Yusuf Alparslan Özdemir: Kafatası

Bazı tiyatro eleştirmenleri Nâzım Hikmet’in oyun yazarlarımız içinde en cüretlisi, çeşitli dramatik biçimlerle en fazla deneyler yapmış olanıdır ve bu nedenlerle sahneleme olanakları zengin, eserleri zengin, oyun öyküleri özgün ve farklıdır görüşündedirler. Bu eleştirmenlerin vardıkları netice ise şudur; “Toplumcu gerçekçi bir oyun yazarı olan Nâzım, ne kadar şiir yazarsa yazsın, şiirleri ne kadar önemli bir yerde olursa olsun elinden geldiğince tiyatro dilini, tiyatronun toplumsal tavrını yakalamak için mücadele verdiğini oyunlarındaki karakterlerin diyalog bütünlüğünden anlıyoruz. Oyun karakterleri şiirsel konuşmuyor… Oyun karakterleri bulundukları toplumsal sınıfın diliyle konuşuyor. Aslında Nâzım’ın buradaki mücadeleci tavrını, tiyatronun matematiğine inanışını ve avangard bir yapı kurup, deneyci yaklaşımını takdir etmemiz lazım. Bu nedenlerden dolayı Nâzım’ın oyun yazarlığını ayrı ve farklı konuşmamız gerekli.”

1928-1929 yılları arasında Muhsin Ertuğrul’un teşvikiyle “Kafatası” oyununun konusu Nazım Hikmet’in kafasında şekillenir. Nazım Hikmet o günleri şöyle anlatıyor; “Yıllardan yirmi sekiz, yirmi dokuz sanırım, İstanbul’ da evimde hasta yatıyordum. Yoldaşlar tevkif edilmişti, İstanbul’da polis müdürlüğünde çıplak göğüsleri cıgara ateşiyle yakıldıktan, tabanlarının derisi sopayla soyulduktan, koltuk altlarına kaynar yumurta konduktan sonra yargılanmak için İzmir’e gönderilmişlerdi. Alabildiğine öfkeliydim, kederliydim, alabildiğine hastaydım ve meteliksizdim. Kapım açıldı, büyük Türk rejisörü Ertuğrul Muhsin girdi içeri. Modern Türk Tiyatrosu’nun belli başlı kurucularından biri olan, Türk Tiyatrosu’nda modern tiyatro disiplinini, hele Rus – Sovyet Tiyatrosu’nunkini gerçekleştiren Muhsin, Stanislavski’nin ve Meyerhold’un hayranlarındandı. Sovyetler Birliği’ ne birkaç kere gidip gelmişti. Dostumdu. “Hazır piyesin var mı?” dedi.” Var” dedim. O günkü antikomünist terör havası içinde benim bir piyesimi, İstanbul’un biricik gerçek tiyatrosunda oynamak isteyişine şaşmadım. Dostumdu. Ben dostluğa inanırım. Muhsin gittikten sonra bir hafta içinde ne yazabilirim diye düşündüm. Aklıma polisin eline geçip yitirilmiş “Kafatası” piyesimin konusu geldi. Yalnız maddi değil, manevi değerlerin de mal yapıp pazara çıkaran kapitalizm…” (Nâzım Hikmet’ in Tiyatrosu – Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları – 2 / 1. Basım – 1996 Sayfa : 27)

Kafatası’nda Nazım Hikmet özellikle, paranın, toplumu ve kurumlarını bütün kurumlarını ve kurallarını rahatça kıskacı içine alan ve bütün bu kurumları çıkarına uygun gelecek yolda kullanan tehlikeli gücüne dikkat çekmek istiyor. Tiyatro eleştirmeni Ayşegül Yüksel Türk de tiyatro tarihimizde ilk kez diyalektik materyalist bakış açısı içeren oyunun Nazım Hikmet’in Kafatası adlı eseri olduğunu savunur.” (Nâzım Hikmet’ in Tiyatrosu – Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları – 2 / 1. Basım – 1996 Sayfa : 69) 

Bu uzun girişten sonra ‘Kafatası’nda ne anlatıldığını özetleyeyim… Oyun, Dolaryan adlı hayali kapitalist bir ülkede geçmektedir. Doktor Dalbanezzo, verem serumunu bulan bir bilim adamıdır. Varını yoğunu bu aşıyı bulmaya döktüğü için elde avuçta bir şey kalmamıştır. Aşıyı bulmasıyla, verem sanatoryumları tröstü bu durumdan oldukça rahatsızlık duyar ve hemen işe koyulmaya karar verirler ve Profesör Dalbanezzo’ya bir teklifte bulunurlar; aşının geliştirilmesi için gereken para ve laboratuvarı sağlanacaklardır fakat bir şartları vardır. O da belirli bir süre aşı üzerinde çalışmayı tröstlere ait olan inekleri tedavi etmek için bir müddet bırakmaktır.

Bu arada profesörün aşı üzerine çalışmasının kökeninde başka bir gerçek vardır. Kızı ağır bir verem hastasıdır, aşı üzerinde çalışmaya karar vermesinin temel amacı kızıdır aslında.

Kızının verem hastası olması nedeniyle aşıyı bulan bir doktordan ve peşine düşen tröstlerin onu ele geçirmesinden bahsediyorduk. Aşı çalışmalarına finansör olan tröst, doktora aşıyı kendi inekleri için kullanma şartıyla imkânlar sağlar. Devam edelim…

Profesör, verem hastası kızını da alıp, belirli bir süreliğine inekleri tedavi etmek için sanatoryumun laboratuvarında çalışmaya başlar. Bu zaman dilimi içinde hastalığı gitgide ağırlaşan kızı için gizliden gizliye aşıyı geliştirir ve kızına tam bu aşıyı enjekte edecekken yakalanır. Anlaşmayı bozduğu ve gerekli tazminatı veremediği için hapse atılır. Hapisten çıktıktan sonra sirkte çalışmaya başlar… Profesör Dalbanezzo öldükten sonra morgda kafatasını bile satarlar.

Öncelikle ‘inek’ kavramına, ölümcül hasta bir insanın kurtarılmasından önce ineklerin yetiştirilmesi ve yaşatılmasına neden öncelik verildiğine odaklanalım. İnek ne gibi çağrışımlar yapıyor? İnek sağılır, verdikleri sonuna kadar kullanılır. Efendi ve köleler, Doğu-Batı minvalinde düşünün bunları.

Profesörün öldükten sonra bile rahat bırakılmaması, kafatasının satışa çıkarılması kapitalist muktedirlerin ne denli acımasız olduklarını yansıtan mühim bir başka detaydır.

Oyunla ilgili değerlendirmelerimizde iki usta tiyatrocudan el almak yerinde olacaktır.

Tiyatro sanatına dair önemli çalışmalarıyla tanınan Sevda Şener, “Nâzım Hikmet’ in Oyun Yazarlığı’ adlı kitabında “Kafatası” oyunun dramaturjik yapısını şöyle incelemiştir; “Oyun, her biri Bab olarak adlandırılmış beşer alt bölüm içeren üç ana kısımdan oluşmuş, olaylar klasik serim – düğüm – çözüm kurgulaması biçiminde geliştirilmiştir… Oyunun iletisi şöyle özetlenebilir; Anamalcı toplum düzeninde çıkar kaygısı, para, ün tutkusu insani duygulara, hatta aşka egemen olmuş, adalet, bilim, insan sevgisi bu düzene yenik düşmüştür. Böyle bir toplum düzeninde iyi niyetli, akıllı, çalışkan, hatta dahi olmak yeterli değildir… Kafatası, mesaj ağırlıklı bir oyun olması yanında, hızlı gelişen, çarpıcı durumlar içeren olay kurgusu ile melodram türünün özelliğini de taşır… “ (Sevda Şener, Nâzım Hikmet’ in Oyun Yazarlığı, Kültür Bakanlığı Yayınları 1. Baskı Sayfa : 25 / 30)

Özdemir Nutku ise “Kafatası” ile ilgili şu hususiyetlere dikkat çekmektedir; “… Kafatası için bazı yazarlar, oyun kişilerinin “mübalağa olmaktan kurtulamadığını ” belirtirken, bazıları da yazarın bu oyunu serim, düğüm, yer, zaman ve aksiyon birliği gibi tüm klasik tiyatronun kurallarını uyguladığını savunmuştur. Nâzım, groteski elde edebilmek için bu oyundaki tüm kişilerini kendi ölçüleri içinde bilerek abartmıştır. Doktor Dalbenezo’dan Kapıcı Kadın’a kadar bütün kişiler kendi özelliklerini vurgulayacak biçimde sivriltilmişlerdir. Bu abartma, kişilerin sosyo-ekonomik konumları, insan ilişkilerindeki tavırları açısından çok önemlidir. İleriki yıllarda Brecht bunu “gestus” terimiyle açıklayacaktır.”  (Özdemir Nutku, “İnsan Her Şey Demektir Tiyatroda”, sanatbulteni.net)

Kafatası’nın yazıldığı ve sahnelendiği dönem nasıl bir karşılık bulmuştur sorusu da önemli ve üzerinde durulmaya değer. “Kafatası” Nâzım Hikmet’in sahnelenen ilk oyunudur. İlk kez Darülbedayi’ de 1931-1932 yılları arasında oynanmış ve ilk gecesinde, özellikle Dram Tiyatrosu’nun balkonunu dolduran genç seyircilerden coşkulu tepkiler almıştır. ‘Kafatası’, dördüncü gösteriminde Ankara’nın emriyle yasaklanmıştır. Gerekçe ise “baytarların protestosu” olduğu ileri sürülmüştür. Oyunda doktorun; “ben baytar değilim, ineklere bakamam…” repliği gerekçe gösterilse de işin asıl sebebini Nâzım prömiyerden sonra seyircilerin yaptıkları gösterilere bağlamıştır. Ekip, oyun sonunda defalarca sahneye çağırılmış, Nâzım Hikmet ise, omuzlarda taşınmıştır.
Kitabın arka kapağındaki “Güçlü bir dramatik yapı, çok kişili doğal bir diyalog akışı, zehir zıkkım politik eleştiriden toplum sorunlarının kökenine inen bir dram anlayışı... Nazım Hikmet, şairliğine eş bir oyun yazarı olduğunu da gözler önüne seriyor.” şeklindeki tanıtımı aktararak yazımı bitireyim.