Dünden bugüne üniversite: Değişim, dönüşüm ve gelecek üzerine bir tefekkür

Muradımız nedir?

Bu yazı, insanlığın bilgiyi kurumsallaştırma serüvenini dokuzuncu yüzyıl İslâm dünyasının vakıf ve gönüllülük temelli ilim yuvalarından bugünün küresel ve dijital üniversitesine uzanan bir çizgide ele alıyor. Tefekkürün temel iddiası şudur: Üniversite tarihi kesintisiz bir ilerleme hikâyesi olarak okunmamalıdır. Bu tarih, üç kurucu ruhun her çağda yeniden dengelenmesinin tarihidir: Hikmet, hakikat ve vazife. Fâtıma el-Fihrî’nin vakfettiği Karaviyyin, bilginin bir hayır iradesinden doğabileceğini gösterir. Nizâmiye medreseleri, ilim ile devlet arasındaki verimli ama gerilimli ilişkiyi ilk kez sistemli biçimde kurar. Avrupa’nın lonca üniversiteleri özerkliği, Humboldt modeli araştırma ile öğretimin birliğini, kamu hizmeti ve kitleselleşme çağı ise üniversitenin toplumla sözleşmesini öne çıkarır. Yazı bu tarihî birikimi bugünün beş büyük dönüşümüyle buluşturuyor: Yapay zekâ, diplomanın tekelinin çözülmesi, uluslararasılaşmanın nitelik çağı, kitleselleşmenin borcu ve kamusal aklın krizi. Ardından Türkiye ekseninde felsefi bir çözümleme yapıyor ve geleceğin üniversitesi için bir vizyon ile somut teklifler sunuyor.

Bir Kandilin Hafızası

Her medeniyet en kıymetli sorularını saklamak için bir ev inşa eder. Bu evin adı çağdan çağa değişti. Kimi zaman bir tercüme hanesi oldu, kimi zaman bir caminin revakında hocasının etrafında halka olmuş talebeler, kimi zaman kubbesi göğe açılan bir külliye, kimi zaman da gotik kemerlerin altında toplanan bir hocalar ve talebeler loncası. Bugün ona üniversite diyoruz. Adı değişse de vazifesi büyük ölçüde aynı kaldı: Hakikati aramak, arayanı yetiştirmek ve bulunanı insanlığın ortak hazinesine katmak.

Üniversitenin geleceğini düşünmek, bu evin geçmişini hatırlamadan mümkün değildir. Çünkü kurumlar da insanlar gibi hafızalarıyla yaşar. Hafızasını unutan kurum geleceğe köksüz bir ağaç gibi yürür. Hafızasına hapsolan kurum ise yaşayan bir ocak olmaktan çıkıp müzeye dönüşür. Bu makalenin yöntemi bu iki uç arasında yürümektir. Edebiyatımızın büyük kaleminin formülüyle söylersek: Değişerek devam etmek, devam ederek değişmek.

Universitas, Studium ve Medrese

“Üniversite” kelimesi Orta Çağ Latincesindeki universitas kavramından gelir. Kelimenin ilk anlamı bir bina ya da bir bilgi bütünü değil, bir topluluktur: Belli bir amaç etrafında birleşmiş hocaların ve talebelerin oluşturduğu, kendi kurallarını koyan bir lonca. Kavram bu anlamda XIII. yüzyıl başlarında Paris’te belirginleşir. Paris ilahiyatla, Bologna hukukla, Salerno tıpla öne çıkar. Bölgesinin dışından da talebe kabul eden ve icazeti geniş bir coğrafyada geçerli olan merkezlere studium generale denir.

İslâm dünyasında bilginin kurumsallaşması ise farklı bir yoldan yürür. İlk ders halkaları caminin içinde kurulur. Nitekim Hz. Peygamber Efendimizin Medine’ye hicretinde ilk kurulan kurumlar Suffe (Eğitim), Mabet (Cami/Mescit) ve Pazar (Çarşı). Zamanla cami ile talebe yurdunu birleştiren yapılar ortaya çıkar ve nihayet vakıf hukukuna dayanan, müderrisi, talebesi, kütüphanesi ve yurdu olan bağımsız müesseseler doğar: Medreseler. Bu iki gelenek arasındaki benzerlikler uzun zamandır tartışılıyor. Ders okutma iznini belgeleyen icâzet ile Avrupa’daki licentia docendi, vakıf hukuku ile Oxford’daki bazı kolejlerin kuruluş senetleri arasındaki paralellikler, araştırmacıların dikkatini çeken örneklerdir.

Bu karşılaştırmanın asıl anlamı bir “ilk” yarışından daha derindir. İnsanlık, birbirinden farklı coğrafyalarda aynı soruya benzer cevaplar vermiştir: Bilgi nasıl korunur, nasıl aktarılır, nasıl bağımsız ve sürekli kılınır? Üniversite tarihi bu ortak sorunun çok sesli bir cevabıdır.

Kurucu Tecrübeler

Beytülhikme: Tercümenin ve Araştırmanın Evi

Abbâsîler döneminde Bağdat’ta gelişen Beytülhikme, kelimenin modern anlamında bir üniversite değildi. Ama bir tercüme ve araştırma merkezi olarak üniversite fikrinin en önemli öncüllerinden biriydi. Yunan, Süryani, Fars ve Hint birikimi burada Arapçaya aktarıldı, şerh edildi, eleştirildi ve aşıldı. Beytülhikme’nin bugüne bıraktığı ders basittir ama derindir: Bilgi, medeniyetlerin karşılaşmasıyla büyür. Bugün “uluslararasılaşma” dediğimiz şeyin kökünde, başka bir dilde düşünülmüş olanı kendi dilinde yeniden düşünme cesareti vardır.

Karaviyyin ve Fâtıma el-Fihrî: Bir Hayır İradesinden Doğan Üniversite

Üniversite tarihinin en dokunaklı başlangıçlarından biri, Kayrevan’dan Fas’a göç eden bir ailenin kızı Fâtıma el-Fihrî’nin hikâyesidir. Fâtıma ve kız kardeşi Meryem, babalarından kalan mirası hayra yönelttiler. Meryem Endülüs Camii’ni, Fâtıma ise memleketinin adını taşıyan Karaviyyin Camii ile ona bağlı ilim yuvasını inşa ettirdi. Yapının temelleri 859 yılında atıldı. Sonraki yüzyıllarda genişleyen külliye, XIII. ve XIV. yüzyıllarda fıkıhtan kelâma, dil ilimlerinden astronomiye, matematikten felsefeye uzanan geniş bir müfredatla İslâm dünyasının ve Akdeniz havzasının önde gelen ilim merkezlerinden biri oldu. İbn Haldun ve İbn Rüşd gibi isimler bu kurumla ilişkilendirilir. UNESCO ve Guinness Dünya Rekorları, Karaviyyin’i günümüze kadar kesintisiz faaliyet gösteren en eski yükseköğretim kurumu olarak kabul eder.

Tarihçiler “üniversite” kavramının sınırları konusunda farklı görüşler taşır ve bu tartışma meşrudur. Fakat Karaviyyin’in bize anlattığı hikâyenin kıymeti bir unvan meselesinden çok daha büyüktür. Bu hikâyede üç hakikat iç içe geçer.

Birincisi, bilginin bir hayır iradesinden doğabileceğidir. Karaviyyin bir resmi taleple değil, bir vakfın, yani bir kişinin malını ebediyen ilme ve topluma adama kararıyla başlar. Üniversitenin kökünde, kamu iyiliğine adanmış bir gönüllü ve sivil irade vardır.

İkincisi, bu iradenin bir kadına ait olmasıdır. İlim tarihinin büyük ölçüde erkek isimleriyle anlatıldığı bir anlatıda, en eski ilim yuvalarından birinin bir kadının vakfından doğması, eğitimde fırsat eşitliği tartışmalarına tarihî bir derinlik kazandırır. Bu, bugün kız çocuklarının okullaşması ve kadın akademisyenlerin bilimdeki yeri üzerine düşünenler için ilham verici bir hatıradır.

Üçüncüsü, sürekliliğin değişimle mümkün olduğudur. Karaviyyin’in tarihi bir duraklama ve yenilenme ritmidir. XVIII. yüzyılda müfredatı daraldı, sömürge döneminde yeniden düzenlendi, 1963’te devlet üniversitesi hâline geldi, 2015’te mali ve akademik özerklik kazandı. Asırlık el yazmalarını barındıran kütüphanesi ise 2012’de restore edilerek yeniden açıldı. Kesintisiz ayakta kalan bir kurum, değişmeyen bir kurum değildir. Kendini yenileyebilen bir kurumdur.

Ezher ve Bir İlim Geleneğinin Uzun Soluğu

Fâtımîler döneminde, X. yüzyılın son çeyreğinde Kahire’de kurulan Ezher, Karaviyyin ile birlikte İslâm dünyasının en uzun soluklu ilim merkezlerinden biridir. Ezher’in tarihi, bir kurumun siyasi iktidarların değişmesine rağmen kendi ilmî kimliğini nasıl yeniden tanımlayabildiğini gösterir. Bir mezhebin fikri merkezi olarak doğan kurum, sonraki asırlarda Sünnî ilim dünyasının merkezlerinden birine dönüşmüştür. Kurumların ruhu, kurucularının niyetiyle sınırlı kalmaz. Zaman içinde talebeler, hocalar ve kitaplarla yeniden yazılır.

Nizâmiye Medreseleri ve İlim ile Devletin İlk Sistemli Buluşması

Büyük Selçuklu veziri Nizâmülmülk’ün Sultan Alparslan’ın izniyle kurduğu Nizâmiye medreseleri, üniversite tarihinin en öğretici tecrübelerinden biridir. Bağdat Nizâmiyesi’nin inşasına Kasım 1065’te başlandı ve Eylül 1067’de tamamlandı. Yapı bir külliyeydi: Dershaneler, mescit, kütüphane, talebe yurtları, yemekhane ve hamam aynı çatı altında toplanmıştı. Kurum arazi, dükkân, çarşı ve hamam gelirlerinden oluşan vakıflarla finanse ediliyordu. Talebelere yurt, yemek ve burs sağlanıyordu. Yirmi yaşın üzerindeki talebelerin kabul edildiği eğitim dört yıl sürüyordu. Kütüphanede yaklaşık altı bin cilt kitap bulunuyordu. Gazzâlî 1091’de burada müderrisliğe tayin edildi. Bağdat’ın yanı sıra Nişabur, İsfahan, Belh, Musul, Basra, Herat ve Merv gibi şehirlerde de Nizâmiyeler açıldı.

Nizâmiyeleri benzersiz kılan, ilk devlet destekli medreseler olmalarıdır. Kurumların iki açık amacı vardı: Fâtımî propagandası karşısında Sünnî düşünceyi güçlendirmek ve devletin ihtiyaç duyduğu yetişmiş insan gücünü sağlamak. Bugün “üniversitenin kamusal işlevi” dediğimiz şeyin ilk sistemli formülü budur. Burs, yurt, kütüphane, atanmış kadro ve belirli bir eğitim süresiyle Nizâmiyeler modern yükseköğretim sistemlerinin pek çok unsurunu dokuz asır önce bir araya getirmişti.

Aynı tecrübe, bugün de geçerliliğini koruyan bir gerilimi görünür kılar. Araştırmacılar Nizâmiyelerin diğer mezheplere yönelik sınırlamalarına dikkat çeker. Devlet ilme kaynak, kurum ve itibar sağlar. Fakat ilim, devletin ihtiyacından daha geniş bir ufka sahiptir. Nizâmiyelerin bize bıraktığı en derin soru şudur: Kamu, ilmi destekleyip besleyen bir himaye olabilir mi, yoksa ilmi kendi ihtiyacına göre biçimlendiren bir kalıba mı dönüşür? Bu soru, bugünün yükseköğretim politikalarının da merkezinde durmaktadır.

Avrupa’nın Lonca Üniversiteleri ve Özerkliğin Doğuşu

XI.yüzyılın sonlarından itibaren Bologna, Paris ve Oxford’da şekillenen üniversiteler, kendine özgü bir kurumsal formül geliştirdi: Lonca örgütlenmesi. Bologna’da talebeler, Paris’te hocalar, kendi haklarını koruyan ve kendi kurallarını koyan topluluklar oluşturdu. Bu örgütlenme, kilise ve yerel yönetimlerle sürekli bir müzakereyi gerektiriyordu. Ama aynı zamanda modern üniversitenin en kıymetli mirasını doğurdu: kurumsal özerklik ve ilim topluluğunun kendi kendini yönetme hakkı.

Medrese ve Avrupa üniversitesi birlikte okunduğunda ortaya verimli bir tablo çıkar. Medrese geleneği vakıf yoluyla mali süreklilik ve icazet yoluyla ilmî liyakat fikrini, Avrupa’nın lonca üniversitesi ise kurumsal özerklik fikrini kurumsallaştırdı. Geleceğin üniversitesi bu iki mirası birlikte taşımaya muhtaçtır.

Osmanlı Birikimi ve Sahn-ı Semân’dan Darülfünun’a

Osmanlı ilim dünyası Selçuklu medrese geleneğini devralıp derinleştirdi. Davud el-Kayserî ile İznik’te ilk medresenin kurulmasıyla gelişen süreç Fatih döneminde İstanbul’da kurulan Sahn-ı Semân ve Kanuni döneminde inşa edilen Süleymaniye Külliyesi, medreseyi bir şehir planlamasının, sağlık, sosyal hizmet ve kütüphane yapılarının merkezine yerleştiren külliye fikrinin zirveleridir. Burada eğitim; şifahane, imaret, kütüphane ve çarşıyla aynı mekânsal ve ahlaki bütünlük içinde düşünülüyordu. Üniversite ile şehir arasındaki ilişkinin bugün yeniden tartışılması, bu kadim külliye tasavvurunun ne kadar ileri görüşlü olduğunu gösterir.

XVIII. yüzyıldan itibaren mühendishaneler ve askerî tıp okulları ile yeni bir eğitim katmanı oluştu. 1863’te halka açık derslerle başlayan Darülfünun teşebbüsü, birkaç kesintiden sonra 1900’de yeniden açıldı. 1933 reformuyla Darülfünun kapatılıp yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu ve bu tarih Türkiye’de modern üniversitenin başlangıcı olarak kabul edildi. 1946’da üniversitelere özerklik tanıyan kanun çıkarıldı. 1981’de ise Yükseköğretim Kanunu ile Yükseköğretim Kurulu kuruldu ve bütün yükseköğretim kurumları tek bir çatı altında toplandı.

Modern Kırılmalar: Araştırma, Meslek ve Kitle

Humboldt Modeli ve Araştırma ile Öğretimin Birliği

1810’da kurulan Berlin Üniversitesi, Wilhelm von Humboldt’un adıyla anılan bir üniversite fikrini dünyaya yaydı: araştırma ile öğretimin birliği, hocanın öğretme özgürlüğü ve talebenin öğrenme özgürlüğü. Bu modelde üniversite, hazır bilgiyi aktaran bir kurumdan çok, bilginin henüz tamamlanmamış bir problem olarak birlikte araştırıldığı bir mekândır. Modern araştırma üniversitesinin, doktora eğitiminin ve laboratuvar kültürünün kökü buradadır.

Aynı dönemde Fransa’da Napolyon’un kurduğu imparatorluk üniversite sistemi farklı bir yol izledi: devlet tarafından merkezî olarak yönetilen, belirli mesleklere insan yetiştirmeyi önceleyen bir yapı. Türkiye’nin yükseköğretim tarihi bu iki modelin, yani Humboldtçu araştırma ideali ile Napolyoncu merkeziyetçi meslek okulu geleneğinin, farklı dönemlerde farklı oranlarda harmanlanmasının hikâyesi olarak da okunabilir.

Vazife Üniversitesi ve Çok Fonksiyonlu Kurum

XIX. yüzyılda Amerika Birleşik Devletleri’nde, tarım ve mühendislik eğitimini halka yaymak üzere kamu arazisi tahsisiyle kurulan üniversiteler, üniversitenin üçüncü bir ruhunu öne çıkardı: Vazife. Üniversite artık yalnızca hakikatin ve araştırmanın değil, toplumun gündelik ihtiyaçlarının da kurumudur. Yirminci yüzyılın ortasında Clark Kerr, bu çok katmanlı yapıyı multiversity, yani “çoklu üniversite” kavramıyla tarif etti: Araştırmayı, öğretimi, kamu hizmetini, sanayiyle iş birliğini ve kültür hayatını aynı anda taşıyan devasa bir kurum.

Kitleselleşme Çağı

Martin Trow’un klasik çözümlemesine göre yükseköğretim sistemleri üç aşamadan geçer: belirli bir yaş grubunun küçük bir kısmına hitap eden seçkin aşama, genişleyen kitle aşaması ve neredeyse herkesin katıldığı evrensel aşama. Her aşama, üniversitenin amacını, yönetimini ve toplumla ilişkisini yeniden tanımlamayı gerektirir. Bugün OECD ülkelerinde genç yetişkinlerin yaklaşık yarısı yükseköğretim mezunudur. Bu oran, insanlık tarihinde görülmemiş bir erişim düzeyidir.

Türkiye de son yirmi yılda bu geçişi hızla yaşadı. 2011’de 165 olan üniversite sayısı bugün iki yüzü aşmıştır. Hemen her ilde en az bir üniversite vardır. Uluslararası öğrenci sayısı 2024 itibarıyla yaklaşık 340 bine ulaşmıştır. 2024-2028 stratejik planındaki hedef 500 bindir.  OECD verilerine göre Türkiye’de yükseköğretimdeki uluslararası öğrenci payı birkaç yıl içinde yüzde 1,7’den yüzde 4,3’e yükselmiştir. Bu tablo bir kazanımdır. Kazanımın kendisi ise yeni bir sorumluluk doğurur: Kitleselleşmenin nitelik borcu.

Bugünün Eşiği ve Beş Büyük Dönüşüm

ASBÜ olarak bizlerinde katıldığı Eylül 2026’da düzenlenen 36. Avrupa Uluslararası Eğitim Birliği (EAIE) Konferansı’nın teması “Devrimin Ritmi” idi. Bu tema, yükseköğretimin bugün yaşadığı dönüşümü tek seferlik bir kopuş olarak değil, süreklilik ile değişim arasında kurulan canlı bir ritim olarak düşünmeye davet ediyordu.

Açılış konuşmasını yapan nörobilimci Beau Lotto, algının geçmiş deneyimlerle kurulduğunu, belirsizlikle karşılaşma kapasitesinin de öğrenilebilir olduğunu vurguladı. Kapanışı yapan Lewis Iwu ise bölünmüş toplumlarda münazaranın, diyaloğun ve geniş koalisyonların önemini öne çıkardı. Bu iki konuşma birlikte okunduğunda bugünün eşiğinin beş büyük dönüşümü belirginleşir.

Yapay Zekâ: Epistemolojik Bir Hadise

Yapay zekâ üniversitenin kullandığı yeni bir yazılım değil, bilginin üretilme, aktarılma ve değerlendirilme biçimini değiştiren epistemolojik bir hadisedir. UNESCO artık öğretmen ile öğrenci arasındaki ilişkiyi “öğretmen–yapay zekâ–öğrenci” üçlüsü olarak tartışıyor ve insan merkezliliği, yapay zekâ etiğini ve insan iradesinin korunmasını temel yetkinlik alanları arasında sayıyor. Ödev, yazarlık, özgünlük ve ölçme kavramlarının hepsi yeniden tanımlanmayı bekliyor.

Cevap ucuzladıkça soru kıymetlenir. Geleceğin üniversitesi soru sormayı, kaynağı tartmayı, uzak alanlar arasında köprü kurmayı ve ahlaki muhakemeyi öğreten bir mektep olmak zorundadır. Bilmek ile anlamak arasındaki fark burada belirleyici hâle gelir. Bilmek bilgiye sahip olmaktır. Anlamak o bilgiyi yeni bir duruma taşıyabilmektir. Hikmet ise bilgiyi yerli yerine koyabilmektir.

Diplomanın Tekelinin Çözülmesi

Diploma ortadan kalkmıyor. Ama eğitimin son belgesi olmaktan çıkıyor. Avrupa Birliği mikro yeterlilikleri kısa süreli öğrenme deneyimlerinin çıktısını belgeleyen ve insanların değişen iş hayatında becerilerini sürekli güncellemelerini sağlayan araçlar olarak kurumsallaştırıyor. İnsan artık hayatı boyunca üniversiteye defalarca dönecek. Bu dönüşüm “üniversite mezunu illa beyaz yakalı ya da memur mu olmalı?” sorusuna da yeni bir cevap veriyor. Eğitimin asıl vaadi bir masa değil, bir zihindir. Ustanın, esnafın ve çiftçinin üniversiteye dönebildiği bir yapı, el emeği ile akıl emeği arasındaki sahte duvarı yıkar.

Uluslararasılaşmanın Nitelik Çağı

OECD ülkelerinde yükseköğretimdeki uluslararası öğrenci payı 2018’de yüzde 6 iken 2023’te yüzde 7,4’e çıktı. Avrupa Birliği’nin 2026’dan itibaren uygulamaya koyduğu Ortak Avrupa Diploması Etiketi, ulusötesi ortak programların önündeki engelleri azaltmayı hedefliyor. Uluslararasılaşmanın ölçüsü artık imzalanan anlaşma sayısından çok, o anlaşmalardan doğan ortak ders, ortak araştırma ve ortak eserdir. Beytülhikme’nin tercüme masasından bugünün ortak doktora programlarına uzanan çizgide değişmeyen hakikat şudur: Bilgi, medeniyetlerin karşılaşmasıyla büyür.

Kitleselleşmenin Borcu ve Amaca Yabancılaşma

Nicelikteki her sıçrama nitelik için bir borç doğurur. Kampüs açmak, ilim geleneği kurmakla aynı şey değildir. Bu borcun en ağır yüzü, akademinin kendi amacına yabancılaşmasıdır: hakikati aramak yerine göstergeleri büyütmek, düşünce üretmek yerine dosya doldurmak. Cahit Arf‘ın meslektaşları hakkındaki acı gözlemi bugün de güncelliğini koruyor: Pek çoğunun asıl hedefi bilim değil, profesör, dekan, rektör olmaktı. Yani bilimin değil, rütbenin peşindeydiler. “Yayın yap ya da yok ol” anlayışının egemen olduğu bir akademide nicel üretkenlik nitel düşüncenin önüne geçer. Akademik üretimin hakikate değil sistemin sürekliliğine hizmet eden bir dolgu malzemesine dönüşmesi riski, bu çağın en sessiz ama en derin krizidir.

Kamusal Aklın Krizi

Dünya yalnızca bir bilgi krizi değil, bir konuşabilme krizi de yaşıyor. Algoritmalar insanları kendi düşünce çevrelerine kapatıyor. Farklı düşünmek giderek düşmanlıkla karıştırılıyor. Iwu’nun vurguladığı gibi, farklı görüşlerin güçlü biçimde tartışılabilmesi ile tartışmadan sonra ilişkinin sürdürülebilmesi aynı anda mümkün olmalıdır. Üniversite, farklı düşünen insanların birbirini yok etmeden birlikte hakikati arayabildiği belki de son büyük kamusal mekândır. Bu yüzden üniversitenin ahlaki vazifesi, bilgi üretmek kadar konuşmanın inceliğini de yaşatmaktır.

Felsefi Çözümleme: Üniversitenin Üç Ruhu ve Tecdid

Hikmet, Hakikat, Vazife

Tarihî tecrübeler birlikte okunduğunda üniversitenin üç kurucu ruhu belirginleşir.

Hikmet ruhu, medrese geleneğinin en derin mirasıdır. Bu gelenekte ilim hiçbir zaman salt bilgiye indirgenmez. İlim varlığın düzenini anlamakla, hikmet bilgiyi yerli yerine koymakla, ahlak ise bu bilginin insanın davranışında tezahür etmesiyle ilgilidir. Bu ruhun mottosu belki şu cümledir: Bilginin amacı yalnızca bilmek değil, insanı daha iyi bir insan hâline getirmektir.

Hakikat ruhu, Humboldtçu araştırma üniversitesinin ve lonca özerkliğinin mirasıdır. Bilgi tamamlanmış bir hazine değil, birlikte araştırılan açık bir problemdir. Bu araştırma ancak özgürlük, liyakat ve eleştirel düşünceyle mümkündür.

Vazife ruhu, Nizâmiye’den kamu üniversitesine uzanan çizginin mirasıdır. Üniversite toplumun ihtiyaçlarına cevap veren, şehre ve kamuya açılan, yetiştirdiği insanla ülkesinin geleceğini kuran bir kurumdur.

Üniversite tarihinin krizleri çoğu zaman bu üç ruhtan birinin diğerlerini bastırmasından doğar. Hikmet tek başına kaldığında kurum içe kapanır ve donar. Hakikat tek başına kaldığında fildişi kuleye dönüşür. Vazife tek başına kaldığında ise üniversite piyasanın ya da devletin anlık ihtiyaçlarına göre biçimlenen bir meslek fabrikasına dönüşür. Nizâmiyelerin bazı sınırlamaları, XVIII. yüzyıl medreselerinde müfredatın daralması ve günümüzde gösterge fetişizmi, bu dengenin bozulmasının farklı çağlardaki suretleridir.

Gelenek ile Alışkanlık

Burada hayati bir ayrım yapmak gerekiyor. Gelenek, geçmişin hikmetini geleceğe taşıma kudretidir. Alışkanlık ise şartlar bütünüyle değiştiği hâlde geçmişte işe yaramış bir yöntemi tekrarlamaktır. “Bunu neden böyle yapıyoruz?” sorusuna “çünkü hep böyle yaptık” diye cevap veren kurum, geleneği koruduğunu düşünürken çoğu zaman hareketsizliği kutsar. Karaviyyin’in on iki asırlık sürekliliği bir alışkanlığın değil, defalarca yenilenmiş bir geleneğin eseridir.

Döngü ile Sarmal

Benzer bir ayrım döngü ile sarmal arasında da vardır. Döngüde hareket vardır ama ilerleme yoktur: Aynı toplantılar, aynı raporlar, aynı cümleler. Sarmalda ise her tekrar bir öncekinin üzerine yeni bir şey ekler. Sağlıklı bir üniversite kendine her yıl iki soru sorar: Bu yıl ne öğrendik? Öğrendiğimiz şey bizi nasıl dönüştürdü?

Tecdid: Kökten Yeniden Hayat

İslâm düşüncesi yenilenmeyi tecdid kavramıyla düşünmüştür. Tecdid kökü kesmek değil, kökten yeniden hayat üretmektir. Gazzâlî’nin İhyâ‘sı bir yıkım değil, bir yeniden canlandırmaydı. Bu çerçevede çağdaş nörobilimin “dönüşebilirlik” kavramı ile medeniyetimizin tekâmül fikri arasında verimli bir konuşma kurulabilir. Birincisi değişen şartlarda yeniden öğrenebilme yeteneğine işaret eder. İkincisi ise değişmenin istikametini insanın olgunlaşma yolculuğu üzerinden düşünür. İkisi birlikte okunduğunda daha güçlü bir üniversite anlayışı ortaya çıkar: hem değişebilen hem de niçin değişmesi gerektiğini bilen bir kurum.

Tahsil, Terbiye, Tekâmül

Üniversitenin nihai sorusu, eğitimin en kadim sorusudur: Nasıl bir insan yetiştirmek istiyoruz? Bizim düşünce geleneğimiz bu soruyu üç katlı bir cevapla karşılar. Tahsil bilginin edinilmesidir. Terbiye o bilginin karaktere dönüşmesidir. Tekâmül ise insanın aklıyla, vicdanıyla, diliyle ve sorumluluğuyla bütün olarak olgunlaşmasıdır. Modern sistemler birinci katı ustalıkla inşa ediyor, ikinci ve üçüncü katı ise çoğu zaman ihmal ediyor. Oysa yön bulamayan zekâ iyilik üretmez, yalnızca daha etkili araçlar üretir. Güçlü toplumları güçlü meslekler değil, güçlü şahsiyetler kurmuştur.

Geleceğin Üniversitesi: Vizyon ve Teklifler

Vizyon: Ev, Kavşak ve Külliye

Geleceğin üniversitesi üç imgede toplanabilir.

Ev olarak sükûnet, derin okuma, sabırlı araştırma ve hoca ile talebe arasındaki köklü bağın mekânı olacaktır. Medresenin halkası ve icazet geleneği, hocalık ile talebelik arasındaki şahsi ve ahlaki ilişkinin kıymetini bu çağa taşıyacaktır.

Kavşak olarak fikirlerin, disiplinlerin, kültürlerin ve nesillerin buluşma noktası olacaktır. Beytülhikme’nin tercüme masası, ortak programların, ortak araştırmaların ve dijital sınıfların küresel ağına dönüşecektir. Üniversitenin gücü sahip olduklarıyla birlikte bağlanabildikleriyle ölçülecektir.

Külliye olarak şehirle, kamuyla, sanatla, üretimle ve toplumun bütün katmanlarıyla iç içe bir yapı olacaktır. Süleymaniye’nin medreseyi şifahane, imaret ve kütüphaneyle aynı bütünlük içinde düşünen tasavvuru, bugün şehre açılan, kamu politikalarına katkı sunan, hayat boyu öğrenmenin evi olan bir üniversite modeline ilham verecektir.

Bu üç imgenin ortak paydası şudur: Geleceğin üniversitesinin görevi geleceği tahmin etmek değil, gelecekle karşılaşabilecek insanı yetiştirmektir.

Teklifler

1. Gönüllülük ve Vakıf ruhunun yeniden canlandırılması. Karaviyyin ve Nizâmiye’nin mali sürekliliğini sağlayan gönüllülük ve vakıf ruhu geleneği, çağdaş bağış sistemi, kalıcı burs vakıfları ve mezun dayanışma ağlarıyla yeniden kurumsallaştırılmalıdır. Bu, üniversitelere hem mali istikrar hem de ilmî bağımsızlık kazandırır.
2. Hikmet, hakikat ve hizmet dengesinin stratejik planlara yerleştirilmesi. Her üniversite bu üç ruhu nasıl dengelediğini açıkça tanımlamalı ve hesap vermelidir.
3. Nitelik temelli değerlendirme. Yayın sayısı yerine etki, özgünlük, öğretimin kalitesi ve topluma katkı esas alınmalıdır. Ölçülebilir olanı önemli olanın yerine koymamak bir kurum ilkesi hâline gelmelidir.
4. Hocalığın itibarının iadesi. İyi hocalık, akademik kariyerde araştırmayla eşit şerefte bir vasıf olarak ödüllendirilmelidir. Medresedeki icazet geleneğinin ruhuna uygun bir mentorluk kültürü yeniden kurulmalıdır.
5. Yapay zekâ çağına uygun yeni pedagoji. Ezber yerine muhakemeyi, ürün yerine süreci, cevap yerine soruyu değerlendiren bir ölçme anlayışı geliştirilmelidir. Yapay zekâ zahmetli öğrenmenin yerine değil, yanına konmalıdır.
6. “İnsan, teknoloji ve ahlak” ekseni. Her lisans programında mühendisin ahlakı, hukukçunun algoritmayı, ilahiyatçının biyoetiği, iktisatçının adaleti düşünebildiği disiplinlerarası bir zemin oluşturulmalıdır. Yapay zekâ çağında sosyal ve beşerî bilimlerin önemi azalmaz, artar.
7. Hayat boyu öğrenmenin asli görev sayılması. Mikro yeterlilikler, kısa programlar ve yetişkin öğrenciler kurumsal yapının tam bir parçası olmalıdır. Diploma bir son değil, bir durak olarak görülmelidir.
8. Ustalığın ve mesleki yükseköğretimin itibarı. Meslek yüksekokulları yükseköğretimin ön cephesi olarak güçlendirilmelidir. Usta, esnaf ve çiftçi üniversiteye dönüp öğrendiğini derinleştirebilmelidir. Çarşının kadim ahlakı ile üniversitenin bilgisi yeniden buluşmalıdır.
9. Uluslararasılaşmada imzadan ekosisteme geçiş. Yirmi yüzeysel ortaklık yerine beş derin ortaklık esas alınmalıdır. Ortak ders, ortak araştırma ve ortak diploma programları öncelenmelidir. Her öğrenciye, yurt dışına gitmese bile uluslararası bir öğrenme tecrübesi sunulmalıdır.
10. Kurumsal özgünlük. Her üniversite büyük üniversitelerin küçük bir kopyası olmak yerine, kendi güçlü olduğu alanlarda dünya için gerekli bir merkez olmayı hedeflemelidir. Birbirinin kopyası üniversiteler yerine birbirini tamamlayan üniversitelerden oluşan bir manzara kurulmalıdır.
11. Kampüsün kamusal düşünce mekânı olarak inşası. Münazara kültürü, disiplinlerarası seminerler ve farklı görüşlerin medeni karşılaşması kampüs hayatının merkezine yerleştirilmelidir. Merak, cesaret ve şefkat kampüsün ortak ahlakı olmalıdır.
12. Eşitlik ve kapsayıcılık. Fâtıma el-Fihrî’nin hatırası, kadınların ve imkânı kısıtlı ailelerin çocuklarının yükseköğretime ve akademik liderliğe erişimini genişletme yönünde ilham olarak yaşatılmalıdır.
13. Akademik ahlakın kurum kültürüne dönüşmesi. Liyakat, şeffaflık ve ilmî dürüstlük, yönetmelik maddelerinden önce kurumun nefesi olmalıdır.
14. Sarmal kalite anlayışı. Her üniversite her yıl kendi öğrenme muhasebesini yapmalıdır: Ne öğrendik ve öğrendiğimiz şey kurumu nasıl dönüştürdü?

Kandilin Taşıyıcıları

Fâtıma el-Fihrî’nin dokuzuncu yüzyılda yaktığı kandil hâlâ yanıyor. O kandilin ışığı Bağdat’ın Nizâmiyesi’ne, Kahire’nin Ezher’ine, Bologna’nın ve Paris’in loncalarına, İstanbul’un külliyelerine, Berlin’in araştırma laboratuvarlarına ve bugün dünyanın dört bir yanındaki binlerce kampüse kadar uzandı. Bu ışığın her durakta rengi değişti, ama özü değişmedi: Hakikati aramak ve arayanı yetiştirmek.

Bugün o kandil yeni bir rüzgârla karşı karşıya. Yapay zekâ, küresel ağlar, kitleselleşme ve kamusal aklın krizi, üniversiteyi yeniden kendine dönmeye davet ediyor. Bu davet bir tehdit olduğu kadar bir lütuftur da. Çünkü kurumlar da insanlar gibi kendilerini en derinden eşiklerde tanır.

Geleceğin üniversitesi hikmeti, hakikati ve vazifeyi yeniden dengeleyebildiği ölçüde ayakta kalacaktır. Değişimin ritmini duyacak ve o ritmin içinde kendi sesini bulacaktır. Daha hızlı olduğu kadar daha hikmetli, daha dijital olduğu kadar daha insani, daha uluslararası olduğu kadar daha adil olacaktır.

Ve belki yükseköğretimin geleceğine dair bütün uzun tartışmanın sonunda söylenebilecek en kısa söz şudur: Üniversite, insanın geleceğe yazdığı en güzel mektuptur. O mektubun ilk satırı dokuz asır önce bir vakfiyeye yazıldı. Son satırı ise bugün bir sınıfta, bir laboratuvarda, bir kütüphane masasında, bir hoca ile talebenin göz göze geldiği o kısa anda yazılıyor.

Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Rektörü

https://ankaraedebiyat.com.tr/dunden-bugune-universite-degisim-donusum-ve-gelecek-uzerine-bir-tefekkur/