Musa Kazım Arıcan

Üniversitenin ve Akademinin neliği üzerine

Bir üniversitenin kapısından içeri girdiğimizde ne görürüz? Derslikler, amfiler, öğrenciler ve öğretim üyeleri elbette… Fakat üniversite bundan mı ibarettir?

Laboratuvarlarda aylarca süren araştırmaları… Kütüphanelerde geçirilen geceleri… Yıllar alan kitap çalışmalarını… Uluslararası projeleri, doktora tezlerini, bilimsel toplantıları, patent ve teknoloji geliştirme faaliyetlerini… Kamu kurumlarına sunulan bilimsel danışmanlığı… Şehirle kurulan ilişkiyi, sosyal sorumluluk çalışmalarını, üniversite-sanayi iş birliklerini… Uluslararası akademik ağları, araştırma merkezlerini… Ve ülkenin fikrî hayatına yapılan katkıları üniversitenin neresine yazacağız?

Bir başlığın kurduğu hüküm

Sayıştay'ın 2025 yılına ait üniversite denetim raporlarındaki bazı bulgular kamuoyuna, öğretim elemanlarının maaş karşılığı ders yükünü dolduramadığı, bir kısmının hiç derse girmediği şeklinde yansıdı. Bu cümle bir tespitten fazlasını söyler. Okurun zihninde örtük bir kıyas kurar: Maaş verildi, karşılığında ders bekleniyordu, ders verilmedi; öyleyse görev yapılmadı.

Bu çıkarım, üniversitenin ne olduğu sorusu sorulmadığı sürece makul görünür. Oysa öğretim üyesinin aylığı yalnızca sınıfta geçirdiği saatlerin karşılığı değildir. Üniversite hocası aynı zamanda araştırır, yazar, proje yürütür, tez yönetir, genç bilim insanı yetiştirir, hakemlik yapar, kamu kurumlarına ve topluma bilimsel katkı sunar.

Bu yazı denetimi reddetmiyor. Kamu kaynağı kullanılan her yerde hesap verebilirlik bulunmalıdır; kanunun açıkça öngördüğü bir yükümlülük yerine getirilmiyorsa nedeni araştırılmalıdır. Yazının itirazı başka bir yerdedir: Hukuki bir uygunluk ölçütünün, akademik emeğin tamamını açıklayan bir performans ölçüsüne dönüşmesine.

Bu yazının tezi şudur: Bir öğretim üyesinin kamuya katkısını yalnızca haftalık ders saatiyle ölçmek, Anayasa'nın üniversiteye yüklediği görevleri daraltır, Goodhart Kanunu'nun öngördüğü çarpıklığı davet eder ve asıl sorumluluğu taşıyan yönetsel ve yapısal sorunları görünmez kılar.

Yazı sırasıyla şu soruları ele alıyor: Raporlar gerçekte ne söylüyor? Hukuk akademisyene hangi görevleri veriyor? Sayıştay'ın akademi bağlamında ne yaptığı ve yapması gerektiği hususu? Tek göstergeli değerlendirme neden yanıltır? Dünya akademik emeği nasıl ölçüyor? Ve 1981 tarihli 2547 sayılı Kanun'un mimarisi neden artık yetmiyor?

Raporlar ne söylüyor, ne söylemiyor

Raporların dikkatli bir okuması, başlığın ima ettiğinden çok daha dar ve çok daha kurumsal bir sorun gösteriyor: Bireysel tembellikten çok, ders planlamasının yönetsel başarısızlığı.

Ölçek. Bulgular, Sayıştay'ın Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne sunduğu 2025 yılı denetim raporlarında yer alan sekiz devlet üniversitesine ilişkindir. Sayı verilen dört üniversitede eksik ders yükü bulunan öğretim elemanı sayısı toplam 281'dir. Karşılaştırma için: YÖK'ün 2025-2026 bültenine göre Türkiye'de 208 yükseköğretim kurumu ve 189.868 öğretim elemanı vardır; bunların 157.196'sı devlet üniversitelerinde görev yapmaktadır. Sorun gerçektir, ama "hocalar" diye genellenecek ölçekte değildir.

"Eksik" ile "hiç" aynı şey değildir. Haftada on yerine sekiz saat ders veren bir öğretim üyesi ile dönem boyunca hiç derse girmeyen bir öğretim elemanı aynı başlığın altına konmuştur. Raporlardaki en ağır durum, bir üniversitede altı öğretim elemanının ilgili dönemde hiç ders vermemesidir. Ağır vaka ile sınırdaki eksiklik arasındaki farkı silmek, kamuoyuna yanlış bir resim sunar.

Oranların neyi ölçtüğü. Bir üniversitede açıklanan yüzde 15'lik eksiklik oranı, eksik ders yükünün toplam içindeki payını ifade eder. Bu, akademisyenlerin yüzde 15'inin çalışmadığı anlamına gelmez. Üstelik uzaktan ve açık öğretim gibi yüz yüze ders saatine yansımayan öğretim yüklerinin bu hesapta nasıl karşılandığı ayrıca sorgulanmalıdır.

Fiilin öznesi. Raporların kendi dili, bazı öğretim elemanlarına izin, görevlendirme veya sağlık raporu gibi bir mazeret olmadığı hâlde "ders görevi verilmediğini" söyler. Ders görevini akademisyen kendine vermez; bölüm başkanlığı, fakülte yönetimi ve nihayetinde rektörlük verir. "Derse girmemek" ile "ders verilmemek" arasındaki bu fark, sorumluluğun nerede durduğunu gösterir.

Ek ders bulgusu. Üç üniversitede, aynı bölümde zorunlu yükünü dolduramayan öğretim elemanları varken başkalarına ek ders ücreti doğacak şekilde ders programı yapıldığı tespit edilmiştir. Bu, bireysel değil yönetsel bir tercihtir. Doğru okunduğunda tablo "hocalar dersi dolduramadı" değil, "yönetimler mevcut öğretim kapasitesini dengeli dağıtamadı" tablosudur.

Üniversitelerin gerekçeleri. Kurumların cevapları da aynı yöne işaret eder: öğrenci sayısındaki düşüş, öğrenci alınmayan bölümler, kapatılan ikinci öğretim programları, talep görmeyen seçmeli dersler ve hazırlık sınıfı nedeniyle açılamayan dersler. Bunların hiçbiri öğretim üyesinin bireysel kararı değildir.

Raporların söylemedikleri. Eksik ders yükü bulunan kişilerin aynı dönemde kaç proje yürüttüğü, kaç tez yönettiği, ne yayımladığı ya da hangi kamu görevini üstlendiği raporlarda yer almaz. Bu bir eksiklik değil, düzenlilik denetiminin doğasıdır; denetim tek bir mevzuat yükümlülüğüne bakmıştır. Sorun, tek bir değişken üzerinden kurulan tespitin, kamuoyunda akademisyenin toplam değeri hakkında bir hükme dönüşmesidir.

Hukuk akademisyene tek bir görev vermiyor

Anayasa da 2547 sayılı Kanun da öğretim üyesini bir "ders makinesi" olarak değil, çok boyutlu görevleri olan bir kamu görevlisi olarak tanımlar. Bu görevlerden yalnızca birini ölçüp ötekileri yok saymak, hukukun bütününü değil bir maddesini uygulamak olur.

Anayasa. 130. madde üniversiteleri; ortaöğretime dayalı çeşitli düzeylerde eğitim-öğretim, bilimsel araştırma, yayın ve danışmanlık yapmak, ülkeye ve insanlığa hizmet etmek üzere kurulan, kamu tüzel kişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip kurumlar olarak tanımlar. Aynı madde, üniversitelerin ve öğretim üyelerinin serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabileceğini güvence altına alır. Bu sıralamada ders, dört görevden biridir.

Bilimsel özerklik. Anayasa Mahkemesi içtihadında bilimsel özerklik, öğretim elemanlarının dış baskı ve yönlendirme olmadan, yalnızca bilimsel ölçütler ve etik kurallar çerçevesinde eğitim-öğretim, araştırma ve yayın yapabilmesi olarak açıklanır. Mahkeme ayrıca bilimsel özerkliğin yönetsel özerkliği de içerdiğini, ikisinin birbirini tamamladığını vurgular. Bu, hangi öğretim üyesinin hangi dönemde hangi göreve ağırlık vereceği kararının da bilimsel planlama alanına girdiği anlamına gelir.

2547 sayılı Kanun, madde 22. Öğretim üyelerinin görevleri beş bentte sayılır:

1. Önlisans, lisans ve lisansüstü düzeyde eğitim-öğretim ve uygulamalı çalışmalar yapmak, proje hazırlıklarını ve seminerleri yönetmek.
2. Bilimsel araştırmalar ve yayımlar yapmak.
3. Belirli günlerde öğrencileri kabul ederek danışmanlık ve rehberlik etmek.
4. Yetkili organlarca verilecek görevleri yerine getirmek.
5. Kanunla verilen diğer görevleri yapmak.

Araştırma ve yayın, kanun koyucunun gözünde ayrı ve bağımsız bir yükümlülüktür. Dersini eksiksiz verip yıllarca tek satır araştırma yapmayan bir öğretim üyesi de görevini eksik yapıyordur; ama bu eksikliği ölçen bir denetim bulgusu kamuoyunun gündemine hiç gelmez.

Madde 36. Öğretim üyesinin, ihtiyaç bulunması hâlinde haftada asgari on saat; öğretim görevlisi ve okutmanın on iki saat ders vermesini öngörür. Rektör, dekan, enstitü ve yüksekokul müdürleri için ders yükü zorunluluğu aranmaz; yardımcıları ve bölüm başkanları için yük yarıya iner. Yani kanunun kendisi, idari görevi akademik emeğin meşru bir parçası sayarak ders yükünden düşer. Ders dışındaki uygulama, seminer, proje ve tez danışmanlığı gibi faaliyetlerin ders yüküne karşılığı da ikincil düzenlemelerle belirlenir. Kanun koyucu, eğitim faaliyetinin yalnızca sınıfta geçen saatten ibaret olmadığını baştan kabul etmiştir.

Diğer hükümler. Kanun'un üniversitenin amaç ve görevlerine ilişkin hükümleri; bilimsel araştırmayı, yayını, danışmanlığı ve bilimsel bilginin topluma yayılmasını yükseköğretimin asli işleri arasında sayar. 39. madde ise öğretim elemanlarının bilimsel araştırma, inceleme, kongre ve konferans amacıyla yurt içinde ve yurt dışında görevlendirilmesini düzenler. Bu araçlar, yapıları gereği belirli dönemlerde ders saatini azaltabilir. Bu azalma bir kusur değil, sistemin kendi tasarımıdır.

Buradan çıkan sonuç açıktır. Kanunun bir maddesiyle akademisyene "on saat ders vereceksin" diyoruz. Başka maddeleriyle ona araştıracaksın, yayın yapacaksın, proje yöneteceksin, öğrenci yetiştireceksin, bilimsel toplantılara katılacaksın, topluma danışmanlık vereceksin diyoruz. Sonra bunların arasından ölçülmesi en kolay olanı, haftalık ders saatini, akademik emeğin temel göstergesi hâline getiriyoruz.

Öğretim üyesinin aylığı bu görevlerin tamamının karşılığıdır, yalnızca birinin değil. "Maaş karşılığı ders" ifadesi, ikincil düzenlemelerde ek ders ücretini zorunlu yükten ayırmak için kullanılan teknik bir kavramdır. Kamuoyu diline taşındığında öteki üç görevi aylığın dışına iter ve hukuken yanlış bir algı üretir.

Kaliteyi ölçmek ama nasıl?

Tıbbıye Bültenindeki ‘Kaliteyi Kim Ölçecek, Sayıştay Mı?’ köşe yazısında Prof. Dr. Cevdet Erdöl’ün program akreditasyonu tartışmaları bağlamında sorduğu “Kaliteyi kim ölçecek?” sorusu aslında buraya da taşınabilir.

Sayıştay mali ve hukuki uygunluğu denetleyebilir. YÖK yükseköğretim sistemini düzenler. YÖKAK kalite güvence sisteminin çerçevesini oluşturur. Akreditasyon kuruluşları alan uzmanlığı gerektiren program değerlendirmelerini yapar. Üniversiteler akademik planlamalarını yürütür. Bilim insanlarını ise bilimsel faaliyetlerinin niteliği bakımından esas olarak bilimsel topluluk değerlendirir.

Bu görevler birbirinin yerine geçmeye başladığında sistem karışır. Mali denetçi bilimsel kaliteyi ölçmeye kalkarsa sorun çıkar. Akreditasyon kuruluşu mali denetime kalkarsa sorun çıkar. Merkezî bürokrasi her üniversitenin akademik profilini tek tip hâle getirirse sorun çıkar.

Üniversite de özerklik iddiasıyla kamu kaynaklarının hesabını vermekten kaçınırsa yine sorun çıkar. Sağlıklı sistemin anahtarı yetki sınırlarının açık olmasıdır.

Sayıştay Denetimi Ve Akademi

Sayıştay en köklü ve tarihi misyonu olan devlet sistemimizin sigortası konumunda göz bebeği kurumumuzdur. Devletin ve kurumların bekası ve regülasyonu için hayati önemi haizdir. Bu bağlamda Sayıştay'ın ders yükünü denetlemesi hukuka uygundur ve gereklidir. Sorun, hukuka uygunluk denetiminin kamuoyunda bir akademik performans hükmü gibi okunmasıdır.

Anayasal konum. Anayasa'nın 160. maddesi Sayıştay'a, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetleme ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlama görevi verir. Anayasa Mahkemesi, bu denetimin şeffaflık ve yürütmenin yasamaya hesap verme sorumluluğunun temel araçlarından biri olduğunu vurgular. Kamu kaynağının hesabını sormak, demokratik denetimin ta kendisidir.

Denetim türleri. 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, düzenlilik denetimi ile performans denetimini ayırır. Düzenlilik denetiminin bir ayağı olan uygunluk denetimi, kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarına ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu inceler. Asgari ders yükü ve ek ders ödemesi mevzuatta yazılı olduğuna göre, bunlara uyulup uyulmadığına bakmak bu yetkinin içindedir. Aynı bölümde yükü eksik olanlar varken başkasına ek ders ödenmesi ise doğrudan bir mali işlemdir ve Sayıştay'ın çekirdek görev alanıdır.

Performans denetiminin ölçütü. Kanun performans denetimini, idarelerce belirlenen hedef ve göstergelerle ilgili faaliyet sonuçlarının ölçülmesi olarak tanımlar. Üniversitelerin stratejik planlarındaki hedefler yalnızca ders saatinden oluşmaz; araştırma projesi, yayın, patent, uluslararasılaşma ve toplumsal katkı göstergelerini de içerir. Bir üniversitenin verimliliği hakkında konuşulacaksa, kanunun mantığı bu göstergelerin bütününe bakmayı gerektirir.

Yerindelik yasağı. Kanun'un 35. maddesi, Sayıştay tarafından yerindelik denetimi yapılamayacağını ve idarenin takdir yetkisini sınırlayacak ya da ortadan kaldıracak karar alınamayacağını açıkça öngörür. Anayasa Mahkemesi, 28 Şubat 2013 tarihli kararında (E.2011/21, K.2013/36) bu hükmün iptali istemini reddetmiştir. Mahkeme'ye göre idarenin bulduğu çözümün uygun olup olmadığı hukuki değil, bir yerindelik sorunudur. Dış denetim organının bunu denetlemesi, kararı sorumluluğu taşıyan idare yerine sorumluluk taşımayan denetim kurumunun vermesi anlamına gelir.

Bu ilke, yürütmenin alanına denetim yoluyla girilmemesinin güvencesidir; üniversitelerde ise anayasal bilimsel özerklikle birleşerek daha da güçlenir. Bir öğretim üyesinin belirli bir dönemde dersini azaltıp bir araştırma projesine, uluslararası bir konsorsiyuma ya da saha çalışmasına ağırlık vermesinin akademik bakımdan doğru olup olmadığı, tam da bu takdir alanına girer.

Hangi soru kime aittir? Sayıştay şu soruyu sorabilir ve sormalıdır: Kanunun aradığı asgari ders yükü yerine getirildi mi, ek ders ödemesi mevzuata uygun mu? Şu sorular ise başka bir alana aittir:

• Bir araştırma projesinin yürütücüsü olan öğretim üyesinin o dönem ders yükü ne olmalıdır?
• Üç aylık bir yurt dışı arşiv çalışması mı, aynı süre içinde daha fazla ders mi üniversite için daha değerlidir?
• Çok sayıda doktora öğrencisi yetiştiren bir profesörün danışmanlık emeğinin akademik karşılığı nedir?
• Bir patentin, kamu politikasına yapılan bilimsel katkının ya da uluslararası temsilin "ders saati karşılığı" nasıl hesaplanır?

Bunlar mali denetimin değil, akademik yönetimin ve bilimsel değerlendirme sistemlerinin sorularıdır.

Kurumların sınırları. Sağlıklı bir sistemde her kurum kendi epistemik sınırını bilir. Sayıştay mali ve hukuki uygunluğu denetler. YÖK yükseköğretim sistemini düzenler ve planlar. YÖKAK kalite güvencesi çerçevesini kurar. Akreditasyon kuruluşları alan uzmanlığı gerektiren program değerlendirmelerini yapar. Bilim insanlarının bilimsel faaliyetinin niteliğini ise esas olarak bilim topluluğu, akran değerlendirmesiyle tartar. Mali denetçi bilimsel kaliteyi ölçmeye kalkarsa da, üniversite özerklik gerekçesiyle kamu kaynağının hesabını vermekten kaçınırsa da sistem bozulur.

Kısacası sorun, Sayıştay'ın bir uygunluk bulgusu yazmasında değildir. Sorun, bu bulgunun kamuoyunda "akademisyen performansı" hükmüne dönüşmesindedir. Raporun dili tekniktir; o dili bir değer yargısına çeviren, büyük ölçüde başlık tercihleridir.

Goodhart Kanunu: Ölçü amaç hâline gelince

Ders saati, öğretim emeğinin makul ama kaba bir göstergesidir. Onu tek başına denetim hedefi yaptığınız anda, hem öğretimi hem araştırmayı bozacak davranışları ödüllendirmeye başlarsınız.

Kavramın kökeni. İktisatçı Charles Goodhart 1975'te, kontrol amacıyla üzerine baskı uygulanan her istatistiksel düzenliliğin çözülme eğiliminde olduğunu gözlemledi. Bugün en çok bilinen formül ise antropolog Marilyn Strathern'e aittir. Strathern 1997'de İngiliz üniversitelerindeki denetim kültürünü incelediği makalesinde ilkeyi şöyle özetledi: Bir ölçü hedef hâline gelince iyi bir ölçü olmaktan çıkar. Yani bu ilkenin bugünkü yaygın ifadesi, doğrudan üniversite denetimi tartışmasından doğmuştur.

Strathern'in asıl uyarısı da buradadır: Denetim zamanla yalnızca izlemekle kalmaz, kendine ait bir hayat kazanır ve kurumların davranışını denetimin ölçtüğü şeye göre yeniden biçimlendirir. Onun gözlemlediği üniversiteler hilekârlarla dolu değildi; denetimin ödüllendirdiği şeyi yapan insanlarla doluydu.

Ders saati hedef olunca ne olur? Öngörülebilir davranışlar şunlardır:

• Kâğıt üzerinde ders: Aynı ders saat tutturmak için gereksiz şubelere bölünür; talep görmeyen seçmeliler yalnızca çizelgede açılır.
• Lisansüstü enflasyonu: Bir ya da iki öğrencili lisansüstü dersler, niteliği değil saati kurtarmak için açılır.
• Uzmanlık dışı ders: Öğretim üyesine alanıyla örtüşmeyen dersler sırf cetvel dolsun diye verilir; sayı düzelir, öğrencinin aldığı eğitim zayıflar.
• Araştırmanın dışlanması: Denetimde yalnızca ders saati sayılıyorsa, proje yazmak, laboratuvar kurmak ve uluslararası ağ örmek görünmez emek hâline gelir. Rasyonel akademisyen görünmez emeği azaltır.

Sonunda bütün kutucuklar dolar. Gösterge başarıya ulaşır; üniversite başarısız olabilir.

Ters yönlü Goodhart: Ek ders. Türk sisteminde aynı göstergenin öbür ucunda başka bir çarpıklık vardır. Asgari yükün üstündeki her saat ayrıca ödendiği için sistem, bazı öğretim elemanlarını yüksek ders yüklerine teşvik eder. Bu kişiler denetimde kusursuz görünür; oysa bu yükün altında nitelikli araştırma yapmak neredeyse imkânsızdır. Aynı bölümde hem eksik yük hem ek ders bulunması, tek göstergenin iki uçta birden çarpıklık ürettiğini gösterir.

Daha önce yaşanan ders. Türkiye bu dersi yayın göstergeleriyle zaten almıştır. Yayın sayısına dayalı teşvik ve atama ölçütlerinin, nitelik yerine nicelik üretme ve düşük nitelikli dergilere yönelme riskini artırdığı uzun süredir tartışılmaktadır. Atıfı hedef yaparsanız atıf stratejileri, belge sayısını kalite göstergesi yaparsanız dosya üretimi doğar. Aynı hatayı bu kez ders saati üzerinden tekrarlamak, Goodhart'ın uyarısını ikinci kez duymamak olur.

Çözüm göstergeyi atmak değildir. Çözüm, tek göstergeyi bir göstergeler ailesine, sayıyı da nitel değerlendirmeyle desteklenen bir bütüne dönüştürmektir.

Üniversite sadece akademi değildir: Akademik emeğin görünmeyen yüzü

"Maaş karşılığı ders" mantığı, okul öğretmenliğinden ödünç alınmıştır. Bu mantık üniversiteye aktarıldığında akademik emeğin büyük kısmı görünmez hâle gelir.

Fark nerededir? Temel ve ortaöğretimde öğretmenin asli faaliyet alanı büyük ölçüde sınıftır; haftalık ders programı mesleki yükün doğal ölçüsüdür. Üniversitede ise ders, bilgi üretiminin sonucudur, başlangıcı değil. Bir öğretim üyesinin sınıfta anlattığının değeri, sınıf dışında ürettiği bilginin derinliğine bağlıdır. Araştırmayan bir hoca zamanla başkalarının ürettiği bilgiyi nakleden bir anlatıcıya dönüşür.

Bir hukukçu yeni içtihadı ve literatürü izlemeden, bir hekim klinik araştırmaları takip etmeden, bir tarihçi arşive, bir fizikçi laboratuvara, bir sosyolog sahaya girmeden nitelikli ders veremez. Bu yüzden bir saatlik üniversite dersi çoğu zaman bir saatlik emek değildir; arkasında aylar, hatta yıllar boyunca biriken çalışma vardır.

Dersin kendi görünmeyen emeği. Nitelikli bir ders için akademisyen okur, yeni yayınları izler, içeriği günceller, ödev ve sınav hazırlar, kâğıt okur, öğrenciyle görüşür, geri bildirim verir. Haftada on saat sınıfta bulunmak, haftada yalnızca on saat eğitim faaliyeti yürütmek demek değildir.

Dersin dışındaki emek. Bunun üzerine bilimsel araştırma, hakemlik ve editörlük, tez jürileri, proje başvuruları, etik kurul çalışmaları, bilimsel toplantılar, uluslararası ortaklıklar, bölüm ve fakülte kurulları, kamu kurumlarına ve topluma sunulan uzmanlık katkıları gelir. Bunların çoğu mevcut muhasebe mantığında görünmez; ama üniversiteyi üniversite yapan da büyük ölçüde bu görünmeyen emektir.

Ölçülemeyenin değeri. Modern idarenin kadim bir zaafı vardır: kolay ölçülebileni önemli olanla karıştırmak. Ders saati, binaya giriş çıkış, toplantı sayısı kolayca kayda geçer. Ama aylarca bir problem üzerinde düşünen bir matematikçinin, yıllarca bir kitap üzerinde çalışan bir edebiyat araştırmacısının ya da kabul edilmeyen bir uluslararası proje başvurusuna aylar veren bir ekibin emeği hangi cetvele yazılacaktır? Ürün ortaya çıkıncaya kadar görünürde bir şey yoktur; bu, çalışılmadığı anlamına gelmez.

Bilimsel üretim bir sanayi bandı değildir; her saat aynı miktarda çıktı üretmez. Üniversiteyi yalnızca girdi-çıktı tablolarıyla yönetmeye çalıştığımızda bilimi değil, bürokrasiyi optimize etmeye başlarız.

Ama ders önemsiz değildir. Bu savunu, öğretimi küçümsemek anlamına gelmez. İyi üniversitenin kalbinde nitelikli öğretim vardır. Profesör öğrenciden kopmamalı, araştırmasını sınıfa taşımalıdır; öğrencinin alanının önde gelen bilim insanlarından ders dinleyebilmesi üniversitenin vazgeçilmez değeridir. Mesele "ders mi, araştırma mı?" ikilemi değil, ikisi arasındaki ilişkiyi doğru kurmaktır. "Araştırma yapıyorum" ifadesi de her türlü öğretim sorumluluğundan kaçmanın mazereti olamaz.

Dünya akademik emeği nasıl değerlendiriyor

Gelişmiş yükseköğretim sistemlerinde de ders yükü kuralları vardır. Fark, bu kuralların esnek, birim düzeyinde ve araştırmayı görünür kılan bir çerçeve içinde işletilmesidir.

Uluslararası normlar. UNESCO'nun 11 Kasım 1997'de Genel Konferans'ta oybirliğiyle kabul edilen Yükseköğretim Öğretim Personelinin Statüsüne İlişkin Tavsiye Kararı, bu alandaki tek uluslararası normatif belgedir. Belge, çalışma koşullarının etkili öğretimi, bilimsel çalışmayı, araştırmayı ve topluma yönelik hizmeti birlikte destekleyecek biçimde düzenlenmesini ister; yani akademik personeli yalnızca öğretimle tanımlamaz. UNESCO bugün bu tavsiyeyi değişen akademik çalışma koşulları nedeniyle revize etmektedir; 2026'da bağımsız bir uzman grubu bu iş için toplanmıştır.

Avrupa Birliği. AB Konseyi'nin 25 Kasım 2024 tarihli yükseköğretimde cazip ve sürdürülebilir kariyerlere ilişkin tavsiyesi, akademik personelden eğitim ve araştırmanın yanı sıra yenilikçilik, liderlik, mentorluk, yönetim ve kurumsal yönetişime katılım gibi pek çok rol beklendiğini, ama bu rollerin eşit tanınmadığını tespit eder. Konsey üye devletlerden bu eşitsiz tanınmayı gidermelerini ister.

Almanya, Kuzey Ren-Vestfalya. Almanya iyi bir karşılaştırma noktasıdır, çünkü orada da ders yükü yönetmelikle belirlenir. Eyaletin ders yükü yönetmeliğine göre üniversite profesörünün yükü haftada 9 ders saatidir. Asıl öğretici olan esneklik hükmüdür: Dekan, birimdeki profesörlerin ortalaması 9 saati tuttuğu sürece, bir profesörün yükünü üç akademik yıla kadar 2 ile 13 saat arasında belirleyebilir ("kurumsal ders yükümlülüğü"). Eksik kalan yük sonraki üç yıl içinde dengelenir.

Bu modelin mantığı açıktır: Yükümlülük bireyin değil, birimin sırtındadır. Büyük bir projeyi yürüten profesör o dönem az ders verir, meslektaşı daha fazla verir; birimin toplam öğretim kapasitesi korunur. Türkiye'deki denetim ise bireysel ve dönemlik bir sayıma dayanır.

Birleşik Krallık. Ülkenin yükseköğretim kurumları 2000'den bu yana TRAC (Şeffaf Maliyetlendirme Yaklaşımı) sistemiyle maliyetlerini öğretim, araştırma ve diğer faaliyetler arasında paylaştırır. Bunun için akademik personelin zamanını bu kategorilere göre kaydeden bir zaman dağılımı anketi uygulanır. Kamusal hesap verebilirlik orada da vardır; ama ölçülen şey yalnızca ders değil, akademik zamanın tamamıdır.

Değerlendirme ilkeleri. Akademik değerlendirmede de dünya aynı yöne ilerliyor. 2012 tarihli San Francisco Araştırma Değerlendirmesi Bildirgesi (DORA) ve 2015'te Nature'da yayımlanan Leiden Manifestosu, tek bir sayısal göstergeye dayalı değerlendirmeye karşı uyarır; nicel veri, uzman değerlendirmesini desteklemeli ama onun yerine geçmemelidir. 2022'de kurulan Araştırma Değerlendirmesini İlerletme Koalisyonu (CoARA) anlaşmasının ilk iki taahhüdü, araştırmaya ve kariyerlere yapılan katkıların çeşitliliğini tanımak ve değerlendirmeyi, merkezinde akran değerlendirmesi olan nitel yargıya dayandırmaktır. Koalisyona 2025 sonu itibarıyla yaklaşık 900 kuruluş katılmıştır.

Bu ilkeler yayın metrikleri için yazılmıştır; ama mantıkları ders saatine de aynen uygulanır. Bir akademisyeni tek bir sayıyla, hele haftalık ders saati gibi girdi odaklı bir sayıyla değerlendirmek, uluslararası birikimin tam tersidir. Dünya "akademisyeni tek göstergeyle ölçmeyelim" noktasına giderken tartışmamızın "on saat doldu mu?" düzlemine sıkışması düşündürücüdür.

Yapısal nedenler: Faturayı yanlış adrese kesmek

Eksik ders yükünün ana kaynağı akademisyenin iradesi değil; plansız program açma, düşen talep ve demografik dönüşümdür. Bu yapının sorumluluğu ağırlıklı olarak planlama makamlarındadır.

Arz tarafında hızlı genişleme. Üniversite sayısı 2002'de 76 iken bugün 208'e ulaşmıştır. Her ile üniversite politikası erişimi artırdı; ama birçok yerde benzer programların, talebi ölçülmeden çoğaltılmasına da yol açtı.

Talep tarafında demografik daralma. TÜİK verilerine göre canlı doğum sayısı 2001'de yaklaşık 1,32 milyon iken 2025'te 895.374'e gerilemiştir. Toplam doğurganlık hızı 2025'te 1,42 çocukla tarihin en düşük düzeyine inmiş, dokuz yıldır nüfusun yenilenme düzeyi olan 2,10'un altında kalmaktadır. Bu küçülen kuşaklar önümüzdeki yıllarda üniversite çağına geldikçe, eksik ders yükü istisna değil kural hâline gelecektir.

Kararın sahibi kim? Bir akademisyen bölümüne öğrenci alınmamasına karar veremez. İkinci öğretimi kapatan, kontenjanı belirleyen, program açan ya da kapatan o değildir. Kadrolar programlar açılırken tahsis edilmiştir; programlar boşalınca kadrolar kendiliğinden kapanmaz. Akademisyen, başkasının verdiği planlama kararının sonucunda boşta kalmıştır. Bu koşullarda sorunu "hoca derse girmiyor" diye okumak, faturayı yanlış adrese kesmektir.

Bir sorun kadar bir fırsat. Demografik daralma, öğretim yükünün azaldığı ve araştırma kapasitesinin büyüyebileceği bir pencere de açar. Açığa çıkan akademik zaman doğru planlanırsa şu alanlara yönlendirilebilir:

• araştırma projeleri ve uluslararası işbirlikleri,
• yerel ve bölgesel kalkınma çalışmaları, kamu kurumlarıyla ortak araştırmalar,
• lisansüstü eğitim kapasitesi,
• yaşam boyu öğrenme ve yetişkin eğitimi programları,
• üniversite-sanayi işbirliği ve toplumsal katkı.

Sorulması gereken soru yalnızca "bu hocaya hangi dersi verelim?" olmamalıdır. Daha büyük soru şudur: Bu bilim insanının bilgi ve zamanından toplum için en yüksek değeri nasıl üretebiliriz? Eksik yükün önce kadronun bulunduğu bölümde, sonra başka birimlerde tamamlanmasını öngören sıralama mevzuatın gereğidir; ama tek başına bu soruyu cevaplamaz.

Özeleştiri: Bulguların haklı yanları

Akademi bu tartışmadan güçlenerek çıkmak istiyorsa, bulguların haklı yanlarını açıkça kabul etmek zorundadır. Savunma refleksi, eleştirinin en zayıf yerini değil en güçlü yerini hedef almalıdır.

Mazeretsiz boşluk savunulamaz. Dönem boyunca hiç derse girmeyen ve bunu izin, görevlendirme ya da sağlık raporu gibi bir gerekçeyle açıklayamayan öğretim elemanı durumu savunulamaz. Bu kişiler dönemi araştırmaya ayırmışsa, bunun kayıtlı, planlanmış ve onaylanmış olması gerekirdi. Kayıtsız bir boşluk akademik özgürlükle değil, yönetsel ihmalle açıklanır.

Ek ders adaletsizliği. Aynı bölümde yükü eksik olanlar varken başkalarına ek ders ödenmesi, doğrudan kamu kaynağının verimsiz kullanımıdır. Bu, Sayıştay'ın tam olarak bakması gereken yerdir. Bu tespit karşısında "araştırma da yapıyoruz" demek cevap değildir; sorun ders dağılımının adaletsizliği ve maliyetidir.

Savunma, görev yapılıyorsa geçerlidir. "Akademisyenin diğer görevleri" savunusu ancak o görevler gerçekten yapılıyorsa anlamlıdır. Her akademik kadroda hem ders hem araştırma yükünü hafif tutan bir kesim bulunduğunu kabul etmek dürüstlüğün gereğidir. Anayasal görev tanımına dayanan bir savunu, dört görevin hiçbirini yerine getirmeyenleri korumak için kullanılamaz.

Akademinin dili de önemlidir. Anayasal bir denetim kurumunu küçümseyen bir üslup, haklı bir eleştiriyi kamuoyu önünde zayıflatır. Kamu, aylığı vergilerden ödenen bir mesleğin hesap vermeye kapalı olduğu izlenimini edinirse, akademik özerklik savunusunun toplumsal zemini daralır. Güçlü cevap hakaret değil, veridir.

Akademik özgürlük hesap vermeme özgürlüğü değildir; bilimsel özerklik sorumsuzluk değildir. Bu yüzden akademinin talebi "denetlenmeyelim" olamaz. Talep şudur: Eksik değil, bütün olarak denetlenelim. Ders, araştırma, danışmanlık, proje ve toplumsal katkıyı birlikte görünür kılan bir hesap verebilirlik düzeni, dürüst çalışan akademisyenin en iyi koruyucusudur.

Basının dili ve akademinin itibarı

Bir denetim bulgusu ile onun kamuoyunda nasıl temsil edildiği arasında büyük bir mesafe olabilir. "Bazı öğretim elemanlarının asgari ders yükü eksik kaldı" bir cümledir; "hocalar derse girmiyor, maaş alıyor" bambaşka bir cümle.

Başlığın kurduğu genelleme. İkinci cümle yalnızca hukuki bir bulguyu aktarmaz; akademisyeni kamuoyu önünde "çalışmadan ücret alan kişi" olarak kodlar. Raporlarda "hiç derse girmeyen" kişi sayısı bir üniversitede altıdır; ama bazı başlıklar sekiz üniversitedeki bütün "hocaları" aynı cümleye yerleştirmiş, kimi yayınlar üniversiteyi bir tembellik yeri olarak tasvir etmeye kadar gitmiştir. Kamu yararına habercilik, bulgu ile genelleme arasındaki mesafeyi korumayı gerektirir.

Hukuki terimin gazete diline geçişi. Bir TBMM konuşmasında da hatırlatıldığı üzere, mevzuata aykırı her bulgu kamu zararı ya da suç anlamına gelmez; düzenlilik denetimi raporundaki her tespiti bir usulsüzlük ya da kusur hükmü gibi sunmak doğru değildir. Teknik bir uygunluk tespiti, başlıkta ahlaki bir hükme dönüştüğünde okur yanlış bilgilendirilmiş olur.

Değersizleştirmenin üç somut maliyeti vardır:

• Görünmez emeğin değersizleşmesi: Bir tez jürisi, bir hakem raporu, bir araştırma projesi başvurusu, bir belediyeye verilen deprem danışmanlığı hiçbir başlıkta görünmez. Başlık yalnızca eksik saati görür.
• Genç akademisyenlerin motivasyon kaybı: Kariyerinin başındaki bir araştırmacı, uluslararası bir projeye ayıracağı zamanın kamuoyunda "derse girmemek" olarak okunabileceğini gördüğünde riskten kaçınmayı öğrenir. Bu, bilimsel iddialılığın sessizce kaybıdır.
• Toplumla güven bağı: Bir deprem olduğunda, bir salgında, bir ekonomik krizde bilim insanından bilgi bekleriz. Bu bilgi bir yerde üretilmek zorundadır. Bir toplum bilim insanlarını yalnızca sınıfta geçirdikleri saatle tanırsa, ondan neden bilgi beklediğini de unutur.

Akademisyenden hesap sormak ile akademisyeni itibarsızlaştırmak arasında ince ama önemli bir çizgi vardır. Kamuoyunun akademiden hesap sorması ne kadar meşruysa, akademik emeğin mahiyetini doğru anlaması da o kadar önemlidir.

1981 mimarisinin ötesine: Somut entelektüel öneriler

2547 sayılı Kanun, kitlesel genişleme öncesinin, merkezi ve tek tip bir üniversite tasavvurunun ürünüdür. Bugünün çeşitlenmiş, araştırma ve uluslararasılaşma baskısı altındaki sistemine yeni bir yasal mimari gerekir.

Kanun 4 Kasım 1981'de kabul edilmiştir; 1982 Anayasası'ndan bir yıl önce. Kırk beş yılda defalarca değiştirilmiş olsa da temel varsayımı yerindedir: Her öğretim üyesi, her üniversitede, her dönem aşağı yukarı aynı işi yapar. Ders yükü denetimindeki tek tipçiliğin kaynağı bu varsayımdır. Oysa bilginin üretimi, araştırmanın finansmanı, uluslararası akademik dolaşım, disiplinlerarası çalışma ve yapay zekânın akademik üretime etkisi bu kırk beş yılda köklü biçimde değişti.

Aşağıdaki öneriler hesap verebilirliği azaltmadan bu varsayımı aşmayı hedefliyor:

1. Bireysel asgari yerine birim ortalaması. Asgari ders yükü bölüm ya da fakülte ortalaması olarak tanımlanmalı. Bölüm kurulu, birim ortalamasını korumak şartıyla bireysel yükü belirli bir bant içinde, örneğin üç yıllık dönemler için farklılaştırabilmeli.
2. Akademik iş yükü planı. Her öğretim üyesi için öğretim, araştırma ve hizmet ağırlıklarını belirleyen, dönemsel olarak güncellenen ve kurum içinde şeffaf bir plan yapılmalı. Araştırma ağırlıklı ve öğretim ağırlıklı profiller hukuken tanınmalı.
3. Ders yükünün tanımını genişletmek. Tez danışmanlığı, klinik ve saha eğitimi, laboratuvar sorumluluğu, uzaktan eğitim içerik geliştirme ve akreditasyon görevleri tanımlı katsayılarla öğretim yüküne sayılmalı.
4. Projeyle ders devri. Dış fonlu projelerde öğretim üyesinin ders yükünün bir kısmı proje bütçesinden karşılanarak başka bir öğretim elemanına devredilebilmeli. Bu, kamu kaynağını korurken araştırmayı da cezalandırmaz.
5. Ek ders sisteminin yeniden tasarımı. Aynı birimde eksik yük varken ek ders ödenmesi sistem düzeyinde engellenmeli; ek ders tavanları araştırmayı dışlamayacak düzeyde tutulmalı.
6. Bütüncül denetim verisi. Performans değerlendirmeleri üniversitelerin kendi stratejik plan göstergelerini esas almalı; YÖKSİS, AVESİS, TÜBİTAK ve YÖKAK verileri birlikte kullanılmalı. Bir öğretim elemanı hakkında "eksik" hükmü, diğer görevlerine bakılmadan kurulmamalı.
7. Demografiye dayalı program planlaması. Program açma ve kontenjan kararları doğum kuşaklarına ve istihdam verilerine bağlanmalı. Boşalan öğretim kapasitesi bölgesel araştırma, uygulamalı bilim projeleri ve yaşam boyu öğrenme programlarına yönlendirilmeli.
8. Kamuya açık faaliyet raporu. Her birimin yıllık öğretim, araştırma ve toplumsal katkı raporu kamuya açık olmalı. Şeffaflık, çalışan akademisyenin en güçlü savunmasıdır.
9. Misyon farklılaşması. Araştırma üniversitesi ile uygulamalı bilimler ağırlıklı üniversitenin, tıp fakültesi ile sosyal bilimler fakültesinin aynı iş yükü modeline sahip olması gerekmez. Bilimsel özerkliğin anlamlarından biri, üniversitenin kendi misyonuna uygun akademik organizasyonu kurabilmesidir.
10. Yeni bir Yükseköğretim Kanunu. Nihai hedef; bilimsel çalışmaları discipline eden ve güçlendiren, kurumların misyon farklılaşmasını tanıyan ve değerlendirme ilkelerini DORA ve CoARA gibi uluslararası yaklaşımlarla uyumlu hâle getiren yeni bir çerçeve yasadır. Yeni kanunun sorusu "akademisyen haftada kaç saat ders verecek?" değil, "akademisyen üniversitesinin eğitim, araştırma ve toplumsal katkı misyonuna hangi toplam değeri üretecek?" olmalıdır.

Yeni çalışma yapılırken geçiş hukukuna da özen gösterilmelidir. Yeni düzenleme, geçmişte hukuka uygun biçimde verilmiş görevlendirmeleri ve oluşmuş meşru beklentileri bir gecede tartışmalı hâle getirmemelidir.

Karşı görüşler ve yanıtlar

Bu yazının tezi güçlüdür ama tartışmasız değildir. Karşı görüşlerin en iyi hâllerini kayda geçirmek gerekir.

Bu itirazlar ciddidir ve bir reform tasarımında karşılık bulmalıdır. Hiçbiri, akademik emeğin tek bir göstergeye indirgenmesini haklı kılmaz; ama hepsi esnekliğin hesap verebilirlikle birlikte kurulması gerektiğini hatırlatır.

Üniversiteyi üniversite olarak görmek

Sayıştay bulguları küçümsenmemelidir. Kamu kaynağı korunmalı, ders yükleri adil dağıtılmalı, işini yapmayan varsa hesabı sorulmalı, üniversite yönetimleri insan kaynağını rasyonel biçimde kullanmalıdır. Ama bunların hiçbiri bizi üniversitenin mahiyetini daraltmaya götürmemelidir.

Goodhart'ın uyarısı burada somut bir anlam kazanır. Ders saati, öğretim emeğinin makul bir göstergesiydi. Tek başına denetim hedefine dönüştüğünde ise hem kâğıt üzerinde ders ve ek ders yarışı gibi çarpıklıklar üretir, hem de araştırmayı, projeyi ve toplumsal katkıyı görünmez kılar. Bir ölçüyü hayatın kendisine dönüştürürseniz, hayat zamanla ölçüye benzemeye başlar. Üniversiteyi yalnızca ders saatiyle ölçerseniz, sonunda ders saatini kusursuz dolduran ama araştırma kapasitesi zayıflamış üniversiteler üretebilirsiniz.

İyi üniversite ne yalnızca ders üniversitesidir ne yalnızca araştırma üniversitesi. Eğitim ile araştırmayı, özgürlük ile sorumluluğu, bilimsel özerklik ile hesap verebilirliği birlikte taşıyabilen kurumdur. Haftada on saat ders verip yıllarca tek bir araştırma üretmeyen öğretim üyesi de, çok yayın yapıp öğrencisine hiç zaman ayırmayan da eksiktir. Bütüncül değerlendirme tam da bu yüzden gereklidir.

Kaç saat derse girdiğini soralım; ama ne araştırdığını da soralım. Kaç ders verdiğini görelim; ama kaç genç bilim insanı yetiştirdiğini de görelim. Yurt dışında ne kadar kaldığını kaydedelim; ama oradan hangi bilimsel ilişkiyi ülkesine taşıdığını da bilelim.

Bugün ihtiyacımız olan denetimsiz üniversite değil, daha sahici bir denetimdir: Daha güçlü bir hesap verebilirlik, daha gerçek bir bilimsel özerklik ve bunları birlikte mümkün kılacak çağdaş bir yükseköğretim düzeni. Bu tartışmadan çıkarılacak en kısa hüküm belki de şudur: Üniversiteyi ölçelim; ama ölçerken onu üniversite olmaktan çıkarmayalım. Çünkü ölçünün vazifesi hakikati görünür kılmaktır, hakikatin yerine geçmek değil.

Kaynaklar

Konuya ilişkin yazılar

Prof. Dr. Cevdet ERDÖL, Kaliteyi Kim Ölçecek, Sayıştay Mı? https://tibbiyebulteni.com/kaliteyi-kim-olcecek-sayistay-mi

Mevzuat ve yargı kararları

• T.C. Anayasası, madde 130 ve 160 (metin)
• 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, madde 22 (metin); madde 36 ve ders yükü uygulaması (YÖK yazısı aktarımı)
• 6085 sayılı Sayıştay Kanunu (metin)
• Anayasa Mahkemesi, E.2011/21, K.2013/36, 28.2.2013
• Anayasa Mahkemesi norm denetimi dosyası, bilimsel özerklik tanımı

Sayıştay bulguları ve basın

• Memurlar.Net, 8 üniversiteye ilişkin Sayıştay bulguları
• Kronos41, rapor özeti
• TBMM Genel Kurul konuşması, düzenlilik denetimi bulgularının niteliği

İstatistik

• YÖK, Yükseköğretim İstatistikleri Bülteni 2025-2026
• TÜİK 2025 doğum istatistikleri (Bloomberg HT); 2001 karşılaştırması (Karar)
• 2025 YKS boş kontenjan (Hürriyet)
• Üniversite sayısının gelişimi, TBMM Genel Kurul konuşması

Goodhart Kanunu ve değerlendirme ilkeleri

• FORRT sözlüğü, Goodhart Kanunu ve Strathern (1997)
• CoARA, vizyon ve 10 taahhüt; imzacı sayısı

Uluslararası karşılaştırma

• UNESCO 1997 Tavsiye Kararı; metin; revizyon süreci
• AB Konseyi Tavsiyesi, 25 Kasım 2024; Avrupa Komisyonu özeti
• Kuzey Ren-Vestfalya Ders Yükü Yönetmeliği (LVV), § 3/7
• TRAC ve zaman dağılımı anketi (St Andrews)