Suya, Denize ve Okyanusa Dâir -Suyun Kaderi ve “Can”ların Geleceği-
Muhammet Enes KALA
İnsanlık, varoluş serüveni boyunca suyun izini sürerek yurtlar kurmuş, medeniyetler inşâ etmiş, denizleri aşarak yeni ufuklara ulaşmıştır. Ne var ki bugün, hayâtımızın en aslî kaynağı olan suyla kurduğumuz ilişkiyi yeniden düşünmek zorundayız. Zîrâ su, yalnızca susuzluğumuzu gideren bir nimet; denizler, kıtaları birbirinden ayıran coğrafî sınırlar; okyanuslar ise keşfedilmeyi bekleyen engin ve derin alanlar değildir. Onlar, yeryüzündeki hayâtın sürekliliğini mümkün kılan, iklimin dengesini koruyan, canlıların varlığını birbirine bağlayan ve medeniyetlerin kaderine yön veren büyük bir varlık düzeninin parçalarıdır. Bugün insanlığın ulaştığı ilmî ve teknolojik kudret, tabiat üzerindeki tasarruf imkânlarını artırırken ona karşı mesûliyetimizi aynı ölçüde derinleştirebilmiş midir? Asıl üzerinde durmamız gereken soru budur. Yani ego-sistemden vazgeçip eko-sistem üzerine yeniden düşünmek... Çünkü tabiatı yalnızca tüketilecek bir kaynak olarak gören anlayış, sonunda insanın kendi geleceğini de tüketmesine yol açar. Suyun kıymetini anlamak, hayâtın kaynağını ve değerini kavramakken denizleri ve okyanusları korumaksa insanın kendisine, başka canlılara ve henüz dünyâya gelmemiş nesillere karşı taşıdığı mesûliyeti idrâk edebilmektir. Bu bakımdan suyun, denizlerin ve okyanusların insanlık için taşıdığı önemi beş temel gerekçe üzerinden ele almak, çevreye ilişkin bir farkındalık geliştirmek, insanın yeryüzündeki yerini ve vazifesini yeniden düşünmek anlamına gelmektedir.
1. Su, hayâtın sâhip olduğu imkândan ziyâde hayâtın var olma şartıdır.
Büyük ölçüde sudan ibâret olan insan, çoğu zaman suyu tükettiği kaynaklardan biri zanneder. Bir damla suyun yokluğu, toprağın kuruması, dahası hayâtın bütün imkânlarının daralması demektir. Denizlerden yükselen buhar yağmura, yağmur toprağın bereketine, bereket insanın sofrasına dönüşür. Böylece okyanusun derinliklerinden avucumuza konan bir bardak su, aynı büyük hayât döngüsünün parçaları olur. Su bize önemli bir imkânı hatırlatır. İnsan tabiatın dışında yaşayan bir efendi değildir, bilâkis onun içinde ve içindekilerle birlikte hayâta kavuşan canlıdır. Dolayısıyla suyun kaderiyle insanın kaderi birbirinden ayrı düşünülemez.
2. Okyanuslar, dünyânın görünmeyen nefesi ve iklimin esaslı dengesidir.
Dünyânın dört bir yanında uzanan denizler ve okyanuslar, kıtaları birbirinden ayıran devasa su kütleleridir. Bu doğrudur, ancak onlar, gezegenin sıcaklığını düzenleyen, atmosferdeki karbonun bir bölümünü bünyesinde tutan ve içlerinde barındırdıkları mikroskobik canlılarla yeryüzündeki oksijen üretimine büyük katkıda bulunan muazzam bir hayât sisteminin aslî cüzleridir. Okyanusların ısınması, kirlenmesi ve ekolojik dengelerinin bozulması, kuşusuz deniz canlılarını tehdit etmekle birlikte karada yaşayan milyarlarca insanın geleceğini de etkilemektedir. Çünkü tabiatta hiçbir felâket başladığı yerde kalmamıştır. Denizin derinliklerinde bozulan denge, bir gün insanın kapısına kuraklık, fırtına yâhut kıtlık olarak dayanabilir, dayanmıştır. Okyanusu korumak, bu bakımdan insanlığın müşterek nefesini ve hayâtın dengesini de korumak demektir.
3. Suyun azaldığı yerde hayâtla birlikte barış da tehlikeye girer.
Târih boyunca insanları bir araya getiren su, bugün insanlığın karşı karşıya bulunduğu en büyük adâlet ve emniyet meselelerinden birine dönüşmektedir. Çünkü suyun yokluğu, susuzluğu aşar. Böylesi bir yokluk ve yoksunluk, bereketini kaybeden topraklar, üretilemeyen gıdalar, terk edilmek zorunda kalınan yurtlar ve derinleşen eşitsizlikler demektir. Bir coğrafyada kuruyan nehir, o coğrafyada göçün, yoksulluğun ve toplumsal huzûrsuzluğun habercisi olabilir. Üstelik nehirler siyâsî sınırları tanımaz, denizler milletlerin çizdiği haritalara göre hareket etmez. Tabiatın bir bütün olarak sunduğu imkânları insanlığın ortak sorumlulukla yönetememesi, suyu iş birliğinin meselesi olmak çıkarıp çatışmanın konusu hâline getirebilir. Bu durum aynı zamanda bir medeniyet meselesidir. Güçlü medeniyet, kaynakları ele geçirme kudretiyle değil de onları adâletle paylaşabilme, sâhip olunan kaynaklara tüm insanlık adına mesûliyet duyabilme erdemiyle ölçülür. Çünkü suyun âdil şekilde paylaşılmadığı bir dünyâda toprak susuz kalırken insanlığın da vicdânı kurur.
4. Denizler coğrafyanın ve dahası medeniyetin kurucu unsurlarıdır.
İnsanlık târihi biraz da suyun etrafında kurulmuş şehirlerin, denizlere açılmış gemilerin, kıyılarda karşılaşmış kültürlerin târihidir. Limanlar ticâretin ve fikirlerin buluşma noktası olmuş; denizler farklı diller, inançlar ve medeniyetler arasında köprüler kurmuştur. Nice bilimsel keşif, nice büyük yolculuk ve kültürel karşılaşma insanın ufkun ötesini merak etmesiyle başlamıştır. Bugün denizler, gıda güvenliğinden uluslararası ticârete, ulaşımdan enerjiye kadar insanlığın ortak hayâtında belirleyici yere sâhiptir. Denizler kıtaları birbirinden ayırır gibi görünebilir ancak insanlık târihinin en büyük buluşmalarını da onlar mümkün kılmıştır. Denizlerin kirlenmesi ve kaynaklarının tükenmesini bu bakımdan büyük resme bakarak anlamlandırmak durumundayız. Bu noktada kayıp ekolojik olduğu kadar ekonomik, kültürel ve medeniyetle ilgili bir kayba işâret etmetekdir.
5. Suyu korumak, henüz doğmamış nesillerin haklarını korumaktır.
Bugün karşı karşıya bulunduğumuz asıl mesele belki de, tabiatın bize ne kadar kaynak sunabileceğinden öte bizim bu kaynakları hangi ahlâkî mesûliyetle kullanacağımızdır. Bir nehre bırakılan atık, denize ulaşan plastik, bilinçsizce tüketilen su ve tahrip edilen kıyılar sâdece bugünün ihmâlleri görülebilir mi? Bunlar, yarının insanlarından eksilttiğimiz imkânlardır. Çünkü dünyâ bugün yaşayanlara âit olmakla birlikte yarının nesillerinin hakkını da kendisinde taşır. Henüz doğmamış çocukların da temiz suya, sağlıklı denizlere ve yaşanabilir bir dünyâya hakları vardır. Sürdürülebilirliği bu sebeple bilimsel ya da ekonomik bir kavrama indirgemek bu kavrama haksızlık etmek demektir. Sürdürebilirlik bu bağlamda kuşaklar arasında kurulması gereken güçlü adâlet ilişkisini de seslendirir. Bizden sonrakilere yaşanabilir bir dünyâ bırakmak lütûfta bulunmak demek değildir, ödemekle yükümlü olduğumuz insanlık borcumuzu sonraki nesillere ödemektir.
Son söz
Okyanus okuryazarlığı her şeyden önce bir damla su ile bir okyanus arasındaki bağı, insanın hayatıyla yeryüzünün kaderi arasındaki ilişkiyi fark edebilmektir. Çünkü insan, çoğu zaman kendisine âit olduğunu düşündüğü dünyâda aslında ne kadar çok şeye muhtaç olduğunu unutur. Suya, havaya, güneşe ve toprağa, yani dört aslî ilkeye insanlık olarak her dâim muhtacız, onlar olmadan değil insaniyetimizi, beşeriyetimizi dahi muhâfaza edemeyiz. Onlara ilişkin tüm insanlık olarak güçlü mesûliyet şuurunu geliştirmek zorundayız. Bugün değilse ne zaman... Biz değilsek kim?
