Şam Defteri IV: Evliya Çelebi'yle Şam’da Yürümek -Gezi notları, dördüncü defter-

Musa Kâzım Arıcan 

Çantadaki seyyah

Bu yolculukta çantamda bir yol arkadaşı vardı. Üç yüz elli yılı aşkın bir süre önce ölmüş, ama sesi hâlâ gür bir adam: Evliya Çelebi. Seyahatnâme'nin Suriye'yi anlatan sayfalarını yanımda taşıdım; bir caminin önünde, bir ırmağın kıyısında, bir hanın avlusunda zaman zaman açıp okudum. Önceki defterlerde taşların, toprağın, dilin ve şiirin peşinden gitmiştim. Bu dördüncü defterde bir insanın peşinden gidiyorum: Şam'ı benden önce görmüş, sevmiş, abartmış ve yazmış bir seyyahın.

Müteveffa bir yazarla yol arkadaşlığı tuhaf bir şeydir. O konuşur, siz susarsınız; ama sonra siz bir şey görürsünüz ve o susar. Montaigne kitapların en vefalı yoldaşlar olduğunu yazar: Ne zaman isterseniz yanınızdadır, sıkıldığınızda da sizi kendi hâlinize bırakır. Evliya Çelebi ile yolculuk ise böyle değil. Kapatsanız da konuşmaya devam eder. Bir sokak köşesinde, bir kubbenin altında cümleleri birden aklınıza gelir ve gördüğünüzü onun gözüyle yeniden görürsünüz.

Ama bu sohbetin bir şartı var: Evliya Çelebi'yi dinlemek, ona inanmak demek değildir. Onun anlattıklarının bir kısmı gözlemdir ve arşivlerle doğrulanabilir. Bir kısmı, şehrin asırlardır anlattığı rivayetlerdir. Bir kısmı ise sadece Evliya'nın hayal gücüdür. Yolculuğum boyunca bu üç sesi birbirinden ayırmaya çalıştım. Ve fark ettim ki bu ayırma uğraşı, Evliya'yı değil, önce kendimi tanımak demekti. Bir seyyahın abartısını hemen fark ederiz; kendi abartımızı ise genellikle görmeyiz.

Bu defteri yazarken bir çifte haritayla yürüdüm. Biri 17. yüzyılın Osmanlı Şam'ı, Evliya'nın haritası. Öteki hem 2004’te gezdiğim hem de 2026'nın Şam'ı, benim görüp dolaştığım şehir. Haritalar bazı yerlerde tam örtüşüyor: Aynı kapı, aynı ırmak, aynı dağ. Bazı yerlerde birbirinden kopuyor: Onun gördüğü yanmış, benim gördüğüm onun zamanında yokmuş. Bu defter, o iki haritanın arasındaki boşlukların defteri.

İki ziyaret, tek şehir: Hizmetkâr ile hacı

Evliya Çelebi Şam'ı iki kez gördü. İlki 1648'in sonbaharında başladı. Silahdar Kara Murtaza Paşa Şam beylerbeyi olmuştu; Evliya da onun musâhibi, imamı ve özel işlerde gönderdiği adamı olarak geldi. Üsküdar'dan Konya'ya, Adana'ya, Antakya'ya, Hama'ya, Humus'a uzanan uzun bir menzil zinciri. İkinci ziyaret ise yirmi beş yıla yakın bir zaman sonra, 1671-72'de, hac yolunda oldu.

Aynı adam, aynı şehir. Ama iki ayrı Şam. Birinci ziyaretin Şam'ı bir yönetim dosyasıdır: Vergi bakayası, Ma'noğulları seferi, Sayda ve Beyrut malları, ulağ olarak İstanbul'a gidiş. Evliya bu yıllarda şehre çoğu zaman bir paşa maiyetinin penceresinden bakar. İkinci ziyaretin Şam'ı ise bir ziyaret rehberidir: Emeviyye, Bâbüssağîr, Sâlihiyye, Kasyûn, Rebve ve meyve bahçeleri. Yaşlı seyyah bu kez kendi niyetiyle gelmiştir ve şehre bir hacının gözüyle bakar.

Bu iki bakışı yan yana koyunca şu soru ortaya çıktı: Bir şehri gören kimdir? Göz mü, yoksa gözün sahibinin üstlendiği rol mü? Bir tahsildarın gördüğü şehir ile bir hacının gördüğü şehir aynı sokaklardan oluşur; ama birinde sokaklar gelir kaynağı, ötekinde kutsal bir yol olarak görünür. Biz bakışımızı genellikle masum sanırız. Oysa bakış, çoğu zaman üstlendiğimiz işin uzantısıdır.

Tekrarın imkânsızlığı. Kierkegaard'ın Tekrar adlı tuhaf bir kitabı var. Kahramanı, bir zamanlar mutlu olduğu Berlin'e geri döner; aynı odada kalır, aynı tiyatroya gider, aynı yolu yürür. Ama hiçbir şey tekrar etmez. Oda aynıdır, kendisi değişmiştir. Kierkegaard'a göre hatırlamak geriye doğru, tekrar ise ileriye doğru yapılan bir harekettir. Gerçek tekrar, aynıyı yeniden yaşamak değil, aynı yere yeni bir insan olarak gelmektir.

Evliya'nın ikinci Şam ziyareti, Kierkegaard'ın anladığı anlamda bir tekrardı. Aynı şehre başka bir Evliya olarak geldi. Ben de bu defterleri yazarken aynı şehre dört kez döndüm. Her defterde Şam aynı kaldı, ama ona bakan ben değiştim. Belki de bir şehre birden fazla defter ayırmanın anlamı bu: Şehri anlatmak kadar, onun karşısında değişen kendimizi kaydetmek.

Bir sarayın gölgesinde yazılan yazı. Evliya'nın ilk ziyaretinde Murtaza Paşa'yı anlattığı sayfalar ilginçtir. Paşa sert, otoriter ama cömert bir adamdır. Evliya onu ne tamamen över ne tamamen yerer. Bu, bir hizmetkârın efendisini anlatmasının zorluğudur. Yazı iktidarın gölgesinde yazıldığında, susulan şeyler de metnin bir parçası olur. Evliya'yı okurken onun ne söylediği kadar, neyi söylemediğini de dinlemek gerekir.

Suyun hukuku: Berada'nın yedi kolu

Evliya'nın Şam'ı "cennet" diye anmasının somut bir sebebi vardı: Su. Anti-Lübnan dağlarından inen Berada, şehre yaklaşırken yedi kola ayrılır. Yezîd kuzeye, Sâlihiyye'ye doğru; Mizzâvî Mezze'ye; Darânî Dâreyyâ'ya; Bâniyâs ve Kanavât sur içine, evlere, hamamlara, sebillere. Irmağın suladığı vaha ise Gûta'dır.

Klasik İslam coğrafyacıları yeryüzünde dört cennet sayardı: Semerkand'ın Suğd vadisi, Fâris'teki Şi'b-i Bevvân, Basra yakınlarındaki Übülle ırmağı ve Dımaşk'ın Gûta'sı. Halife Velîd'e de bir söz atfedilir: Şamlıların havasıyla, suyuyla, meyvesiyle ve hamamlarıyla övündüğünü, kendisinin bunlara beşinci olarak camiyi eklediğini söyler. Dikkat çekici olan, bu listede dört unsurdan üçünün doğrudan ya da dolaylı olarak suya bağlı olmasıdır.

Su bir şehri nasıl yönetir? Karl Wittfogel bir zamanlar "hidrolik toplum" kavramını ortaya atmıştı: Suyun merkezi kontrolüne dayanan toplumlarda despotizmin kolayca filizlendiğini savunuyordu. Suyu elinde tutan, hayatı elinde tutar. Bu tez çok tartışıldı ve çok eleştirildi. Şam benim için bu tartışmaya başka bir cevaptı.

Berada'nın suları asırlar boyunca bir sarayın değil, bir örfün, bir hukukun yönetiminde dağıldı. Hangi kanalın hangi mahalleye, hangi bahçeye, hangi sırayla akacağı yerleşik paylar ve kadı kayıtlarıyla belirlenirdi. İslam hukukunun "hakk-ı şirb" dediği su hakkı, burada gündelik hayatın en somut adaletiydi. Bir komşunun kanalı tıkaması, bir bahçenin sırası gelmeden suyu çekmesi, bir mahkeme meselesiydi.

Bu bana şunu düşündürdü: Bir şehrin adaleti büyük mahkemelerde olduğu kadar küçük kanallarda da ölçülür. İnsanların birbirine güvenip güvenmediği, suyun sırasına güvenip güvenmediklerinden belli olur. Kur'an "Her canlıyı sudan yarattık" der. Su hayatın kendisiyse, suyun paylaşımı da hayatın paylaşımıdır.

Evliya'nın kulağı. Evliya Şam'ı anlatırken suyun sesine özel bir dikkat gösterir. Evlerin avlusundaki havuzlara, camilerin şadırvanlarına, hamamların kurnalarına akan sular. Onun Şam'ı, görsel olduğu kadar işitsel bir şehirdir. Bir seyyahın bir şehri kulağıyla da tanıması, modern gezi yazısının çoğu zaman unuttuğu bir duyarlılıktır. Biz şehirleri fotoğraflarız; Evliya onları dinlerdi.

Gûta'nın yarası. Bu yolculukta Gûta'nın bahçelerini Evliya'nın anlattığı gibi bulmayı beklemedim. Son on yıllarda kontrolsüz yapılaşma bahçeleri yuttu; savaş yıllarında ise "Gûta" adı, dünya basınında bir cennetin değil, bir kuşatmanın ve bir trajedinin adı olarak dolaştı. Bir coğrafyacının dört cennetten biri saydığı yer, bir kuşak boyunca insanların korkuyla andığı bir yere dönüştü.

Bu dönüşümün önünde Evliya'nın sözlerini yeniden okudum. Abartıyor muydu? Belki. Ama bugün o abartı, kaybedilmiş bir şeyin en canlı tanıklığına dönüşmüş. Bir şehrin eski övgüleri, onun yeniden inşası için bir ölçü de verir. Gûta'yı yeniden yeşertmek isteyenler, Evliya'nın sayfalarında nereye dönülmesi gerektiğinin bir tarifini bulabilir.

Rebve ve seyran: Boş vaktin felsefesi

Evliya'nın Şam'da en sevdiği yerlerden biri Rebve'ydi. Berada'nın şehre girdiği boğazda, kayalara oyulmuş mescitler, ırmağın üst üste akan kolları, köşkler ve bahçeler. Rivayete göre Kur'an'ın "yerleşmeye elverişli, akarsulu bir yüksek yer" diye andığı ve Hz. Meryem ile Hz. İsa'nın sığındığı rebve burasıydı. Şamlılar baharın ve yazın buraya çıkar, şiir okur, musiki dinler, ırmağın sesine karışırdı.

Rebve'yi bu yolculukta Evliya'nın sayfalarından okudum ve bir kelimenin üzerinde durdum: Seyran. Türkçede "seyr" hem bakmak hem yol almak demektir. Seyrana çıkan biri hem dolaşır hem seyreder. Tasavvufun "seyr ü sülûk" dediği şey de aynı kökten beslenir: Yolda olmak ile görmek birbirinden ayrılmaz. Rebve'nin seyranları, bir şehrin hem eğlence hem tefekkür sanatıydı.

Boş vakit kültürün temeli midir? Alman düşünür Josef Pieper, 1940'ların yıkılmış Avrupa'sında tuhaf bir kitap yazdı: Boş Vakit: Kültürün Temeli. Pieper'e göre boş vakit tembellik değil, dünyayı işe yarar bir nesne olarak değil, kendisi için kabul edebilme hâlidir. Yunanlılar buna "scholê" derdi; okul kelimesinin kökü de oradan gelir. Kültür, insanın işe yarar olanın ötesine bakabildiği anlarda doğar.

Rebve'nin seyranları bu fikrin Şam'daki karşılığıydı. Bir günü ırmağın kıyısında, bir beyit, bir şarkı ve bir sohbetle geçirmek, modern üretkenlik ahlakına göre bir israf gibi görünebilir. Oysa Mencek Paşa'nın şiirleri de, Evliya'nın sayfaları da böyle "boş" günlerin ürünüdür. Bir medeniyet yalnızca işlediği saatlerle değil, nasıl dinlendiğiyle de tanınır.

Bu düşünce bende bir hüzün de bıraktı. Bugünün Şam'ı hayatta kalma derdinde. Uzun bir savaşın yorgunluğunu omuzlarında taşıyan bir şehirde seyran bir lüks gibi görünebilir. Ama tam da bu yüzden önemli. Bir şehrin iyileştiğini, binaların yeniden inşasından çok, insanların yeniden bir ırmağın kıyısına oturup boş vakit geçirebildiği gün anlarız.

Dağdan inen kar. Evliya'nın Şam'ında bir yaz zevki daha vardı: Cebelü's-selc'den, yani bugün Hermon dediğimiz karlı dağtan indirilen karla soğutulan şerbetler. Evliya 1649'daki seferde bu dağı bizzat geçer. Yaz sıcağında bir bardak şerbetin içindeki kar, onlarca kilometre ötedeki bir zirveden, yük hayvanlarının sırtında getirilirdi.

Bir bardak şerbetin serinliğini düşündüm. O serinliği içen, onu getireni nadiren hatırlar. Marx metaların üzerindeki emek izinin silindiğinden söz eder. Şerbetteki kar da böyledir: Tatlılığı görünür, taşıyanın yorgunluğu görünmez. Belki de bir medeniyetin olgunluğu, zevklerinin arkasındaki emekçiyi görebilmesiyle ölçülür. Seyranın güzelliği, karı dağtan indirenin alnındaki ter hatırlanmadan eksik kalır.

Evliya'nın Emeviyye'si: Göremediğim cami

Evliya'nın her şehirde bir "ulu cami" aradığını araştırmacılar not eder: İstanbul'da Ayasofya, Kahire'de Ezher, Şam'da Emeviyye. Bu camiler onun için şehrin kalbidir; şehri anlatmaya oradan başlar, şehrin ruhunu oradan okur. Ben de Emeviyye'ye bu kez Evliya'nın sayfalarıyla girdim ve ilk fark ettiğim şey, onun gördüğü caminin benim gördüğüm cami olmadığı oldu.

Bugün harimde yükselen ahşap çatı ve sütun sıraları, 1893-94 yangınından sonra II. Abdülhamid döneminde yenilendi. Evliya'nın altında namaz kıldığı tavan yandı. Aynı duvarlar, aynı avlu, aynı minareler; ama içerideki gökyüzü değişti. Bir mekânın aynı kalıp kalmadığını ne belirler? Theseus'un gemisi paradoksu aklıma geldi: Bir geminin bütün tahtaları tek tek değiştirilirse, o hâlâ aynı gemi midir? Emeviyye'nin cevabı bence açık: Bir mabedi aynı yapan, tahtaları değil, içinde kılınan namazdır.

Dört mihrap, tek kıble. Evliya'nın gördüğü camide dört mihrap vardı: Şâfî ana mihrabın yanında Hanefî, Hanbelî ve Mâlikî mihrapları. Her birinde ayrı imamlar namaz kıldırırdı. Bir çatının altında dört hukuk geleneği, tek bir yöne secde ediyordu.

Bu manzara bana İslam düşüncesinin en ince kurumlarından birini hatırlattı: ihtilâfın edebi. Mezhepler birbirinden farklı hükümlere varabilirdi; ama bu farklılık kıbleyi bölmüyordu. Tek bir hakikate yönelmek, o hakikate giden yolların çok olabileceğini kabul etmeye engel değildi. Modern dünya ya her şeyi tekleştirmeye ya da her şeyi parçalamaya meyilli. Dört mihraplı bir cami ise bize üçüncü bir yol gösterir: Bir merkez etrafında çoğulluk.

Müezzinlerin korosu. Evliya hafiz ve müezzindi; sesine güvenen, kendi deyişiyle hünerini halkın önünde gösteren bir adamdı. Emeviyye'de ezanın bir müezzinler korosuyla okunmasına özel ilgi gösterir. Tek bir sesin çağrısı değil, birbirine cevap veren seslerin çağrısı. Bu ezan anlayışında bir felsefe saklı: Hakikate davet bazen bir solo değil, bir koro gerektirir. Bir ses yorulursa öteki devam eder.

Kayıp mushaf. Ana mihrabın solunda, büyük bir sandıkta Hz. Osman'a atfedilen bir Kur'an dururdu. İbn Battûta, cuma namazlarından sonra açılıp halkın ziyaret ettiğini yazar. Bu mushafın da 1893 yangınında kaybolduğu anlatılır. Bir şehrin en kutsal emanetlerinden biri, Evliya'nın gördüğü ama benim göremediğim bir şeydi.

Kaybolan bir kitabın önünde, kitabın neden korunduğunu düşündüm. Kağıt yanar; ama Kur'an hiçbir zaman yalnızca kağıtta yaşamadı. Hafızların göğsünde, müezzinlerin sesinde, çocukların ezberinde yaşadı. Bir medeniyet emanetlerini yalnızca sandıklara değil, insanlara da teslim ettiğinde, yangınlara karşı dayanıklı olur.

Hızır'ın ikindisi. Halk arasında anlatılan bir rivayete göre Hızır ikindi vakitleri caminin belli bir köşesine iner. Başka bir rivayete göre kuzey duvarın dibinde Hz. Hûd'un kabri vardır. Bunların tarihî bir değeri yok. Ama Hızır rivayetinin üzerinde durmak istiyorum.

Kehf suresinde Hızır, Hz. Mûsâ'ya yolculuk boyunca anlamadığı şeyler yapar: Bir gemiyi deler, bir duvarı onarır. Mûsâ her defasında itiraz eder ve sonunda öğrenir ki görünüşün ardında başka bir hikmet vardır. Hızır, beklenmedik öğretmenin sembolüdür. Onun ikindi vakti bir caminin köşesine indiğine inanmak, şu inancı taşır: Hakikat bazen tanımadığın bir yüzde, sıradan bir anda karşına çıkar. Emeviyye'nin avlusunda karşılaştığın her yabancı, belki de bir Hızır'dır.

Ziyaretçinin ahlakı: İki yönlü bir yol

Evliya'nın Suriye sayfalarını okurken onun bir şehre girer girmez kabirlere yöneldiğini fark edersiniz. Bu, onun için bir merak değil, bir edeptir. Şehrin yaşayanlarıyla tanışmadan önce ölülerine selam vermek. Arapçada "ziyaret" kelimesinin kökü, bir şeye yönelmek, ona doğru eğilmek anlamı taşır. Ziyaret, bir yere gitmekten çok bir yüze dönmektir.

Ama Evliya'nın bu edebi, kendi çağında tartışmasız değildi. 17. yüzyılın ortasında İstanbul'da ve Şam'da Kâdızadeliler denen bir hareket güçlenmişti. Bu hareket, kabir ziyaretindeki bazı uygulamaların, sema ve devranın, bazı tarikat âdetlerinin dinde sonradan ortaya çıkmış şeyler olduğunu savunuyor ve bunlara karşı sert bir dil kullanıyordu. Sûfî çevreler ise ziyaretin bir sevgi ve vefa bağı olduğunu, sema ve zikrin kalbi uyandırdığını söylüyordu.

Şam'dan İstanbul'a giden bir vaiz. Bu tartışmanın ilginç bir ayrıntısı var. Kâdızadeli çizginin İstanbul'daki önderlerinden biri, Muhammed el-Ustuvânî, Şamlı bir vaizdi. Yani fikirler yalnızca İstanbul'dan Şam'a değil, Şam'dan İstanbul'a da yol alıyordu. Biz Osmanlı-Arap ilişkisini çoğu zaman merkezden taşraya akan bir nehir gibi düşünürüz. Oysa fikir hayatı iki yönlü bir yoldu. Bir Şamlı vaiz, payitahtta sarayı ve camileri etkileyebiliyordu.

Evliya bu tartışmada açıkça sûfîlerin ve ziyaretçilerin yanındaydı. Kendisi de "Derviş Mehmed Zıllî" diye imzalayan, tekke kültürüne yakın bir adamdı. Şam'ı evliya kabirleri, kerametler ve İbnü'l-Arabî üzerinden anlatması, bir tasvir olduğu kadar bir tavırdı. Seyahatnâme'nin Şam'ı, bir tartışmanın içinden yazılmış bir Şam'dır.

Tartışmanın iki yakası. Bu tartışmayı bugünden bir tarafı haklı, ötekini haksız çıkarmak için okumak kolay. Ama iki tarafın da ciddiye alınması gereken bir kaygısı vardı. Kâdızadeliler, kutsala duyulan sevginin ölçüsüz bir hurafeye dönüşebileceğinden, tevhidin bulanıklaşabileceğinden korkuyordu. Sûfîler ise dinin kuru bir kurallar listesine indirgenip kalbin sıcaklığını kaybedeceğinden korkuyordu. Biri dinin sınırlarını, öteki dinin ruhunu koruyordu.

Sağlıklı bir gelenek belki de bu iki korkunun birbirini dengelediği gelenektir. Sınırsız bir sevgi hurafeye, sevgisiz bir sınır ise kuruluğa varabilir. Evliya'nın Şam'sını okurken onun sevgisini paylaştım; ama Kâdızadelilerin uyarısını da kulaklarımdan atmadım.

İki kuşak, bir şehir. Evliya ikinci kez Şam'a geldiğinde, şehirde Abdülganî en-Nâbulusî adında genç bir âlim vardı. Sonraki on yıllarda bu genç adamın kalemi, Osmanlı tasavvuf düşüncesinin yönünü belirleyen kalemlerden biri olacaktı. Yaşlı seyyah ile genç âlimin karşılaşıp karşılaşmadığını bilmiyoruz. Ama aynı sokaklarda yürüdükleri kesin. Bir gelenek böyle aktarılır: Bazen tanışmadan, sadece aynı havayı soluyarak.

Seçilmiş bir kabir. Evliya, İstanbul'daki Feth Gazi Tekkesi'nin şeyhi Şeyh Üveys'in Şam'a defnedildiğini kaydeder. Bir İstanbul dervişinin ölümünden sonra Şam toprağını seçmesi üzerine düşündüm. İnsan doğduğu yeri seçemez; ama gömüleceği yeri bazen seçebilir. Ve bu seçim, insanın kendini nereye ait hissettiğinin en son ve en dürüst beyanıdır.

Ne kadar çok insanın Osmanlı asırları boyunca Şam'da gömülmeyi istediğini düşündüm. Bu bir vatan değiştirme değildi. Bir zamanlar tek bir medeniyet coğrafyası olan bu topraklarda, ait olmak bir pasaportun değil, bir sevginin meselesiydi. Bugün sınırların katılaştığı bir çağda, bu seçilmiş kabirler bize başka bir ait olma biçimini hatırlatıyor.

Ötekini adlandırmak: Seyyahın iki sesi

Evliya'yı sevmek kolaydır. Meraklıdır, cömerttir, şakacıdır, her şeye hayran olmaya hazırdır. Ama onu dikkatle okuyan biri, bu sevimli sesin yanında başka bir ses de duyar. Bu ses, bir paşa maiyetinde vergi toplamaya giden bir adamın sesidir.

Evliya Şamlıları anlatırken dindar, garip-dost, ilme ve ziyarete düşkün, sohbet ehli insanlar olarak tarif eder. Aynı Evliya, vergi vermekte direnen dağ topluluklarını anlatırken bambaşka bir dil kullanır. III. ciltteki bir başlık, Dürzîleri ve başka bazı toplulukları sıralar. Aynı kalem, bir yerde övgüyü, bir yerde mahkûmiyeti yazar.

Bilmek ile hükmetmek arasında. Tzvetan Todorov, Amerika'nın fethi üzerine yazdığı kitapta, ötekini tanımak ile ötekine hakim olmak arasındaki tehlikeli yakınlıktan söz eder. Fatihler yerlileri çok iyi tanıyordu; ama bu tanıma, onlara hükmetmenin bir aracı oldu. Bilgi her zaman masum değildir. Kimin adına ve hangi amaçla bilindiği, bilginin ahlakını belirler.

Evliya'nın Dürzîler hakkındaki sayfaları, bir vergi seferinin içinden yazıldı. Onları adlandırması, kendi döneminin Osmanlı-Sünnî bakışını yansıtır; bu topluluğun kendi inancının tarafsız bir tarifi değildir. Bunu bugün söylemek, Evliya'yı suçlamak değil, onu doğru okumaktır. Her seyyah, çağının ve konumunun gözlüğünü takır. Bizim görevimiz, o gözlüğün rengini fark edebilmektir.

Aynı Evliya'nın Safed Yahudilerinin dilini ve isimlerini ayrı başlıklarla kaydetmesi ise başka bir yüzünü gösterir. Burada yargılamaktan çok bir merak, bir etnograf titizliği var. Bir seyyahın içinde aynı anda bir tahsildar ile bir antropolog yaşayabilir. Belki de Evliya'nın asıl değeri, bu çelişkiyi saklamadan sayfalarına taşımasıdır.

Bin yıllık bir çekişme: Kays ile Yemen. Evliya'nın güzergâhında bir ikilik daha karşısına çıktı. Fetih döneminde başlayan Kays ile Yemen kabileleri arasındaki rekabet, 17. yüzyılda hâlâ Lübnan dağının ve Havran'ın siyasetini belirliyordu. Ma'noğulları Kaysî hizbin, Alemeddinoğulları Yemenî hizbin başındaydı. Bin yıl önce Arabistan'dan gelen kabilelerin adları, bin yıl sonra da bir dağ köyünde insanları birbirinden ayırıyordu.

René Girard'ın "mimetik rekabet" kavramı burada aklıma geldi. Girard'a göre en derin düşmanlıklar, birbirinden çok farklı olanlar arasında değil, birbirine çok benzeyenler arasında doğar. Aynı şeyi isteyen, aynı dili konuşan, aynı toprağı paylaşan iki grup, birbirinin aynasında kendi rakibini görür. Kays ile Yemen'in çekişmesi, sebebi çoktan unutulmuş ama adları yaşayan bir düşmanlığın örneğidir. Bir ad, bir kavgayı bin yıl taşıyabilir.

Bugünün Suriye'sinde de bazı ayrılıkların kökü, sebeplerinden daha uzun yaşayan adlara dayanıyor. Bir toplum yeniden bir araya gelmeye çalışırken, en zor iş belki de bu adların yükünü hafifletmektir. Bir adı silmek gerekmez; ama ona yüklenen düşmanlığı indirmek gerekir.

Kapıkulu ile yerliyye: Ait olmanın yolu. Evliya'nın Şam'sında bir gerilim daha vardı. İstanbul'dan gönderilen kapıkulu yeniçerileri ile Şam'a yerleşip esnafla kaynaşan "yerliyye" yeniçerileri arasındaki çekişme. Birincisi merkezin, ikincisi şehrin adamıydı. Ama ilginç olan şu: Yerliyye de aslında bir zamanlar dışarıdan gelmişti. Gelmiş, evlenmiş, dükkân açmış, Şamlı olmuştu.

Bu bana ait olmanın bir doğum meselesi değil, bir zaman ve emek meselesi olduğunu düşündürdü. Bir asker bir şehre gelir; o şehirde ekmek yer, çocuk büyütür, komşusunun cenazesine katılır. Bir gün uyanır ve artık o şehrin kendisidir. Evliya'nın "Rûmî" dediği Türkçe konuşan zevat ile Arapça konuşan Şamlılar arasındaki sınır da, yerliyyenin hayatında böyle bulanıklaşmıştı.

Kahvehane ve şehrengîz: Hikâyecinin şehri

Kahve Şam'a 16. yüzyılın ilk yarısında, Yemen'den ve Hicaz'dan gelen yolla ulaşmıştı. Evliya'nın zamanında Berada kıyısındaki ve Merc'deki kahvehaneler, şehrin sohbet meclisleriydi. Bu kahvehanelerde "hakâvâtî" denen hikâyeciler, Antere'nin ve Baybars'ın siyerlerini gecelerce anlatırdı.

Baybars adının burada karşıma çıkması beni durdurdu. Tarihçilerin bir Memlük sultanı olarak tanıdığı adam, kahvehanede bir destan kahramanına dönüşmüştü. Sarayın tarihçisi onu bir yönetici olarak, kahvehanenin hikâyecisi ise bir halk kahramanı olarak hatırlıyordu. Bir tarihî şahsiyet iki ayrı hafızada iki ayrı insana dönüşebilir. Ve çoğu zaman halkın hikâyesi, tarihçinin kronolojisinden daha uzun yaşar.

Hikâye anlatan hayvan. Alasdair MacIntyre insanı, özünde hikâye anlatan bir varlık olarak tanımlar. Kim olduğumuzu anlamak için, hangi hikâyenin içinde olduğumuzu bilmemiz gerekir. Bir topluluk da böyledir: Kendi hikâyelerini anlatmayı bıraktığında kim olduğunu unutur. Şam'ın kahvehaneleri bu yüzden bir eğlence mekânı olduğu kadar bir kimlik okuluydu. Bir çocuk, babasının yanında dinlediği Antere hikâyesinde cesaretin, sadakatin ve aşkın ne olduğunu öğreniyordu.

Hannah Arendt'in Isak Dinesen'den ödünç aldığı bir düşünce var: Her acı bir hikâyeye dönüştürülebilirse taşınabilir. Bu cümle bugünün Şam'ı için bana çok anlamlı geldi. Savaşın acıları henüz bir hikâyeye dönüşmedi; hâlâ çıplak, hâlâ dile gelmemiş bir yığın. Bir gün Şam'ın kahvehanelerinde bu yılların hikâyeleri anlatılmaya başladığında, belki de asıl iyileşme o zaman başlayacak.

Evliya'nın kendisi bir hikâyeci. Evliya da bir hakâvâtîydi aslında. Seyahatnâme'nin Şam sayfaları, onun üslubunun en yoğun örneklerindendir: Secili nesir, Arapça ve Farsça ibareler, ayet ve hadis iktibasları, kendi beyitleri ve manzum parçalar. Ama bütün bu süslerin altında, günlük konuşma diline yakın, akıcı bir Türkçe vardır. Evliya bir divan şairi gibi değil, bir kahvehane anlatıcısı gibi yazar. Okuru sıkmamak, şaşırtmak, güldürmek ister.

Bu yüzden onun abartılarını bir tarihçinin hatası olarak değil, bir anlatıcının sanatı olarak okumak gerekiyor. Hikâyeci dinleyicisinin dikkatini canlı tutmak için rakamları büyütür, olayları renklendirir. Bunun bir yalan değil, bir türün kuralı olduğunu bilmek, Evliya'yı hem daha çok sevmemizi hem daha dikkatli okumamızı sağlar.

Şehrengîz: Bir şehrin güzellerini saymak. Evliya şehir tasvirlerini sıklıkla bir şehrengîzle kapatır. Şehrengîz, bir şehrin güzelliklerini ve güzellerini öven Osmanlı edebî türüdür. Bu türün ilginç bir felsefesi var: Bir şehri taşlarıyla değil, insanlarının yüzleriyle övmek. Cami, köprü, çeşme önemlidir; ama şehri asıl güzel kılan, sokaklarında yürüyen insanlardır.

Aynı yıllarda Şam'da Arapça yazan bir şair daha vardı: Mencek Paşa. Şiirleri Şam bahçelerini ve Rebve'yi anlatır. Evliya Türkçe, Mencek Arapça; ama ikisi de aynı ırmağı, aynı bahçeleri, aynı şehri övüyordu. Bir şehir, farklı dillerde aynı anda övülüyorsa, o şehir tek bir dile sığmayacak kadar geniştir.

Bir sözlük misafirperverliği. Evliya'nın bir alışkanlığı daha var: Gittiği yerlerin dilinden kısa sözlükler kaydeder. Sayılar, selamlaşmalar, günlük konuşma kalıpları. III. ciltteki Şam başlığı da şehrin eşrafının fasih Arapçasını kaydettiğini söyler. Bir yabancının dilinden birkaç kelime öğrenmek, ona kapını açmanın ilk adımıdır. Evliya'nın bu küçük sözlükleri, bir seyyahın misafirperverliğinin kelime kelime yazılmış hâlidir.

Kervan: Yürüyen bir şehir

Evliya'nın ikinci Şam ziyareti bir son durak değil, bir başlangıçtı. Şam'dan Medine'ye uzanan hac yolunun başı. Anadolu'nun ve Rumeli'nin hacıları burada toplanır, şehir birkaç haftalığına bir bekleme salonuna dönüşür, sonra kervan yola çıkardı. Kisve, Havran'daki büyük hac pazarı Müzeyrîb, Zerkâ, Katrâne, Ma'ân, Tebûk, Hicr, el-Ulâ ve nihayet Medine. Her menzilde bir kale, bir sarnıç, bir dinlenme.

Bir kervanı hayal etmeye çalıştım. Binlerce insan, deve, çadır, aşçı, hekim, imam, asker. Bir kervan aslında yürüyen bir şehirdir. Kendi pazarı, kendi mahkemesi, kendi camisi, kendi mezarlığı vardır. Her akşam kurulur, her sabah sökülür. Yerleşik bir şehrin sürekliliğini, göçebe bir hayatın akışkanlığıyla birleştirir.

Seferin öğrettikleri. Klasik Arapça lugatlerde "sefer" kelimesinin, örtüyü kaldırmak, açığa çıkarmak anlamındaki "isfâr" ile ilişkilendirildiği görülür. Yolculuğa sefer denir, çünkü yolculuk insanın içini açığa çıkarır. Bir insanı tanımak istiyorsanız onunla yolculuk yapın sözü de bu yaklaşımın halk dilindeki karşılığıdır.

Hac kervanı, bu açığa çıkmanın en yoğun biçimiydi. Haftalarca süren bir çöl yolculuğunda, susuzlukta, sıcakta, yorgunlukta insanların sabırları, cömertlikleri ve bencillikleri görünür hale gelir. Kervanın kendisi bir sınavdı; Medine ve Mekke'ye varış, bu sınavın sonundaki mükafat. Evliya'nın bu yolu anlatan sayfaları, bir coğrafya olduğu kadar bir insanlık hâlleri kataloğudur.

Boş bir taht: Mahmil. Kervanın en dikkat çekici unsuru mahmil-i Şâmî'ydi. Bir devenin sırtına yerleştirilmiş, süslü ama içi boş bir taht. Padişahın hacıyı himaye ettiğinin sembolü. Padişah oradaydı, çünkü orada değildi.

Fransa'nın siyaset felsefecisi Claude Lefort, modern demokraside iktidarın yerinin "boş" olduğunu söyler. Kimse iktidarı kalıcı olarak ele geçiremez; iktidarın yeri, geçici olarak doldurulan bir boşluktır. Mahmil ise başka bir çağın başka bir mantığını taşır: İktidar boştur ama o boşluk bir şahsa aittir. Boş bir taht, bir yokluğun değil, bir uzak varlığın işaretidir. Siyasî temsilin bu kadar çıplak bir sembolünü başka bir yerde bulmak zor.

Surre: Kutsal yolun dünyevî bedeli. Kervanın yolunda bedevî aşiretlere "surre" denen hediyeler dağıtılırdı. Bu ödemeler, kervanın başka aşiretlere karşı korunmasının bedeliydi. Kutsal bir yolculuk, dünyevî bir pazarlık olmadan gerçekleşemiyordu.

Bu gerçeklik, kutsalı idealize etmeye meyilli olan bizler için bir hatırlatmadır. Hacıların Medine'ye ulaşması, yalnızca bir niyetin değil, bir lojistiğin, bir diplomasinin, bir ödeme sisteminin ürünüydü. Kutsala giden yol, dünyanın içinden geçer. Dünyayı inkar ederek değil, onu idare ederek yürünür.

Hicr'in harabeleri. Kervanın güzergâhında bir durak beni ayrıca düşündürdü: Hicr, bugünkü Medâin-i Sâlih. Kur'an'ın anlattığı, kayaları oyarak evler yapan ve sonunda helak olan Semûd kavminin yurdu. Rivayete göre Hz. Peygamber Tebûk seferi sırasında bu harabelerin yanından geçerken ashabına buradan ağlayarak ve hızla geçmelerini tavsiye etmişti.

Hac kervanının Medine'ye varmadan önce bu harabelerin yanından geçmesi, bana bir yolculuk felsefesi gibi geldi. Rahmet şehrine ulaşmadan önce, kibrin harabelerini görmek. Taşı oyacak kadar güçlü ama kalbi yumuşatamayacak kadar sert bir kavmin enkazı. Bir medeniyet ne kadar sağlam taşlar kurarsa kursun, ahlakı çöktüğünde taşlar onu koruyamaz.

Bu düşünce, Şam'ın bugünkü yıkıntıları önünde de aklıma geldi. Ama bir farkla: Hicr bir son, Şam ise bir ara durak. Semûd'un harabeleri bir ders olarak kaldı. Şam'ın yıkıntıları ise hâlâ üzerine bir şey inşa edilecek bir zemin.

Seyahat ile şefaat

Yolculuğun sonuna doğru Şam'ın bugün simgesi sayılan yerlerden başka bir listeyi düşündüm. Azım Sarayı 1749'da, Es'ad Paşa Hanı 1753'te, Süleyman Paşa Hanı 1732'de yapıldı. Hamidiye Çarşısı'nın bugünkü demir çatısı, Hicaz İstasyonu, II. Abdülhamid döneminin yenilemeleri. Bunların hiçbirini Evliya görmedi. Onun Şam'sı, benim Şam'ımın yarısı bile değildi. Benim Şam'ım ise onunkinin yarısı bile değil.

Bu eşitsizlik beni hüzünlendirmedi, aksine rahatlattı. Çünkü bir şehri hiç kimse tamamıyla göremez. Her seyyah şehrin bir dilimini görür, bir dilimini kaydeder ve geri kalanını kendinden sonrakilere bırakır. Şehir, bu dilimlerin hiçbir zaman tamamlanmayan toplamıdır. Bugün benim gördüğüm Şam da bir gün başka bir yolcunun göremediği Şam olacak. Bu defter, onun için bırakılmış bir dilim.

Doğru okumak, sevmeye engel değil. Bu defter boyunca Evliya'nın üç sesini ayırmaya çalıştım: Gözlemcinin, rivayetçinin ve hikâyecinin sesini. Bu ayırma uğraşı sonunda bana şunu öğretti: Bir kaynağı eleştirel okumak, onu sevmemize engel değil; onu daha uzun sevmemizi sağlar. Kör bir hayranlık ilk hayal kırıklığında biter. Gözleri açık bir sevgi ise bir ömür sürer.

Evliya'yı bu yüzden bir tarih belgesi kadar bir yol arkadaşı olarak da sevdim. Beni abartılarıyla güldürdü, merakıyla şaşırttı, bir vergi seferindeki sert diliyle düşündürdü. Kusurlarıyla birlikte bir insan olduğu için yolculuğum boyunca ona güvendim. Kusursuz rehberler, insanı yalnız bırakır.

Bir rüya ve bir dil sürçmesi. Evliya'nın kendi anlattığı meşhur bir rüya var. Gençliğinde, İstanbul'daki Ahî Çelebi Camii'nde uyurken rüyasında Hz. Peygamber'i görür. Heyecanından "Şefaat yâ Resûlâllah" diyecekken dili sürçer ve "Seyahat yâ Resûlâllah" der. Peygamber tebessüm eder; ona hem şefaati hem seyahati bağışlar. Evliya'nın anlatımına göre hayatını yollara adayan seyahat tutkusu o dil sürçmesiyle başladı.

Bu hikâyeyi Şam'dan dönerken uzun uzun düşündüm. Şefaat ile seyahat arasındaki bu tuhaf yakınlık bir tesadüf mü? Belki de değil. Şefaat, birinin bizim için aracı olmasıdır. Seyahat de bir tür aracılık ister: Bizi tanımadığımız şehirlere, insanlara, zamanlara taşıyan birileri. Bir seyyah, kendinden sonra gelecek yolcular için bir şefaatçi gibidir. Onları bir şehrin kapısından içeri alır.

Evliya Çelebi benim için böyle bir aracı oldu. Üç yüz elli yılı aşkın bir mesafeden elimi tutup beni Berada'nın kıyısına, Emeviyye'nin mihraplarına, bir kervanın toz bulutuna götürdü. Şimdi bu dördüncü defteri kapatırken bir dileğim var. Bir gün, benden sonra Şam'a giden biri bu sayfaları çantasına koysun ve benim göremediğim Şam'ı görsün. Seyahat böyle devam eder: Bir yolcunun bitirdiği yerde, bir başkasının yolu başlar.