Şiiri Gerekli Kılan Hakikat

Yusuf Ertuğrul Erdem yazdı...

İsmet Özel, yalnızca edebiyat dünyasında değil, Türk-İslâm düşüncesinde etkili olmuş bir şair ve düşünce adamıdır. Düşüncelerini farklı mecralarda dile getiren Özel, bunların önemli bir bölümünü şiirden hareketle kurmuştur. Şiir onun için yalnızca bir sanat alanı değil, insanın kendisini, dünyayı ve hakikati kavrama biçimlerinden biridir. Bu nedenle Özel'in düşünce dünyasını anlamaya çalışırken şiiri merkeze almak gerekir.

"Bir muamma olarak doğdum ve bir bilmece olarak öleceğim." diyen Özel'in hayatı, farklı dönemlerde benimsediği düşünsel yönelimlerle birlikte okunabilir. Şair, komünist ve Müslüman kimlikleri arasında yaşadığı dönüşümler, onun kendisini ve dünyadaki yerini arama çabasının farklı duraklarını oluşturur. Sosyalist düşünceden İslâmî bir dünya görüşüne uzanan bu yolculuk, şiirinden düşünce yazılarına kadar bütün eserlerinde farklı biçimlerde karşılık bulur.

Özel'in şiirli ilişkisi bu dönüşümlerin dışında değildir. 1970 yılında Ataol Behramoğlu ile birlikte Halkın Dostları Dergisi'ni yayımlamış, genç yaşta dönemin şiir ve sanat tartışmalarının içinde yer almıştır. Daha sonra düşünsel yönelimi değişmiş olsa da şiir, onun hayatındaki merkezî konumunu korumuştur. Özel'in şiirden vazgeçmemesi, aslında düşünsel serüveninin değişen yüzleri arasında bir süreklilik bulunduğunu da gösterir.

Bu yazıda İsmet Özel'in Şiir Okuma Kılavuzu adlı kitabından hareketle onun poetikasının temel çizgilerini anlamaya çalışacağız. Çünkü Kılavuz, ilk bakışta şiir üzerine bir kitap gibi görünse de sayfaları ilerledikçe şiirin çok daha geniş bir sorunun içinde yer aldığı görülür: İnsan dünyada nerede durmaktadır ve şiir bu duruşun neresindedir?

İtirazlar ve Teklifler

Özel'e göre şiir, varoluşu ifade etmenin ve insanı geçmiş ile gelecek arasındaki ilişkide hatırlamanın yollarından biridir. Kılavuz ise şiirin yanında biyografi, hayat, poetika, felsefe, eleştiri, siyaset ve tarih gibi alanlara da uzanan geniş bir düşünce zemini oluşturur.

Özel, eserinde şiir ekollerini, Türk şiirine ait meseleleri ve kendi şiir anlayışını iç içe tartışır. Kitabını şiir tarihine, şiir ortamına, modern ve güncel şiire yönelik itirazlar üzerine kurarken, itiraz ettiği yerde teklif sunmayı da ihmal etmez. 1960'ların ortalarından itibaren yazdıklarını yeniden ele alırken temel kaygılarından biri, şiire ilişkin hazır kabullerin dışında düşünebilmektir.

Kılavuz boyunca şiirsellik, şairanelik, söz sanatları, imgecilik, tematiklik, ideolojiklik, şiir-resim ve şiir-müzik ilişkisi, şiir-nesir farkı, gündelik dil ile şiir dili arasındaki ayrım, hayal-hakikat-hayat ilişkisi gibi birçok mesele tartışılır. Bütün bu itirazların altında, şiirin kendi varlık alanını koruma çabası vardır.

Özel'in amacı yalnızca şiir hakkında hükümler vermek değildir. Daha önemlisi, şiir karşısında başka türlü düşünebilen bir okur zihni oluşturmaktır. Bunu kitabın başında açıkça söyler: Şiir, gençlik yıllarımda, üzerine titrediğim bir şeydi; bugünse şiirin üzerine titrenilecek bir şey olduğunu kavrayabilmek için ayrıca bazı titizlikler gerektiğini anlıyorum. Bu anlayış̧ içinde Türkiye'deki şiir okuyucusunun, eski bir tanışım olan şiir okuyucusunun karşısına şiir üzerine bir metinle çıkabilme yürekliliğini buldum (s. 17).

Özel'in burada sözünü ettiği "titizlik", yalnızca şiire gösterilecek dikkat değildir. Şiirin ne olduğunu anlamak için insanın kendi düşünme biçimine de dikkat etmesi gerekir. Bir başka yerde şöyle der: Şiir hayatiyeti korumak için ortaya atılır. Yaşanılan bütün çirkinliklere, kötülüklere, haksızlıklara rağmen insanda savunulmaya değer, canlılığı korunmaya değer bir şeyler olduğuna içten içe ve kesinlikle inanıldığı zaman şiir serpilir ve çiçek açar" (s. 20).

Bu cümle, Özel'in poetikasındaki "hayatiyet" kavramını anlamak bakımından önemlidir. Şiir, hayatın süsü değildir. İnsan bütün çirkinliklere rağmen hâlâ savunulmaya değer bir canlılık taşıyorsa şiir de orada kendisine bir yer bulur.

Şiirin Özünü Nasıl Anlamalı?

Şiir Okuma Kılavuzu, adının aksine şiirin nasıl okunacağına ilişkin pratik bir yöntem kitabı değildir. Özel, daha kitabın ilk bölümlerinde bu noktaya dikkat çeker: Öyleyse, 'Şiir nasıl okunur?' sorusunu, 'Şiir okumanın anlamı nedir?', 'Şiir okumayı bize gerekli kılan hakikat nedir?' gibi sorularla değiştirmek mümkündür. En azından bütün bu sorulan birbirlerinin yanında, biri ötekine yardımcı olacak biçimde sormak gerekir (s. 23).

Kitabın bütün poetik yapısı bu cümle etrafında okunabilir. Çünkü "Şiir nasıl okunur?" sorusu tekniğe, "Şiir neden okunur?" sorusu ise varoluşa ilişkindir.

Özel, şiir sevgisine ulaşmasını yalnızca şairliğiyle açıklamaz: Şiir dille düşünce arasındaki bağın biçimsel yükünü üzerinden atarak başarıya ulaşır. Ama önce bu yükün ağırlığını hissedilmiş olmaklığı gereklidir (s. 66). Ardından daha keskin bir cümle gelir: Şiir kendi biçimini bulmaz. Şiir kendi biçimini gösterir. Karakter=Karakter yani Biçim=Biçim'dir (s. 66).

Bu cümle, Özel'in şiirin özgünlüğüne ilişkin düşüncesinin merkezinde yer alır. Şiir, daha önce belirlenmiş bir kalıbın içine yerleştirilecek bir düşünce değildir. Kendi karakterini kendi kuruluşu içinde gösterir. Burada şiirin hazır biçimlere sığdırılmasına yönelik bir itiraz vardır. Şairin yapması gereken, önceden var olan biçimlerden birini seçip içine söyleyeceğini yerleştirmek değil, şiirin kendi biçimini kendi oluşumu içinde ortaya çıkarmasına izin vermektir.

Devamı: https://www.kitaphaber.com.tr/siiri-gerekli-kilan-hakikat-k8369.html