refik Halid, 150'liklerle birlikte Halep'te ve Beyrut'ta sürgün yıllarını geçirdi. Şam, tarih boyunca kendi topraklarından koparılan insanlara son bir yurt oldu.

Edward Said, sürgünün düşünülmesi çekici ama yaşanması korkunç bir şey olduğunu yazar. Gurbetçinin bir kazancı da vardır ama: İki yeri birden bilir, iki dili birden duyar. Bu çift görüş, bir çeşit ahlakî uyanıklıktır. Şam'ın gurbetçileri belki de bu yüzden bu kadar derin düşündü. Evinden kopmuş insan, evin ne olduğunu ancak o zaman anlar.

Tasavvuf, insanın bu dünyadaki hâlini zaten bir gurbet olarak görür. Mevlânâ'nın neyi, kamışlıktan koparıldığı için inler. Bu açıdan Şam, insanlık hâlinin bir aynasıdır: Herkes buraya bir yerden kopup gelmiş ve kimse buranın sahibi değil. Herkes misafirdir. Belki de Şam'ı bu kadar kucaklayıcı yapan budur.

1916'nın dürüst hatırası. Ama gurbetin bir de acı yüzü var ve onu atlamak dürüst olmaz. Tekkiye'den şehrin merkezine yürürken Merce Meydanı'nı düşündüm. 6 Mayıs 1916'da Beyrut'ta ve Şam'da, Cemal Paşa döneminde, aralarında tanınmış aydınların da bulunduğu bir grup Arap idam edildi. Suriye'de bu tarih bugün de Şehitler Günü olarak anılır.

Bizim için "son Osmanlı yılları" bir veda hüznü taşır. Bir Suriyeli için aynı yıllar bir yaranın adıdır. Bu iki hafıza birbirini yalanlamaz, tamamlar. Ricœur'ün "adil hafıza" dediği şey, kendi acısını hatırlarken ötekinin acısını da duyabilmektir. Selâhaddin'i, Baybars'ı, Yavuz'u, Abdülhamid'i birlikte anmak kolaydır. Asıl olgunluk, 1916'yı da birlikte konuşabilmektir.

Mehmed Âkif'in o yıllarda Arap coğrafyasında yaşadığı hayal kırıklığını da bu ışıkta okuyorum. Ümmet ideali ile sahadaki gerçeklik çarpıştı. Bu çarpışmadan herkes yaralı çıktı. Bugün Türkler ile Araplar arasında yeni bir sayfa açılacaksa, o sayfa eski yaraları örterek değil, onları birlikte sararak yazılmalı.

Şam dönüş yolunda

Şam'dan ayrılmadan önceki son sabah, eski şehrin doğu-batı ekseninde uzanan Doğru Yol'da yürüdüm. Roma'nın Via Recta'sı. Bu cadde, Kitab-ı Mukaddes'te adı geçen nadir sokaklardan biridir. Rivayete göre Tarsuslu Saul, Şam yolunda bir ışıkla gözleri kapanıp yere düştükten sonra bu sokakta bir eve getirildi. Gözleri açıldığında artık Pavlus'tu.

"Şam yolunda olmak", Batı dillerinde bir dönüşümün, bir uyanışın deyimidir. St. Pavlus'un hikâyesinde dikkat çeken bir ayrıntı var: Dönüşüm, şehre varışta değil, yolda başlar. Şehir ise dönüşen insanı kabul eden yerdir. Bu, benim bu yolculuktan getirdiğim en sade hakikat oldu. Şam'a bir şey bulmak için değil, bir şeyi kaybetmek için gidilir. Önyargılarınızı, kesinliklerinizi, tek sesli tarihlerinizi kaybedersiniz.

Doğru Yol'un ortasında bir Roma kemeri duruyor. Bir yanında bir cami, öbür yanında bir kilise. Birkaç yüz adımlık bir yürüyüşte üç bin yıl. Midhat Paşa Çarşısı'nın tezgahları açılıyordu. Bir çayıcı bardakları şıkırdatıyordu. Bir çocuk okul çantasıyla koşuyordu. Bir şehrin en büyük direnişi, sabah olunca yeniden açılmasıdır.

Kitabın sorusu, kalbin cevabı. İlk yazımda üç soru sormuştum: İktidar meşruiyetini nereden aldı? İlim ve tasavvuf iktidarın karşısında nerede durdu? Bu tarih bugün bize ne söylüyor? O yazıda bu sorulara tarihten cevaplar aradım. Bu defterde ise taşların önünde durup kalbin verdiği cevapları dinledim. Ve iki cevap aynı yere çıktı.

Şam'ın hafızası iktidarın değil, adaletin tarafını tutar. Halk Yezîd'in sarayını değil Hz. Hüseyin'in meşhedini ziyaret eder. Velîd'in altınlarını değil Ömer b. Abdülaziz'in zühdünü anır. Selâhaddin'in mermer sandukasını değil, ahşabını sever. Taş, iktidarın istediğini yazar. Ama zaman, o taşın üzerinde adaletin istediğini okur.

Bugünün Suriye'si için dört cümle. Suriye, on dört yıllık bir savaşın ardından ayağa kalkmaya çalışıyor. Türkiye ile Suriye arasında yeni bir sayfa açılıyor. İlk yazımın sonunda dört ders sıralamıştım. Bu defterin sonunda onları şehrin kendi cümleleriyle yeniden yazmak istiyorum:

1.      Câbiye kapısının cümlesi: Ahit kılıçtan kalıcıdır. Şam'ı İslam'ın şehri yapan Hz. Hâlid'in kılıcı değil, Hz. Ebû Ubeyde'nin sulhuydu. Bugün de kalıcı olacak olan, güç gösterisi değil, güvene dayanan ahitlerdir.

2.      Dârü'l-adl'in cümlesi: Adalet, meşruiyetin tek sağlam zeminidir. Nûreddin kendi mahkemesinin önünde eğildi. Fuad Paşa 1860'ta kendi devletinin görevlilerini yargıladı. Kendini hesaba çekebilen devlet güçlenir.

3.      Bâbüssağîr'in cümlesi: Ortak hafıza dürüstlük ister. Aynı toprakta Muaviye ile ehl-i beyt, Hz. Bilâl ile Fârâbî yatabiliyorsa, yaşayanlar da Kerbelâ'yı, 1860'ı ve 1916'yı birlikte konuşabilir.

4.      Kırklar mağarasının cümlesi: Merhamet bir medeniyetin ölçüsüdür. Selâhaddin Kudüs'te fidyeleri affetti. Emir Abdülkadir kapısını korkmuş yüzlere açtı. Bir çocuğun kırdığı tabağın parasını ödeyen bir vakıf kuruldu. Bir medeniyetin büyüklüğü, güçlüyken zayıfa nasıl davrandığıyla ölçülür.

Hasılı kelam Şam'dan ayrılırken dönüp son bir kez Kasyûn'a baktım. Sabah güneşinde dağ kızıl değil, altın rengindeydi. Akşamın kızıllığını Hâbil'in kanına bağlayan Şamlılar, sabahın bu altın ışığına ne isim veriyor, bilmiyorum. Ben ona Kırklar'ın ekmeği demek istedim.

Şam, Kâbil'in taşı ile Kırklar'ın ekmeği arasında durmaya devam ediyor. Her kuşak, bu ikisi arasında yeniden seçim yapıyor. Bu şehri kimin yazdığını ilk yazımda sormuştum. Şimdi biliyorum ki Şam'ı yazmak bitmedi. Onun bir sonraki sayfasını, taşlarına değil, insanlarının kalbine bakarak bizim kuşağımız yazacak.