Edirne’den Altay Dağları’na Ortak Türk Alfabesi

İnsan; düşünen, hisseden, duygu ve düşüncelerini, deneyimlerini, başarılarını, bilgi birikimini, hayallerini somut ve kalıcı ürünlere dönüştürmek, kendisinden sonraki kuşaklara aktarmak isteyen bir varlıktır. İnsanoğlunun bu temel ihtiyacını karşılamak için kullanabileceği en gelişmiş sistem dildir. Başlangıçta sözle gerçekleşen bu üretim ve aktarımlar, yazıyla birlikte farklı bir ortama taşınarak kalıcı hâle getirilmiştir. Bir dilin varlığına işaret eden, o dille kültür ve medeniyetin teşekkülünü sağlayan, bunu koruyup geleceğe taşıyan, ebedî kılan yazıdır.

Sesler dilin işlevli en küçük birimidir. Harfler seslerin itibari şekilleri olup yazıdaki karşılıklarıdır. Alfabe ise “bir dilin seslerini gösteren, belirli bir düzene göre dizilmiş belli sayıda harfin bütünü” demektir. Fransızcadan alınan bu terim için bizde uzunca bir süre, Arapçanın ilk iki harfi kullanılarak teşkil edilen “elifba” kelimesi kullanılmıştır. Bugün alfabe yerine “abece” veya “yazı” sözcüklerini tercih edenler, eski alışkanlıkla “elifba” demeyi sürdürenler de vardır. Mevcut bilgilere göre insanlık tarihinde yazıyı ilk kullananlar Sümerler, ilk alfabeyi teşkil edenler Fenikelilerdir. Fenike Alfabesi ve ondan geliştirilmiş olan Arami yazıları, dünyadaki pek çok alfabenin kaynağıdır.

FATİH BAZI YAZIŞMALARDA UYGUR ALFABESİ KULLANDI

Türkler tarih boyunca farklı sebeplerle birçok alfabe kullanmıştır. Bilinen ilk alfabemiz Köktürk Alfabesidir. Bu; VI-IX. yüzyıllar arasında Orhun ve Yenisey bölgesindeki yazıtlarda önce Köktürkler, sonra Uygurlar tarafından kullanılan harflerdir. Bilim dünyasında “Göktürk alfabesi, Orhun alfabesi” gibi adlarla anılan bu yazı sistemini; VIII-XV. yüzyıllar arasında Ötüken, Turfan ve Kansu Uygurlarınca kullanılan, Soğd menşeli Uygur Alfabesi izlemiştir. Bilim ve kültür tarihimizde iki veya daha fazla alfabenin eş zamanlı olarak kullanıldığı dönemler de vardır. Bunun yanında Türk kavimleri daha dar alanlarında olmak üzere Soğd, Mani, Brahmi ve Süryani yazılarından da yararlanmıştır. Uygur yazısı ise uzun süre kullanılan bir alfabe olmuştur. Hatta söz konusu yazının coğrafyası Doğu Türklüğüyle sınırlı kalmamış, bu kadim işaretler dizgesi Osmanlı ülkesine kadar ulaşmıştır. Tarihî kaynaklar cihan padişahı Sultan II. Mehmet’in bazı yazışmalarını bununla yaptığını kaydeder.

Türk dünyasının en uzun soluklu alfabesi Arap Alfabesi olmuştur. Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra XI. asırda başlayan bu kullanım süreci yaklaşık bin yıl devam etmiştir. Arap harflerine “p, ç, j, g” harflerinin eklenmesiyle şekillenen bu yazı sistemi, on asır boyunca Adriyatik’ten Çine, Kuzey Afrika’dan Rusya’ya Türk dünyasının müşterek zemini olmuştur. Bu alfabeyle telif edilen ilk ürünler, Kutadgu Bilig (1069) ve Dîvânu Lugâti’t-Türk (1074) gibi şaheserlerdir. Karahanlı, Harezm, Kıpçak, Osmanlı ve Çağatay dönemlerinde Türkler bu harfleri kullanarak binlerce eser ve klasik meydana getirmiştir.

ÖNCE AZERBAYCAN SONRA TÜRKİYE

XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk topluluklarının tartıştığı konulardan biri alfabe olmuştur. Osmanlı aydınlarının müzakere ettiği konular arasında alfabe değişikli veya ıslahı gibi esaslı meseleler de vardır. Tartışmalar İstanbul’un dışına da taşmış; Kırım, Azerbaycan gibi bölgelerde de konuşulmuştur. Bütün bu gelişmeler, takip eden yüzyılın ilk çeyreğinde yeni devletlerin kurulmasıyla birlikte sonuç vermiş, 1925-1950 yılları arası dönem Türk dünyasında alfabe değişikliklerine sahne olmuştur. Değişim, Arap alfabesinden Latin alfabesine geçiş yönündedir. Önce Azerbaycan (1925-8), ardından Türkiye (1928) yazısını değiştirir. Daha sonra Sovyetler Birliği’ndeki Türk Cumhuriyetleri aynı alfabeye geçirilir. Birkaç yıl sonra ise bu topluluklar başka bir alfabeyi kabul etmek zorunda bırakılır: Rus-Kiril.

Devamı: https://www.yenisafak.com/dusunce-gunlugu/edirneden-altay-daglarina-ortak-turk-alfabesi-4645776