Aslan Demir: Yücelik Musikîsinden Sedatif Popüler Müziğe: Ontopolitik Bir Savruluş
Güzel ahlâk, musikî, ahenk ve özümsenen düşünce arasındaki rabıta, bizlere dünyada bulunacağımız yeri tayin eden asli umdeleri meydana getirir. Güzel ahlâkı musikîden sökün eden ahenkten bağımsız olarak düşünebilir miyiz? Aklı selim sahibi her kişi bu soruya hayır cevabını yakıştırır. Yahut ilahiyat bölgesi dediğimiz aklı aşkın yer, musikî ve ondan serpilip gelişen ahengin yol tanzim eden yapılanışı olmadan içe doğabilir mi? Mezkûr suallerden yola çıkarak şöyle bir ifade serdedebiliriz: Düşünce dünyamız, benimsediğimiz ahenkle kesintisiz bir bağla (anastomosis) birleşmiştir. Yol alışımızı tanzim eden düşünce dünyamız şiirle akrabalık içinde olan musikî aracılığıyla yön tayin edici bir niteliğe bürünür.
Musikîye ve ondan neşet eden ahenge sahip olmayan yahut burayı kendisine me'haz edinmeyen her düşünce organizasyonu yalnızca çapraşık ilişkiler husule getirir diyebiliriz. Daha isabetli bir ifadeyle, modern dünyanın “fend eden, tuzak kuran” ahlâkî yapısı, nizam tayin eden ahengin olmayışından sökün eder. Düşük ve kokuşmuş bir zevke sahip birey veya topluluk, düşüncenin fend eden yapılanışına sahip olduğu söylenebilir. Dolayısıyla ahengi ve musikîsi işporta malı misali bir düzeye rabıtalanmış olanların ulvî bir düşünceye ve mümtaz bir bilinç dünyasına sahip olabilmeleri imkânsızdır. Düşünce ve bilinç dünyası mütekâmil bir ahenge yabancılaşmış bir milletin bir yaşam biçimi inşa etmesi de aynı derecede muhal ender muhaldir. Kulak zevkinin zarafeti ve hassasiyeti ruhun yüceliğine işaret eder. İçsel dünya, zevk ve arzu bakımından nice kök salmışsa yaşam biçiminin nizamı ve örgütlenişi de o nispette derin köklere sahip olduğu söylenebilir. Bunun yanı sıra hayatın kıymeti ve mânâsı mümtaz bir ahenk vasıtasıyla endüstri kültürünü ifade eden standardizasyonun kayıtlarından azade olur.
Misal klasik Türk musikîsi duygu, ahlâk ve düşünce bakımından bir entelektüel güç ihdas eder. Popüler şarkılar ise bizi, intizâmını yitirmiş bir oylumla anastomoz eder. Popüler şarkı gibi zevk ve ahenk açısından zarafet yoksunu yahut yücelikten mahrum olan nüfuz ağları, hâkimiyet tesis eden yapıların akışlarını hem görünmez hâle getirir hem de habitus haline gelmesinin olanaklarını meydana vurur. Diğer taraftan, tasavvufî musikîsine temaşa edildiğinde, bizi metafiziğin bir üst perdesini oluşturan ilahiyat bölgesine râcî kıldığı görülür. Veyahut bu musikî türünün keyfiyetiyle haşır neşir olanlar "Transsendental estetiğe" meftun oldukları söylenebilir. "Transsendental estetik" kavramını ve mısdakını Duralı'nın şu ifadeleriyle vuzuha kavuşturabiliriz: "duyuların izleri belirgin bile olsa, sanatta ifâdesini bulan yüce duygular, hiçbir vakit duyumlardan kalkan algıların birebir verisi olamazlar. Yüce duygular, elbette, hep aynı seviyede olmaz. ‘Güzellik’ ülküsü yönünde yürüyen ‘algı–verisi–tecrübeyi–aşkın–duyuş’a ‘yücelik’ diyoruz. İşte bu anlamda ‘yücelik’ ‘transsendental estetiğ’in belirgin timsâlidir. ‘Yüceliğ’i duyuran iki numûneden biri ‘şiir’ken, öbürü de ‘mûsîkî’dir.” (Duralı, 2017;118). “Tanrıya mahsûs olduğuna inanılan mükemmellik vasfının izdüşümü gibi görülebilecek ve sanat eserinde kendini gösteren ‘yücelik’ duygusunu paylaşmak herkesin nasîbi değildir. Bahis konusu ‘yücelik değeri’nde buluşanlar, ‘transsendental estetik’ bağlamında ‘manevî ortaklık’ta pay sâhibidirler. Nihâyet ahlâk gibi, sanat da aşkın manevî âlemin salt aklî–fikrî, yânî numenal cephesinde yer alır. Sanat, insanın eşsizliğini belgeleyen en belirgin kanıttır (Duralı, 2017; 120).
Ahlâkî yapının sanattan yahut daha özel bir deyimle musikîden bigâne ya da ayrışık olmadığını görüyoruz. Musikî tıpkı aşkın manevi âlemin bir verisi olan ahlâk gibi insanı eşsiz olana râm kılar. Sedatif popüler müzik ise, özneyi haz ekonomisine yalnızca musahhar kılmaz; aynı zamanda, onu haz ekonomisine meshûr eder. Bu zaviyeden bakıldığında sedatif popüler müziğin, musikî olarak addedilmeyeceği kolaylıkla gözlemlenebilir. Çünkü yönelişleri ulvî değerlere kanalize eden musikînin insanı hür ve azat kıldığı müşahede edilir. Bilhassa Duralı’ya temaşa edildiğinde, musikînin yücelik sıfatı adı altında "Güzellik" ülküsüne tevcih edildiği görülür. Bu da bizi Andre Gide'in şu önermesine sevk eder: "etik, estetiğin bir şubesidir." Mezkûr önermeden yola çıkarak şu vargıya ulaşabiliriz: ahlâkî örgünün ancak bir ahenk ve zarafet süzgeci vasıtasıyla habitus haline gelebileceği gerçeğine. Çünkü ahenk cihetinden mümtaz bir mesafe katetmemiş her düşünce yapılanışı ve ahlâkî örüntü, bizi yalnızca işporta malı ilişkilere rapt eder.
Aynı şekilde haz ekonomisine tâbi kılınmış ilişkiler, ahlâk seviyesinin süflî bir konumda bulunduğuna delâlet eder. Bu sebeple, ahlâk, yalnızca güzellik ve estetik oylumundan süzülerek mümtaz bir cismâniyet kazanabilir. Nitekim Resûlü Ekrem "güzel ahlâkı tamamlamak için geldim" müjdesini tebliğ eder. Buradan da anlaşıldığı üzere, güzelliğin ahlâkı önceleyerek izhar ettiği görülür. Ahlâkın serpilip geliştiği yer olan yüceliği görünür kılan iki önemli etmenin şiir ve musikî olduğu da müşahede edilir. Yani düşünce ve ahlâkın, şiir ve musikîden bağımsız bir şekilde hareket edemediğini söylesek, mübalağa etmiş olmayız. Çünkü gerek şiir gerekse musikî hem beşerî hem de ruhanî âlemlere münhasır sesleri ahlâk, düşünce ve bilinç dünyası vasıtasıyla yaşam biçiminin içine serpiştirir. Bilhassa bizi bir millet mertebesine yükselten başlıca âmillerden birinin, beşerî ve ruhanî âlemlerden neşet edip müşterek hafızamıza, düşünce ve bilinç dünyamıza nüfuz eden; böylelikle hayat tarzımızı biçimlendiren bu sesler olduğu söylenebilir. Bu duruma Kur'an-ı Kerim'in tecvitle okunması örnek gösterilebilir. Bu hâlin en bariz bir diğer örneği iseTürk ikliminde Türk edebiyatının Türk musikîsiyle iç içe geçmiş bir şekilde izhar etmesidir.
Ahvâl böyle olunduğunda, düşüncenin sahici zeminlerinin muhkem bir örüntüyle ve yaşamın varoluşsal köklerinin ise "Güzellik ülküsüyle" rabıtalı hâle geldiği görülür. Hatta ontolojik, antropolojik ve politik kavramsal derinliği nice kavi olan meleklilik hâli dahi, şiir ve musikî ikliminin bitek ve başat kılındığı vadide hükümferma olur desek yeridir. Ne var ki, musikî ve şiirin sedatif popüler müzik furyası adı altında görünmez bir hâlle örülü kılınmasıyla birlikte, bu kavramsal ve yaşantısal derinliğin aşkınlıkla irtibatını ve yönlendirici boyutunu kaybetmesini beraberinde getirmiştir. Bir diğer deyişle, bu kırılma, meleksizlik hâlinin sertaç kılınmasına sebebiyet vermiştir. Bu noktadan anlaşılacağı üzere, referans merkezî sanat yahut musikî ve şiirin kavramsal ve yaşantısal derinliği olmayan her ahlâkî form, bilinç dünyasına yalnızca felâketler temin eder. Öte yandan ise, “Güzellik ülküsüne” ve ondan serpilip gelişen musikîye râm olmuş bir milletin ahlâkî keyfiyet cihetiyle üstün bir konum elde ettiği hakka’l-yakin bir şekilde görülür. Aynı zamanda düşünüş ve fehim bakımından da yüksek bir kırata sahip olduğu söylenebilir. Hatta meleksizlik hâli olarak betimleyebileceğimiz hegemonyanın müphem işletim sisteminin, güzellik me'hazlı yüceliğin yan kollarını teşkil eden musikî ve şiir vasıtasıyla aşikâr hâle gelebileceğini söylesek, yanlış bir değerlendirmede bulunmuş olmayız.
Bir başka anlatışla, şiir ve musikî, insanın aşkınsal cihazatını tardeden hegemonyanın söylemsel ve bilme alanlarının tek boyutlu yapısını izale eder; veyahut insanları tek biçimlilik hududu dahilinde çürüme sürecine icbar eden örgütlenişini de ilga eder. Bunun yanı sıra insanları bu kabuksal çerçeve dahilinde düşüncenin, ahlâkın ve ahengin banal hâliyle hemhâl eden hegemonya söylemlerinin anastomoz hatlarını bertaraf edecek güçlü bir saldırı gerçekleştirir. Şiir ve musikî neden böyle bir saldırı gerçekleştirir? Çünkü mezkûr hegemonya, yücelikten mahrum bir zevk ve ahengi ön planda tutar da ondan. Öte yandan aşkınlık ufkunu yitirmiş zevk ve ahenk ise, güzellik ülküsüne yahut yücelik diyarına meftun olunmuş kişilerden ziyade, işe yarar kişilik modlarını hâsıl eder desek yeridir. Oysa ki yücelik ufkuna rapt edilmiş bir zevk ve ahenk ise, kalbin terbiye edici komutlarını ruh ve beşerî coğrafyasının dört bir yanına salar. Bu da bize musikînin nice derinlikli ve incelikli bir yapıyla teçhiz edildiğini gösterir.
Şüphesiz her yönlendiriş biçimi bir seciye imal eder. Yahut her yönseme bir seciyenin bedenlenmesini örnekler. Biraz önce denildiği üzere, ahenk yönünden ulvî bir yönelim edinmiş olanlar, sahici ve yüksek bir düşünceye nâil olmuşlardır. Bu da ahlâk ve talim açısından intizâm kazanmış bir yaşam ve millet biçimine mukabil düşer. Güzellik ülküsünün kulluk kuvvetlerini teşkil eden musikî ve şiir, şüphesiz eğitim kalitesinin de yapıtaşlarına denk düşerler. Vaktâki musikî ve ahenk düşük bir seviyeye eklemlendi eğitim yapılanışı da onarılmaz aksaklıklara dûçar oldu. Daha önceden de denildiği üzere, zevki ve ahengi yücelikten yoksun bir düzleme eklemlenmiş olanların düşünüş ve kavrayış bakımından çöküş halinde oldukları suhuletle söylenebilir. Bilhassa buradan sökün eden eğitim yapılanışlarının da aynı düzleme sabitlenmiş olduğu kolaylıkla dile getirilebilir. Dolayısıyla bu noktalardan hareketle şöyle bir çıkarım serdedilebilir: Düşünceyi, ahlâkı ve kavrayışı nizamlı bir hâle sevk eden musikînin ve ondan zuhûr eden ahengin talî bir pozisyona itildiği ortamda, kültür ve anlamın erozyona uğradığı aşikârdır. Dolayısıyla özellikle eğitim alanında yüksek bir mertebe elde etmenin yolu , zevk ve ahenk bakımından entelektüel bir musikîyi yakalamaktan geçer.
Başka bir yönden ise "Güzellik ülküsü"nün yapıtaşlarından olan musikîye yabancılaşan biz modern dünyanın çarpıtılmış insanları yaşayamamak rıhtımına yaşamak adı altında yaklaşmak gafletini bir an olsun elden bırakmıyoruz. Bu sebeple, düşüncelerimiz, duygu durum hallerimiz, algılayış ve kavrayış biçimlerimiz, tıpkı çarpıtılmış zevk ve ahengimiz gibi bizi daima yanılsamaların eşiğine sürükler. Bu da bizi çeşitli zihnî ve hissî hastalıklarla tebelleş eder. Musikînin ruh tutuşturucu güzelliğinden kopmuş bir vaziyetle ördüğümüz kararların kahir ekseriyetinin bizi kırık dökük yargılara sürüklediği de görülür. Bu sebeple, kim olduğumuz yahut kim olacağımız sorularının sıhhatli yapılanmasının iltihaplanmış bir bilince istihale edilmesinin de önüne geçemiyoruz. Özetle yüceliğini yitirmiş bir musikîden filizlenip gelişen yaşayamamak yanılsaması, yaşamak kılıfı adı altında aksaklıklar ve sakatlıklarla peşimizi koyvermedi görülür.
Sedatif Popüler Müzik
"Sedatif", uyuşturucu/sakinleştirici bir işleve; popüler müzik ise, kitle kültürünün bir ürünü olarak, tenkit edici bilinci dumura uğratan bir fonksiyona sahip müzik formuna mukabil düşer. Buradan yola çıkarak sedatif popüler müziğin, Özel’in deyimiyle "mali hegemonya”nın müphem işletim mekanizmasını berkittiği söylenebilir. Bilhassa "Kültür endüstrisi"nin temel kollarını teşkil eden modern mekânların sedatif popüler müzikle donatılmış olması gerçeği, ileri sürdüğümüz savın somut bir tezahürü olarak değerlendirilebilir. Nitekim mimarinin musikîyle koşut olduğu gerçeği her aklı selim kişinin mâlûmudur. Dede Efendi’yi anlamamış yahut zevkine ermemiş birinin Selimiye Camii’nin mâhiyetini anlamasını beklemek pahalı bir bekleyiş olsa gerektir. Tıpkı Hammâmizâde İsmail Dede Efendi’nin ahengini içselleştirmemiş birinin Ulu Cami mimarisinin keyfiyetini fehmedememesi gibi.
Modern dünyanın mimarisinin de modern dünyanın çapraşık ve mâlûl müziği gibi yapısız olduğu sarf-ı kelâm edilebilir. Çarpık kentleşmeyi sedatif popüler müzikten yahut yüceliğini yitirmiş musikîden gayri düşünmek abesle iştigal etmektir. Bilhassa gecekondu mimarisinde sedatif popüler müziğin gündelik yaşamın yapıtaşını oluşturduğu görülür. Buradaki sedatif popüler müzik, çağcıl mekânlarda olduğu gibi gizil bir şekilde değil; aksine, sakat yapılanışı tüm gerçeğiyle aşikârdır. Çağcıl mekânlar sedatif popüler müzikle anastomoz hatları oluşturarak toplumu kuvvetli bir şekilde yozlaştırır. Biraz evvel denildiği üzere, mezkûr müziğin hegemonyası, mimari yoksunluğuna karşılık gelen gecekondu yapılarında doğrudan hissedilir. Bu sebeple, musikînin düzlemi neyse, mimarinin örgütlenişide odur diyebiliriz. Musikî tıpkı mimari gibi piyasanın gerekliliklerine göre dönüşüm geçirmiştir yahut bililtizâm dönüşüm geçirmek icbariyeti altında kalmıştır. Arabeskin muzafferiyeti çarpık kentleşmenin zaferiyle paralel olduğunu söylesek, isabetsiz bir hükümde bulunmuş olmayız.
Bunun yanı sıra her bir kuruma ve özellikle kafe sektörüne şirketler aracılığıyla bu tür müziklerin servis edildiği görülür. Bu tür müziklerin yalnızca "mali hegemonya"nın randıman işlevine dönük olarak organize edildiği söylenebilir. Bilhassa bunlara maruz kalan yahut bililtizâm maruz bırakılan insanların hem zevk hem de ahenk cihetiyle yücelikten yoksun hâle gelmiş bir ahlâkla, düşünceyle ve kavrayışla yapılandığı görülür. Haliyle böyle bir karakter organizasyonu, piyasa talepleri için vazgeçilmez doneleri teşkil eder diyebiliriz. Daha evvelden de ifade edildiği üzere, musikî ve şiir insanı güzellik ülkesine râm ederken; sedatif popüler müzik ise insanı, "mali hegemonya"yı yahut piyasa işleyişini tahkim eden bir yönelişe meftun eder.
Diğer taraftan günümüzün ayaküstü atıştırmalık mekânlarının sedatif popüler müziği son derede tahkim hâle getirdiği görülür. Bu da şu hususu vazıh hâle getirir: hegemonyanın yalnızca kurum ve piyasa üzerinden işlemediği gerçeğini. Sedatif popüler müzik, biz modern dünyanın insanlarını mâlihulyâya (melankoli) sevk etmiştir desek yeridir. Hatta sedatif popüler müziğin ve ondan filizlenip gelişen ilişkilerin, çocuk yaşta denilen bireylerin bir başkasının yaşamını sonlandırabilecek olanakları temin ettiğini söylesek, aşırı bir değerlendirmede bulunmuş olmayız. Diğer taraftan güzellik ülküsüne duyulan özlemin bir göstergesi yahut musikîden şakırdayan beşerî ve ruhanî seslerin bir remzî olan dâüsılanında, hayalî ve sahte ihtiyaçlara indirgendiği söylenebilir. Öbür yandan hikâye yahut anlatı inşa edici niteliğindeki nostaljininde sedatif popüler müzik aracılığıyla imgeler yığınına dönüştürüldüğü müşahede edilir.
Meramımızı şu şekilde hitama erdirebiliriz: modern hegemonya yalnızca kurumlar, sistemler ve yapısal aygıtlar üzerinden işlemeye mahkûm değildir. Tam aksine, en derin ve kalıcı tahakküm biçimleri, bireyin iç dünyasına, duygulanım evrenine, hayal gücüne ve bunlara me'haz teşkil eden musikîye sızabilen aygıtlar eliyle imal edilir. Bunun yanı sıra dil, medya, ekonomi ve akademi gibi araçlar kadar, daha sezgisel, daha örülü ve çoğu zaman masum görünen sedatif popüler müzikten inkişaf eden “duygusal yaşam formları” da hegemonik üretimin taşıyıcısı hâline gelirler.
Güzellik ülküsünün yücelik verisi olan musikînin aşındırılması sonucu gelişen retro yaşam biçimleri, nostalji temelli kültürel yapılar, geçmişe öykünme zarafetiyle süslenmiş gündelik motifler, yalnızca bir duygusal boşalım veya estetik beğeni değil; aynı zamanda hegemonyanın toplumsal bilinçaltına kurduğu kalıcı meskûn mahaller olduğu söylenebilir: “libidinal ekonomi.” Bu meskûn mahallerde en çok rağbet gören çıktılar ise az evvel denildiği üzere, "mâl-i hülyâ", "dâüssıla" ve "nostalji" gibi sedatif popüler müziğe eklemlenmiş duygusal temsillerdir. Her biri, geçmişin iğdiş edici bir ideal olarak yeniden kurgulanması yoluyla bugünün politik anlam haritasını biçimlendirir.
"Mâl-i hülyâ" , hakikatle temas etmeyen ama gerçekliğe alternatifmiş gibi sunulan bir yaşam hissîyatıdır yahut yanılsamasıdır. Bu hissîyat ve yanılsama, toplumsal talepleri bastıran, bireyi kendi bâtınî dünyasında oyalayan estetize edilmiş bir sedatif fonksiyona sahiptir. "Daüssıla", yani sıla hasreti ise yalnızca, geri dönülmesi mümkün olmayan bir geçmişin idealleştirilmesine indirgenmiştir. Tıpkı ruh tutuşturucu ve ahlâken olgunlaştırıcı musikînin, sedatif popüler müziğe indirgenmesi gibi. Bu idealleştirme, hegemonya söyleminin en çok ihtiyaç duyduğu şeye, yani başka türlü olabilme imkânının ilgasına yahut tekil seçenek rejimine katkı sunar. Gerçi hiper gerçek dünyada musikînin özgün yapısı kopyalanmaya maruz kaldığı için o da bir nevi "mali hegemonya"ya modifiye edilmiştir denilebilir. Ve elbette "nostalji", en arıtılmış hegemonik aygıtlardan biri olarak, geçmişin süzülmüş bir imgeler yığınına indirgenmesiyle bugünün karmaşasının görünmez kılınmasını temin etmiştir.
Son tahlilde, modern hegemonya artık sadece aşikâr baskı araçlarına değil, örülü yani sedatif popüler müzikler ve ondan sökün eden duygusal aygıtlara da yaslanmaktadır. Bu aygıtlar, bireyin zihinsel ve duygusal alanını, zevk ve ahengini yeniden formatlamakta, yaşadığı ânı geçmişin gölgesiyle perdelerken, geleceği düşünemez hâle getirmektedir. Böylece hegemonya, yalnızca konuşulanı değil; hissedileni, özlenen ve hayal edileni de kontrol altına alarak kendi sürekliliğini bitek bir şekilde temin eder.
