Şam Defteri III: Dilin, Taşin Ve Şiirin Hafizasi -Gezi notları, üçüncü defter-

Musa Kâzım Arıcan 

İlk kez değil, yeniden

Dönüşün üzerinden birkaç gün geçti. İlk defterde kurduğum bir cümle peşimi bırakmıyor: Şam'ı bir yabancı gibi gezmediğimi, bir tanıdığın evine girer gibi girdiğimi yazmıştım. Şimdi o cümleyi kendime soru olarak geri sunuyorum. Gözle hiç görmediğin bir yeri insan nasıl tanır?

Platon'un Menon'unda Sokrates bir köle çocuğa geometri soruları sorar. Çocuk hiç geometri öğrenmemiştir ama doğru cevapları bulur. Sokrates'in vardığı sonuç şudur: Öğrenmek aslında hatırlamaktır. Ruh, bu dünyaya gelmeden önce bildiği şeyleri yeniden tanır. Bu fikre anamnesis denir.

Şam sokaklarında bende uyanan his de buna benziyordu; ama kaynağı göksel değil, dünyevîydi. O tanıdıklık bir ruhlar âleminden değil, kuşaklar boyunca elden ele aktarılmış bir mirastan geliyordu: kelimelerden, tatlardan, beyitlerden, dualardan. Ben Şam'a ayak basmadan çok önce Şam bende oturmuştu.

Jan Assmann, bir topluluğun kendini ayakta tutmak için metinlere, ritlere ve mekânlara yerleştirdiği hatırlama biçimine "kültürel bellek" der. Bu bellek bireyin ömrünü aşar ve ona kendisinin yaşamadığı şeyleri hatırlatır. Büyüklerimizin "Şam fıstığı" dediği yemiş, ders kitaplarının "şâmî"si, hacıların "Şâm-ı Şerîf"i. Her biri, bir şehrin anahtarını ben farkında olmadan avucuma bırakmıştı.

Sezai Karakoç'un Şam şiiri bu sezgiyi bir şairin yoğunluğuyla dile getirir. Onun Şam'ı haritada değil; soyda, kanda, bir medeniyetin damarında yaşar. Şiiri okurken kendime bir ayrım yaptım: Nostalji bir yasın dilidir, yitirileni ağlar. Medeniyet bilinci ise bir tanıma eylemidir; hâlâ orada durandan haberdar olur.

İlk defter bir görme defteriydi: Ne gördüğümü kaydetti. İkinci defter iktidarın ve kutsalın hafızasının peşine düştü. Bu üçüncü defter ise daha gündelik, daha ince bir hafızayı dinlemek istiyor: Dilin, zanaatın, bilimin ve şiirin hafızasını. Yolum bir hecede başlayıp bir şiirde duracak; arada minareler, sabun kalıpları, trensiz bir istasyon ve bir asrın hayalperestleri var.

Kelimenin evi: Şâm, şem, şâmî

Heidegger dilin varlığın evi olduğunu söyler. İnsan dünyada önce kelimelerin içinde oturur. Bu cümle Şam'da beklenmedik bir anlam kazandı. Bir şehrin adı, bir dilin içinde ne kadar çok odaya yerleşmişse, o şehir o dilin konuşanları için o kadar ev olmuştur.

Arapçada "şam" sol demektir; şehrin adı, Kâbe'ye bakan bir gözün çizdiği bir yöndür. Yani bu isim bir yeri değil, bir yönelimi, bir merkeze göre durmayı tarif eder. Kendi adı Dımaşk'tır, ama bizim dilimiz hep yönü seçti. Belki de bu bir tesadüf değil: Biz bu şehre çoğu zaman başka bir yere, Hicaz'a, Kudüs'e, Mısır'a giderken uğradık.

Farsça ise kelimeyi bir gün batımına çevirdi. Akşamın ve mumun adları, yanaktaki ben ve esmer ten aynı sese yakın düştü. Divan şairi bu ses yakınlığını bir musikîişinasın akorları kullandığı gibi kullandı: Tek bir dokunuşla bir şehri, bir saati, bir ışığı ve bir güzeli birlikte titreştirdi.

Necâtî'de bu akor şöyle çalınır:

Beytin yüzeyinde bir güzelin zülfünü toplaması var, derininde bir sefer. "Şâmîler" kelimesi bir anlığına siyah saçları bir orduya, "ehl-i Rûm" ise beyaz yanağı bir memlekete çevirir. Aşk sahnesi bir sınır savaşına, yanak bir cepheye dönüşür. Bâkî'de de sevgilinin yüzüne dökülen saçlar, Hicaz yoluna düşmüş Şamlı askerlere benzer. Şairlerimiz savaşı güzelliğe, güzelliği coğrafyaya çevirmekten hiç usanmadı.

Bu oyunun felsefî bir anlamı var. Aristoteles iyi istiare kurmayı, benzerlikleri görebilme yeteneği olarak tanımlar. Bir dil bir şehri istiarelerine alıyorsa, o şehirle arasındaki benzerliği çoktan görmüş demektir. Siyasetin ayırdığını şiir yaklaştırır; harita çizgi çeker, beyit köprü kurar.

Köprünün öbür ayağı. Yol tersinden de işliyor. Çarşıda kulağım sık sık tanıdık bir hece yakaladı. Suriye Arapçası, kunduradan tepsiye, odadan çantaya kadar gündelik hayatın pek çok eşyasını hâlâ Türkçe adıyla çağırıyor; meslek bildiren ekimiz bile orada yeni kelimeler doğuruyor.

Bu bana tarih kitaplarının söylemediği bir şey anlattı. Kitaplar fetihleri, valileri, isyanları yazar. Ama dil, mutfakta, çarşıda, kahvede yaşanan hayatı kaydeder. "Tepsi" kelimesi, bir Türk ile bir Arabın aynı sofrada oturduğunu; "yavaş" kelimesi, birinin ötekine sabırla bir şey öğrettiğini; "tenbel" kelimesi ise aynı evde birbirine takılan iki komşunun şakalaşmasını taşır. Diller savaşları değil, komşulukları hatırlar.

Wittgenstein dilimin sınırlarının dünyamın sınırları olduğunu söyler. O halde dillerimizin birbirine bu kadar sızmış olması, dünyalarımızın da birbirine sızdığını gösterir. Pasaportlarımız ayrı basılıyor; ama aynı kelimeye gülen iki insan, aynı hatıranın içinden konuşur.

Emeviyye: Aynı kapı, farklı secdeler

Emeviyye'nin katmanlarını, tapınaktan kiliseye ve camiye uzanan sırayı daha önce yazdım; burada tekrar etmeyeceğim. Bu kez avluda beni bir tarihin sırası değil, bir birlikteliğin süresi düşündürdü.

Fetih ile Velîd'in inşaatı arasında yetmiş yıla yakın bir zaman var. Bu yıllarda yapı, iki cemaatin ortak çatısıydı; biri kıbleye, öteki doğuya yönelerek aynı mekânda ibadet etti. Yetmiş yıl iki üç neslin ömrüdür. Bir çocuk bu ortaklığın içinde doğup yine onun içinde ihtiyarlayabilirdi.

Bu sahneyi zihnimde canlandırmaya çalıştım. Bir yanda Kâbe'ye dönmüş bir saf, öbür yanda doğuya dönmüş bir cemaat. Ezan ile çan aynı gökyüzüne yükseliyor. Modern çoğulculuk teorileri "ortak alan" kavramını uzun uzun tartışır. Şam bunu yetmiş yıl boyunca bir teori olarak değil, bir çatı olarak yaşadı. Birlikte yaşamak, aynı şeye inanmak değil; aynı kapıdan geçerken birbirine yol vermektir.

Bir papanın adımı. 2001'de Papa II. Jean Paul'ün bu avluya girip Hz. Yahya'nın makamı önünde durması, o eski ortaklığın geç bir yankısıydı. Hıristiyanların Vaftizci Yahya'sı, Müslümanların Hz. Yahya'sı: Tek kişi, iki isim, bir türbe. Bu türbe, Şam'ın dinler arasındaki en eski ve en sessiz elçisidir.

Ye'se düşmeyin. 1911'de aynı kürsüye Bediüzzaman Said Nursî çıktı. Şam ulemasının da bulunduğu kalabalık bir cemaate okuduğu Arapça hutbe, Hutbe-i Şâmiye adıyla bilinir. İslam dünyasının dertlerini sıralarken listenin en başına ümitsizliği yazdı.

Bu teşhisin isabeti beni şaşırttı. 1911, Trablusgarp'a İtalyan çıkarmasının ve Balkan Savaşları'nın arifesiydi; her şey umutsuzluğa davet ediyordu. Kierkegaard umutsuzluğu "ölümcül hastalık" diye adlandırır. Bir medeniyet ordusunu, toprağını, servetini kaybedip yeniden kalkabilir. Ama umudunu yitirdiğinde elinde kalanı bile kullanamaz hâle gelir.

Sultanın yanındaki havacılar. Selâhaddin'in türbesinde bu kez beni sultandan çok, onun komşuları durdurdu: 1914'te İstanbul'dan Kahire'ye uçmaya çalışırken düşen ilk Osmanlı pilotları aynı bahçede yatıyor.

Bu komşuluğun önünde uzun süre durdum. Bir yanda 12. yüzyılda at sırtında Kudüs'ü alan bir sultan. Öbür yanda 20. yüzyılın başında göğü fethetmeye çalışan genç havacılar. Aralarında yedi asır ve bir teknoloji devrimi var. Ama ikisi de aynı toprağa emanet edilmiş. Sanki Şam, "ilerleme" ile "gelenek"i birbirine karşı koyan modern tartışmaya sessizce cevap veriyor: Atın sırtındaki cesaret ile uçağın kokpitindeki cesaret aynı kalpten doğar. Değişen araçtır, değişmeyen fedakârlık.

Bahçeden çıkarken şunu düşündüm: Hafıza zamanı bir cetvelin üzerine dizmez, bir bahçeye diker. Bir bahçede ayrı mevsimlerin çiçekleri yan yana açabilir; yedi asır birkaç adımlık bir mesafeye sığar.

Minare ile rasathane: Bilginin pasaportu yoktur

Gelin Minaresi'nin dibinde başımı kaldırıp göğe baktığımda aklımdan bir soru geçti: Bir fikir kime aittir? Onu ilk düşünene mi, en iyi anlatana mı, yoksa onu dünyaya yayana mı? Bu minarede XIV. yüzyılda çalışan İbnü'ş-Şâtır'ın hikâyesi, bu soruyu kendi kendine sorar.

Bir öncelik tartışmasının ötesi. İbnü'ş-Şâtır, Batlamyus'un göğündeki aksaklıkları onarmak için yeni gezegen modelleri kurdu. 1950'lerde araştırmacılar bu modellerin, bir buçuk asır sonra yaşayan Kopernik'in Ay ve Merkür modelleriyle matematik olarak örtüştüğünü gösterdi. O günden beri bir soru tartışılıyor: Kopernik onun eserlerinden haberdar mıydı?

Bu sorunun bir cevabı yok ve belki de olmamalı. Bana daha önemli gelen, sorunun kendisini nasıl sorduğumuz. "Kim önce buldu?" sorusu, bilgiyi bir mülkiyet gibi düşünmenin ürünüdür; bir patent ofisinin mantığıdır. Oysa bilginin tarihi bir yarış değil, bir dolaşımdır. Fikirler el yazmalarının kenarlarında, tercamelerin arasında, bir hocadan bir talebeye geçerken sınır tanımadan yol alır. Bilginin pasaportu yoktur.

Gaston Bachelard bilimin ilerlemesini "epistemolojik kopuşlar" üzerinden anlatır. İbnü'ş-Şâtır'ın şahsında ise bir kopuştan çok bir süreklilik görüyorum. Meraga'dan Şam'a, Şam'dan belki Padova'ya uzanan bir zincirin halkası. Bu zincirin ortasında bir minare durması, Avrupa merkezli bilim tarihinin çoğu zaman görmezden geldiği bir şeyi hatırlatır: Kopernik'in göğü, kimsenin tek başına kurmadığı bir göktür.

Şam'da doğan, İstanbul'da yıkılan bir rasathane. Bu minarenin gölgesinde büyüyen bir çocuk daha vardı. Takıyüddin er-Râsıd 1526'da Şam'da doğdu; ilk ilmini kadı olan babasından ve şehrin âlimlerinden aldı. Sonra Kahire'ye ve İstanbul'a uzanan bir ömür. 1577'de Tophane sırtlarında, döneminin en gelişmiş gözlemevlerinden birini kurdu.

Aynı yılın sonbaharında göğe bir kuyruklu yıldız düştü. Rivayete göre Takıyüddin onu zaferin müjdesi olarak yorumladı. Ardından gelen veba ve askeri sıkıntılar, rasathaneyi hedef haline getirdi. 1580'de bir fetvayla yıkıldı. Bir gözlemevi, göğü okumak için kurulmuştu; ama göğün okunmasından korkanlar onu yere indirdi.

Bu hikâyeyi kendi medeniyetimizi suçlamak için anlatmıyorum. Elli yıl sonra Roma'da Galileo'nun yargılanacağını da biliyoruz. Her medeniyetin, görmek ile korkmak arasında kaldığı anlar vardır. Ama şunu da söylemek gerekiyor: Bir toplum gözlem aletlerini kırdığında, göğü değil kendi gözünü kapatır. Takıyüddin'in yıkılan rasathanesi, bize bilgiden korkmanın bedelini öğreten en ağır derslerden biridir.

Bir hastanın başındaki ders. Bîmâristân-ı Nûrî'nin mukarnaslı kubbesinin altında durduğumda Michel Foucault'yu düşündüm. Foucault, modern kliniğin XVIII. yüzyıl Avrupa'sında doğduğunu yazar: Hekim artık kitaba değil, hastanın bedenine bakarak öğrenir. Oysa burada, Nûreddin'in 1154'te kurduğu hastanede, hekimler asırlar önce hastaların başında ders veriyordu.

Ama bu kurumun asıl inkılâbı tıp tekniğinde değil, iyileşmenin ekonomisindeydi. Burada tedavi bir satış değil, bir hediyeydi. Marcel Mauss, Armağan adlı eserinde armağanın toplumu birbirine bağlayan görünmez bir borç ağı kurduğunu anlatır. Vakıf hastanesi tam olarak budur. Bir sultanın armağanı, asırlarca hiç tanımadığı hastaların bedenine dokundu. Sağlık bir mal değil, bir emanetti.

Kapanan ve yeniden açılan bir mektep. 1903'te II. Abdülhamid, İstanbul'daki Mekteb-i Tıbbiye'nin kardeş kurumu olarak Şam'da bir tıp mektebi açtı. Fransız işgaliyle birlikte kapıları kapandı.

Bu haberin üzerinde dururken, bir kurumun hafızasının bir binanın hafızasından daha uzun yaşayabileceğini düşündüm. Bir okulun kapısı kapanır; ama o kapıdan geçmiş hekimlerin talebeleri, o talebelerin talebeleri, okulu bir fikir olarak yaşatır. Bir asır sonra yeniden açılmak, boş bir binayı doldurmak değil, hâlâ yaşayan bir fikre yeni bir beden vermektir.

Taş, avlu, istasyon: Mimarinin tercümesi

Şam'da Osmanlı eserlerinin önünde dururken "etki" kelimesinin yetersizliğini fark ettim. Bir medeniyetin başka bir şehirde bıraktığı izi anlatmak için genellikle bu kelimeyi kullanırız; sanki biri verir, öteki alır. Oysa Şam'da gördüğüm şey bir etki değil, bir tercümeydi.

Süleymaniye: Taşa çevrilmiş bir metin. Berada kıyısındaki Tekkiye'ye bu kez bir çevirmen gözüyle baktım. Planı İstanbul'dan geldi; cami kurgusu Mimar Sinan'ın çizgisini taşır. Ama o planı taşa dökünler, Sinan'ın gönderdiği mimarla birlikte çalışan Şamlı ustalardı. Siyah bazalt ile beyaz kalkerin sıra sıra dizildiği duvarlar, Şam'ın asırlık taş dilidir.

Walter Benjamin'in tercüme üzerine bir denemesi vardır; orada iyi bir tercümenin aslını kopyalamadığını, onu başka bir dilde yeniden doğurduğunu söyler. Tekkiye tam olarak böyle bir tercümedir. Sinan'ın İstanbul'daki dili, Şam'ın taşıyla yeniden konuşur. Ne yalnız İstanbul'un ne yalnız Şam'ındır; ikisinin arasında doğmuş üçüncü bir metindir. Bugün "ortak miras" dediğimiz şey bir duvarın içinde böyle somutlaşır.

Aynı külliyenin haziresinde son padişahın yattığını ikinci defterde yazmıştım. Bu kez o kabrin önünden geçerken başka bir şey düşündüm: Bir yapı, kendisini inşa edenlerin hayal etmediği anlamları zamanla üstlenir. Kanûnî hacıları ağırlamak için yaptırdı; tarih onu bir hanedanın son misafirhanesine çevirdi. Mimari bir niyetle başlar ama bir kaderle tamamlanır.

Hicaz İstasyonu: Görevini kaybetmiş bir eşik. Şehrin modern merkezinde, ahşap tavanları ve renkli camlarıyla Hicaz Demiryolu İstasyonu duruyor. Bir zamanlar buradan kalkan trenler asırlık hac kervanının yolunu demirle izliyordu. Bugün buradan Medine'ye tren kalkmıyor.

Georg Simmel'in harabeler üzerine bir yazısı var. Simmel'e göre harabe, insanın kurduğu bir eserin tabiat tarafından geri alınmasıdır; hüznü de bu yenilgiden gelir. Hicaz İstasyonu ise bir harabe değil. Binası ayakta, camı parlıyor, tavanı sağlam. Kaybettiği tek şey görevi. Bu, harabeden daha garip bir hâl. Bir eşik var, ama ötesine geçilecek bir yol yok.

Bu istasyonun önünde, modern dünyanın birçok kurumunun da böyle olduğunu düşündüm. Ayakta duran ama ne için var olduğunu unutmuş yapılar. Belki de bir medeniyetin canlılığı, taşlarının sağlamlığıyla değil, onların hâlâ bir yere götürüp götürmediğiyle ölçülür. Bir istasyonu ihya etmek, bina boyamak değil, ona yeniden bir varış noktası vermektir.

Azım Sarayı: İçe dönük bir dünya. 1749'da Es'ad Paşa el-Azım'ın yaptırdığı sarayın sokağa bakan duvarları sade, neredeyse süssüzdür. Bütün zarafet içeridedir: avluda, suyun ve yeşilin etrafında. Şam evinin mimarisi bir felsefe taşır. Güzellik dışarıya gösterilmez, içeride yaşanır.

Gaston Bachelard Mekânın Poetikası'nda evi, insanın hayal kurmasını koruyan bir sığınak olarak anlatır. Şam'ın avlulu evleri bu sığınağın mimari bir ifadesidir. Vitrinin, cephenin, gösterinin çağında bu evler bize başka bir iyi hayat tasavvuru hatırlatır: Görünmek için değil, içinde yaşamak için inşa etmek.

Yaşayan ritler: Karaköz'ün perdesi. Osmanlı'nın Şam'daki izi yalnızca taşta değil, oyunda ve törende de yaşadı. Şam kahvehanelerinde bir zamanlar Ramazan gecelerini Karagöz perdesi, buradaki adıyla "Karaköz" açardı. Ramazan topu, mahyalar, gelin hamamı, kına gecesi ve bir zamanlar İstanbul'dan sonra en önemli Mevlevi merkezlerinden biri olan Şam Mevlevihanesi bu ortak törenlerin halkalarıydı.

Johan Huizinga Homo Ludens'te kültürün oyundan doğduğunu savunur. Karagöz'ün Şam'da "Karaköz" olması, oyunun dilden daha kolay sınır aştığını gösterir. Hacivat ile Karagöz'ün çekişmesi, okumuş ile halk adamının, kural ile sağduyunun çekişmesidir. Bu çekişme İstanbul'da da Şam'da da aynı kahkahayı doğurdu. Aynı şeye gülebilen insanlar, birbirlerini sandıklarından çok daha iyi tanırlar.

Şâmî: Bir sıfatın ahlakı

Bazı şehirler bir ürünün önüne geldiğinde bir söz verir. "Şam" kelimesi Anadolu'nun bağında, ahırında ve sandığında tam olarak böyle bir sözdü. Şam üzümü, Şam kaysısı, Şam ayvası, Şam keçisi, Şam kumaşı. Bir isim, bir taahhüt gibi çalışıyordu: "Bu iyidir, çünkü oradandır."

Göç eden bir isim. Bugün Antep fıstığı dediğimiz yemiş, Osmanlı döneminde uzun süre "Şam fıstığı" diye bilindi; Evliya Çelebi de bu adı kullanır. Sonra aynı ağaç başka bir şehrin adını aldı. Bu değişimi bir kayıp olarak değil, bir yolculuk olarak okumak istiyorum. Ürün yer değiştirdi, adı da onunla göç etti. Fidan Antep'e kok saldığında, Şam'ın bir hatırası da Anadolu toprağına karıştı. İsimler de insanlar gibi göçer; ama arkalarında bir iz bırakırlar.

Aristoteles'in bıçağı. Aristoteles bir şeyin erdemini, o şeyin kendi işini iyi yapması olarak tanımlar. İyi bir bıçağın erdemi iyi kesmesi, iyi bir gözün erdemi iyi görmesidir. "Şâmî" sıfatı, Aristoteles'in bu erdem anlayışının halk dilindeki karşılığıydı. Bir keçinin iyi süt vermesi, bir üzümün iyi olgunlaşması, bir kumaşın iyi dokunması. Şey kendi işini iyi yapıyordu ve bu iyilik bir şehrin adıyla mühürleniyordu.

Damaşk: İki yüzlü bir kumaş. Avrupa dillerinin "damask" dediği Şam kumaşının bir özelliği var: Deseni iki yüzde de görünür, ama bir yüzde parlak olan öbür yüzde mat, birinde mat olan ötekinde parlaktır. Aynı desen, aynı kumaş, iki farklı ışık.

Bu bana Türkler ile Arapların ortak tarihine bakışını hatırlattı. Aynı dört asır, aynı desen. Ama bir yüzden bakanın parlak gördüğünü öbür yüzden bakan mat görür. Birimizin sadakat diye hatırladığını öbürümüz baskı diye hatırlayabilir; bazen de tam tersi. Damaşkı anlamak için kumaşı çevirmek gerekir. Ortak tarihi anlamak için de.

Şam çeliği: Karışımdan doğan desen. Ortaçağdan beri efsaneye dönüşen Şam çeliğinden kılıçların yüzeyinde su dalgalarını andıran desenler vardır. Bu desen sonradan işlenmiş bir süs değil; metalin içindeki farklı yapıların, dövülüp soğutulurken birbirinin arasında bıraktığı izlerdir. Yani güzellik saf bir metalden değil, bir karışımdan doğar. Ve o karışım kılıcı hem esnek hem sert yapar.

Saf bir kimlik arayan her düşünceye Şam çeliğinin öğreteceği bir şey var. Medeniyetler de çelik gibidir. Farklı unsurların birbirine karıştığı, ateşte dövülüp suda soğutulduğu yerlerde hem güzelleşir hem dayanıklı olur. Tek bir unsurdan dökülen kılıç ise ilk darbede kırılır.

Sabuncunun sabrı. Çarşıda bir sabuncunun dükkânında üst üste dizilmiş kalıpların önünde durdum. Bu sabunların hazır olması için aylarca beklemesi gerekiyor. Hızlı üretimin, aynı gün teslimatın, bir tıkla gelen malların dünyasında bu bekleyiş neredeyse bir direniş gibi göründü bana.

Richard Sennett Zanaatkâr'da, bir işi sadece iyi yapmak için iyi yapma arzusundan söz eder. Sennett'e göre zanaat, insanın elleriyle düşünmesidir. Ahilik geleneği, ihtisab kuralları, lonca düzeni bu arzuyu bir topluluk ahlakına dönüştürmüştü. Kalitesiz mal satan esnaf yalnız müşteriye değil, loncasının ve şehrinin adına da karşı sorumluydu. Bir sabun kalıbının üzerindeki mühür, bir esnafın imzası olduğu kadar bir şehrin namusuydu.

Bugün Şam'ın yeniden ayağa kalkmasından söz edilirken genellikle fabrikalar, yollar ve yatırımlar konuşuluyor. Bunların hepsi gerekli. Ama bir şehri asıl ayakta tutan, adının bir ürünün önüne geldiğinde hâlâ bir söz verebilmesidir. O sözü yeniden kazanmak, beton dökmekten daha uzun sürer. Sabun kalıpları gibi, sabır ister.

Beş pencere, beş ufuk

Emeviyye'nin avlusunda Sezai Karakoç'un Şam şiirini yeniden okurken aklıma Gadamer geldi. Gadamer'e göre bir metni anlamak, okurun kendi ufku ile metnin ufkunun kaynaşmasıdır. Hiçbir okur boş gelmez; kendi zamanını, yarasını, umudunu getirir. Şehirler de böyle okunur. Edebiyatımızın Şam'ı tek bir şehir değil, beş ayrı ufkun şehirle kaynaşmasından doğan beş ayrı Şam'dır.

Evliya Çelebi: Mubalağanın sevgisi. Evliya Şam'ı her anışında "Şâm-ı cennet-meşâm" der. Onu okuyan modern okur çoğu zaman abartıdan şikâyet eder. Oysa Evliya'nın mubalağası bir yalan değil, bir sevgi dilidir. Seven insan, sevdiğinin ölçüsünü büyütür; bu, onun gözündeki gerçek ölçüdür. Evliya'nın ufku, kendinden emin bir imparatorluğun ufkudur. Dünyayı tanımak için yola çıkan ve her yerde kendine ait bir şey bulan bir bakış.

Nâbî: Eşikteki hâl. Nâbî Tuhfetü'l-Harameyn'de Şam'ı bir varış yeri olarak değil, bir eşik olarak görür. Antropolog Victor Turner eşikteki insanı anlatırken "liminalite" kavramını kullanır: artık eski hâlinde olmayan ama henüz yeni hâline de ulaşmamış biri. Hacının Şam'ı böyledir. Kervan burada toplanır, insan dünyasını geride bırakır ama Harameyn'e henüz varmamıştır. Nâbî'nin ufkunda Şam bir bekleme odası değil, kalbin hazırlandığı bir ön avludur.

Falih Rıfkı: Tanığın yükü. Birinci Dünya Savaşı'nda Cemal Paşa'nın yanında bulunan Falih Rıfkı, Zeytindağı'nda bu coğrafyanın elden çıkışını anlatır. Onun ufku, bir çöküşün içinden bakan birinin ufkudur. Tanık olmak ağır bir yüktür; tanık, yaşananı anlatmakla yükümlüdür ama onu değiştiremez. Falih Rıfkı'nın Şam'ı, bir imparatorluğun son günlerini kaydeden bir defterdir. Evliya'nın mubalağası burada keskin bir acılığa yerini bırakır.

Refik Halid: Yazının içinde oturmak. Yüz ellilikler listesine alınan Refik Halid, on altı yılını Suriye ve Lübnan'da, başta Halep ve Beyrut olmak üzere geçirdi. Gurbet Hikâyeleri ve Sürgün bu yılların meyvesidir. Adorno Minima Moralia'da, artık bir yurdu olmayan biri için yazının bir oturulacak yere dönüştüğünü söyler. Refik Halid'in hikâyeleri tam da böyle bir evdir. Düne kadar aynı devletin şehri olan topraklar, bir anda pasaport isteyen bir gurbet olmuştur. Onun ufku, sınırların yeni çizildiği bir dünyada "vatan nerede biter?" diye soran bir yazarın ufkudur.

Sezai Karakoç: Dirişin ufku. Karakoç'un Şam'ı ise bu dört ufkun hepsini içine alır ama bir adım öteye geçer. Onun için Şam bir şehir olduğu kadar bir medeniyetin uyuyan bilincidir. Şiirde bir kayıp var, bir matem var; ama şiir orada durmaz. Geleneğe göre son günlerde kurtarıcının Şam'da görüneceği inancını hatırlatır ve şehri bir dirişin mekânı yapar.

Karakoç'un "diriş" kavramını bir nostalji programı sanmak büyük bir yanlış olur. Diriş, geçmişe dönüş değil, ölmüş görünen bir özün yeni bir bedende kalkışıdır. Bu yüzden Karakoç'un Şam'ı geçmişin değil, geleceğin şehridir. Şiiri okurken anladım ki ben de Şam'a bir ufukla gelmiştim. Ve bu ufuk, bu beş yazarın her birinden bir şey taşıyordu.

Ufukların kaynaşması. Beş yazarı yan yana koyduğumda bir sıralama değil, bir çoksesli koro duydum. Mubalağa, eşik, tanıklık, gurbet, diriş. Her biri aynı şehre başka bir pencereden bakıyor. Hiçbiri tek başına Şam'ı anlatmıyor; ama hepsi birlikte, bizim bu şehirle kurduğumuz ilişkinin ne kadar katmanlı olduğunu gösteriyor. Bugün Şam'a yeniden giden her Türk okur, bu beş pencerenin önünden geçerek gidiyor. Asıl soru, altıncı pencereyi kimin ve hangi ufukla açacağıdır.

Arife yılları: Şam'da kurulan altı ütopya

Karl Mannheim ideoloji ile ütopyayı birbirinden ayırır. İdeoloji mevcut düzeni korumaya çalışır; ütopya ise onun ötesine geçmek ister. Bir imparatorluğun son yarım asrında Şam, bu ikincisinin, ütopyaların şehri oldu. Buraya gelen fikir ve sanat insanlarımızın hemen her biri bir düzenin bittiğini sezdi ve onun yerine ne kurulabileceğini hayal etti. Şam, bu hayallerin bir tür deney masasıydı.

Midhat Paşa: Kanunun ütopyası (1878-1880). Kanûn-ı Esâsî'nin mimarı, sürgünden dönünce Suriye valiliğine atandı. İki yıla yakın süren valiliğine okullar, yollar ve belediye hizmetleri sığdırdı. Onun ütopyası bir kurallar ütopyasıydı: İmparatorluğu ayakta tutacak olanın kılıç değil, yazılı hukuk ve işleyen kurumlar olduğuna inanıyordu. Adını taşıyan çarşı hâlâ açık. Bir valinin en kalıcı anıtı, bir esnafın her sabah kaldırdığı kepenk olmuş.

Cenab Şahabeddin: Güzelliğin ütopyası (1900-1908, 1918). Servet-i Fünûn'un hekim şairi, Suriye vilâyetinin sıhhiye müdürü olarak sekiz yıl bu şehirde yaşadı; 1918'de yeniden geldi ve izlenimlerini "Suriye Mektupları" adıyla yayımladı. Onun Şam'ı bir hayal ve sarhoşluk mekânıdır; suları ve bahçeleri, şehrin süsü, adeta makyajıdır.

Bu bakışın güzelliği kadar tehlikesi de var. Bir şehri bir dekor gibi görmek, onun içinde yaşayan insanları görünmez kılar. Araştırmacılar Cenab'ın yazılarında bu yüzden oryantalist izler bulur. Bir şair için bahçe bir imgedir; bahçıvan için ise bir emektir. Estetik ütopya, emek ile yaşantıyı unuttuğunda bir tablo olur, bir şehir değil.

Mustafa Kemal: Hürriyetin ütopyası (1905-1907). Harp Akademisi'ni bitiren genç kurmay yüzbaşının ilk görev yeri Şam'daki 5. Ordu'ydu. 1906'da arkadaşlarıyla burada Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. Onun kuşağının ütopyası bir hürriyet ve meşrutiyet ütopyasıydı: İmparatorluğu kurtaracak olanın siyasî katılım ve hürriyet olduğuna inanıyorlardı. Bir imparatorluğun genç subayları, onun kıyısındaki bir şehirde, onun merkezini değiştirecek fikirleri tartışıyordu. Tarihin bu ironisi üzerinde durmaya değer: Büyük değişimler çoğu zaman merkezde değil, kenarda doğar.

Said Nursî: Ruhun ütopyası (1911). Emeviyye'nin kürsüsünden ye'se karşı seslenen Bediüzzaman'ın ütopyası kurumları ya da siyaseti değil, insanın içini hedef alıyordu. Ona göre bir medeniyet önce ruhunda çökerdi ve önce ruhunda kalkardı. Hutbedeki iyimserlik, dünyanın gidişatına bakınca neredeyse inat gibi görünür. Ama bazı umutlar, gerçekliğe rağmen değil, gerçekliği değiştirmek için kurulur.

Mehmed Âkif: Ümmetin ütopyası (1915). İstiklal Marşı'nın şairi, Mayıs 1915'te Teşkilât-ı Mahsûsa'nın verdiği bir görevle Kuşçubaşı Eşref'in heyetinde Arabistan'a doğru yola çıktı. İlk durakları Şam'dı. İleri gelenlerle, tüccarlarla, cami cemaatleriyle buluştular. Âkif'in burada müslümanları ilimle uyanmaya ve mezhep ayrılıklarını aşmaya çağıran bir vaaz verdiği anlatılır.

Âkif'in ütopyası, bütün bu ütopyalar içinde sahayla en sert çarpışandı. İttihâd-ı İslâm idealinin kitaplarda kurduğu birlik, sahada aynı şekilde görünmüyordu. Ama bu çarpışmadan bir çöküş değil, bir olgunlaşma çıktı. Yolculuğun devamında Necid Çöllerinden Medine'ye'yi yazdı. Bir ütopya kırıldığında iki şey olabilir: Ya insan inancını kaybeder, ya da inancı daha gerçekçi bir zemine iner. Âkif'te ikincisi oldu.

Halide Edib: Eğitimin ütopyası ve gölgesi (1916-1917). Halide Edib, savaş yıllarında Cemal Paşa'nın davetiyle Şam, Beyrut ve Lübnan dağındaki okulların müfettişi olarak bu coğrafyada bulundu. Onun ütopyası bir eğitim ütopyasıydı: Bir halkı okullarla, öğretmenlerle ayakta tutmak.

Ama bu dönemin bir de gölgesi var. Özellikle Ayntura yetimhanesindeki uygulamalar bugün de tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bu tartışma bize ütopyalar hakkında zor bir hakikati hatırlatır: Her büyük hayal, birilerinin hayatına dokunarak gerçekleşir ve bazen o dokunuş bir yaraya dönüşür. İyi niyet, sonuçları sorgulamaktan bizi muaf tutmaz.

Ütopyaların bilançosu. Kanun, güzellik, hürriyet, ruh, ümmet, eğitim. Otuz-kırk yıla sığan altı ütopya, aynı şehrin sokaklarında birbirine dokundu. Bazıları bir ülkenin kuruluşuna dönüştü, bazıları bir şiire, bazıları bir hayal kırıklığına, bazıları bugün hâlâ tartışılan bir dosyaya. Bu bilançoyu okurken anladım ki Şam bizim yakın tarihimizin bir aynası değil, bir laboratuvarıydı. Ne olabileceğimizi burada denemiştik.

Unutmanın çaresi

Bu defteri Platon'un hatırlama fikriyle açmıştım. Kapatırken başka bir kelimeye dönmek istiyorum. Eski bir halk etimolojisi "insan" kelimesini "nisyân"a, yani unutmaya bağlar. Dilbilimciler buna itiraz edebilir; ama hikmet bu bağda saklıdır. İnsan unutan varlıktır. Ve İslam düşüncesinde bu unutmanın ilacı zikirdir, yani hatırlamak, anıp durmak.

Şam bana bir zikir gibi geldi. Bir kelimede, bir beyitte, bir sabun kalıbında, bir istasyonun boş peronunda, hep aynı cümleyi tekrarlıyordu: Unutma. Unuttuğun şey senin bir parçandı. Ama bu bir nostalji çağrısı değil; geri dönüp geçmişte yaşama daveti hiç değil. Hatırlamak, geçmişi bugüne taşıyıp onunla yeni bir şey yapabilmektir.

Yanımda getirdiklerim. Dönüşte bu defterin bana bıraktıklarını tek tek tarttım. Bunları bir ders listesi olarak değil, yolda toplandığı gibi yazmak istiyorum.

•         Bir kelime köprüsü. Siyaset sınırları tartışırken diller çoktan birbirine sızmış. Çarşıdaki bir "tepsi", bir antlaşmadan daha kalıcı olabilir. İki halk arasındaki yeni sayfa, bu ortak kelime hazinesinin farkında olarak yazılmalı.

•         Bir zanaat sabrı. Şam sabunu gibi, bir şehrin adı da acele ile kazanılmaz. Yeniden inşa, betonla olduğu kadar emek ahlakıyla, esnafın sözüne ve malının kalitesine duyulan güvenle de olur.

•         Çevrilmiş bir kumaş. Damaşkın iki yüzü gibi, ortak tarihin de iki yüzü var. Kendi parlak yüzümüze bakmak kolay. Asıl olgunluk, kumaşı çevirip öteki taraftan da bakabilmek.

•         Bir tercüme ahlakı. Süleymaniye'nin duvarları gibi, en iyi eserler bir tarafın ötekine dayattığı değil, iki dilin birbirine tercüme edildiği eserlerdir.

•         Bilgiden korkmamak. Takıyüddin'in yıkılan rasathanesi, İbnü'ş-Şâtır'ın dolaşan fikirleri: Bir medeniyet ancak göğe bakmaya cesaret ettiği sürece yürür.

Altıncı pencere. Beş yazarın beş penceresinden söz etmiştim. Altıncı pencere henüz açılmadı. Onu Evliya'nın kendinden eminliğiyle de, Falih Rıfkı'nın acılığıyla da açamayız. Ne bir fatih edası, ne bir kayıp yası. Belki o pencere, bir misafirin kapıyı çaldığı ve ev sahibinin onu tanıyıp içeri aldığı bir sahneyle açılacak. Kimse kimsenin efendisi değil, ikisi de aynı hafızanın mirasçısı.

Hicaz İstasyonu'nun boş peronunu düşünüyorum. Belki bir gün oradan yeniden bir tren kalkar; belki kalkmaz. Ama şehrin asıl istasyonu bir bina değil. Bir Türk ile bir Suriyelinin aynı kelimeye birlikte güldüğü her an, Şam'dan bir yere giden bir tren gibidir. Ve o trenler hiç durmadı.

Şam'ı hatırladım. Şimdi sıra, onu unutturmamakta.