Aklı Kiraya Vermek

-Fârâbî'nin Eser Adlarından Yapay Zekâ Çağına: Erdemli İnsan, Erdemli Şehir, Medeni Siyaset, Mutluluğun Kazanılması ve Kiralık Akıl Üzerine Bir Deneme-

Başını Kiraya Veren İnsan

Eskiler, aklını başkasının eline bırakan kimse için "başını kiraya vermiş" derlerdi. Bu deyimde hem bir ekonomi hem bir trajedi saklıdır. Kiraya verilen şey sizin olmaya devam eder, ama artık onu siz kullanmazsınız; içinde başkası oturur, başkası düzenler, başkası karar verir. Kira bedeli ise çoğu zaman rahatlıktır: düşünme zahmetinden, tartma yükünden, karar vermenin yalnızlığından kurtulmanın tatlı uyuşukluğu.

Bugün bu deyim mecaz olmaktan çıkmış, gündelik bir pratiğe dönüşmüştür. Bir mektubun cümlesini, bir sorunun cevabını, bir kitabın özetini, bir tartışmanın hükmünü, hatta bir duygunun adını makineye soruyoruz. Yapay zekâ cevap veriyor; akıcı, kendinden emin, çoğu zaman da işe yarar biçimde. Mesele makinenin cevap vermesi değildir. Mesele, cevabı almadan önce sorunun bizde olgunlaşıp olgunlaşmadığı, cevabı aldıktan sonra da onu tartacak bir terazinin elimizde kalıp kalmadığıdır.

Yıllardır Fârâbî okuyan ve okutan biri olarak, bu yeni durumu düşünürken sık sık Muallim-i Sânî'nin eserlerinin adlarına dönüyorum. Çünkü Fârâbî, kitaplarına isim koyarken bir başlık değil, bir istikamet koyar. Ârâü Ehli'l-Medîneti'l-Fâzıla, Tahsîlü's-Saâde, İhsâü'l-Ulûm, Fusûlü'l-Medenî, es-Siyâsetü'l-Medeniyye, Kitâbü'l-Hurûf, et-Tenbîh alâ Sebîli's-Saâde, Risâle fi'l-Akl… Bu adlar yan yana konduğunda kendiliğinden bir harita belirir: İlimleri saymak, mutluluğu kazanmak, mutluluk yoluna dikkat çekmek, erdemli şehrin halkının görüşlerini tespit etmek, şehri yönetmek, aklın mertebelerini anlamak.

Bu yazıda o haritayı, yapay zekâ, dijitalleşme ve yeni medya ekseninde yeniden kurulan insan hâline tutmak istiyorum. İddiam basit ama bence ağırdır: Fârâbî'nin eser adları, bugün aklını kiraya veren insana neyi kaybettiğini hatırlatan bir envanter gibidir. Her başlık, geri çağrılması gereken bir yetiyi işaret eder.

İhsâü'l-Ulûm: Bilgiyi Saymak, Bilginin Yerini Bilmek

İhsâü'l-Ulûm, "ilimlerin sayımı" demektir. Ama Fârâbî'nin yaptığı şey bir katalog hazırlamak değildir. O, ilimleri sayarken her birinin konusunu, yöntemini, sınırını ve diğerleriyle ilişkisini belirler: dil ilmi, mantık, matematik ilimleri, tabiat ve ilâhiyat, nihayet medenî ilim, fıkıh ve kelâm. Sayım burada bir düzen kurmaktır. Bilmek, neyin nerede durduğunu bilmektir.

Dijital çağın en büyük paradoksu tam burada başlar. Hiçbir çağ bu kadar çok bilgiye bu kadar kolay ulaşmadı. Fakat hiçbir çağ da bilginin yerini bu kadar bilmedi. Arama motoru bize sonuçları sıralar; yapay zekâ bize cümleleri sıralar. İkisi de bir "sayım" yapar gibidir. Ama bu sayım ihsâ değil, yığmadır. Bir algoritmanın sıralaması, hakikatin mertebesine göre değil, tıklanma ihtimaline, dil kalıplarının istatistiğine, ilgi ekonomisinin hesabına göre yapılır.

Fârâbî'nin İhsâ'sında bilgi bir haritadır; bugünün ekranında ise bilgi bir akıştır. Haritada yürürsünüz, akışta sürüklenirsiniz. Haritada nereden geldiğinizi ve nereye gittiğinizi bilirsiniz; akışta yalnızca bir sonraki içeriği beklersiniz. Öğrencilerime sık sık şunu söylerim: Bir bilginin doğruluğu kadar, o bilginin hangi ilmin hangi katına ait olduğunu bilmek de önemlidir. Bir hekimlik bilgisini, bir şiir hükmünü, bir ahlâk iddiasını ve bir istatistiği aynı düzlemde, aynı tonla, aynı akıcılıkla önümüze koyan bir sistem, bize bilgi değil, düzlenmiş bir karışıklık sunar.

Yapay zekânın verdiği cevapların en tehlikeli yanı belki de budur: Her şey aynı sesle konuşur. Burhanın kesinliği ile tahminin olasılığı, hakikatin ağırlığı ile kanaatin hafifliği aynı yazı karakteriyle ekrana dökülür. İhsâ'yı unutmuş bir zihin, bu tekdüze sesin içinde mertebeleri ayırt edemez. Ve mertebe bilmeyen akıl, sonunda kiraya verilmeye hazır bir akıldır.

Mantık ve Nutuk: Konuşan Makine, Susan İnsan

Fârâbî, mantığın adını nutk'tan türetir ve bu kelimenin üç anlamını birbirinden ayırır. Birincisi dışa vurulan sözdür; dilin sesle, harfle ortaya çıkan yüzü. İkincisi zihinde taşınan makullerdir; dile gelmeden önce içimizde kurulan anlamlar, yani iç söz. Üçüncüsü ise insanın yaratılışında bulunan ve onu düşünmeye, ayırt etmeye, kavramaya muktedir kılan fıtrî güçtür. Mantık, bu üç katın da kanunudur: Dış sözü doğru kurmanın, iç sözü doğru düzenlemenin ve fıtrî gücü doğru yöne sevk etmenin sanatı.

Yine İhsâ'da Fârâbî, mantığın akla nispetini nahvin dile nispetine benzetir. Nahiv dilin yanlışını gösterir; mantık aklın yanlışını. Nahivsiz konuşan cümleyi bozar; mantıksız düşünen hükmü bozar. Mantık, bu anlamda bir "aklın grameri"dir.

Şimdi büyük dil modellerine bakalım. Bu sistemler, Fârâbî'nin ayrımıyla söylersek, olağanüstü bir dış nutka sahiptir. Cümleleri kusursuzdur, üslupları ikna edicidir, terimleri yerli yerindedir. Ama bu dış nutkun arkasında, bizim anladığımız anlamda bir iç söz, kendi hükmünü tartan bir fikr, hakikate yönelen bir fıtrî güç bulunduğu hiç de açık değildir. Makine, dilin gramerini istatistikle öğrenmiş; fakat aklın gramerini, yani bir önermenin neden doğru olduğunu, bir sonucun hangi öncüllerden zorunlu olarak çıktığını aynı tarzda bilip bilmediği hâlâ tartışmalıdır.

Asıl dram makinede değil, bizdedir. Dış nutku kusursuz bir sistemle uzun süre konuşan insan, kendi iç nutkunu ihmal etmeye başlar. Cümleyi o kurar, ben imzalarım; argümanı o dizer, ben paylaşırım. Böylece insan yavaş yavaş konuşan ama düşünmeyen bir varlığa, yani tam da Fârâbî'nin mantıkla korumaya çalıştığı insanın ters suretine dönüşür. Makine konuşur, insan susar; daha doğrusu insan konuşmaya devam eder ama artık kendi sözünü değil, kiraladığı sözü söyler.

Mantık eğitimi bu yüzden bugün bir lüks değil, bir korunma tedbiridir. Tanımın (hadd) ve resmin farkını bilmeyen, önermenin niceliğini ve niteliğini sorgulamayan, kıyasın şeklini tanımayan biri, akıcı bir metnin karşısında silahsızdır. Ona göre güzel söylenen doğrudur, çok tekrarlanan kesindir, kendinden emin konuşan bilgilidir. Oysa Fârâbî bize, sözün güzelliği ile hükmün doğruluğunun ayrı şeyler olduğunu öğretmek için mantığı bütün ilimlerin kapısına koymuştu.

Beş Sanat: Burhandan Mugalataya, Mantıktan Algoritmaya

Fârâbî'nin mantık anlayışında, Aristoteles'in Organon'unu takip eden beş kıyas sanatı vardır: burhan, cedel, hitabet, şiir ve safsata. Burhan, kesin öncüllerden kesin bilgiye ulaşır. Cedel, kabul görmüş öncüllerle karşı tarafı yener ya da bir görüşü sınar. Hitabet, kamuoyunu ikna eder. Şiir, hayal gücünü harekete geçirerek tasvir eder, sevdirir, nefret ettirir. Safsata ise hakikat gibi görünen ama hakikat olmayanı üretir; yanıltır.

Fârâbî bu beş sanatı bir hiyerarşi içinde düşünür, ama hiçbirini küçümsemez. Hitabet ve şiir, burhanı anlayamayan geniş kitlelere hakikati ulaştırmanın meşru yollarıdır. Asıl tehlike, bu sanatların yerlerinin karışmasıdır: Hitabetin burhan yerine, şiirin bilgi yerine, safsatanın hakikat yerine geçmesi.

Yeni medya, bu beş sanatın yerinden oynadığı bir sahnedir. Sosyal medyanın dili, büyük ölçüde hitabet ve şiirin dilidir: kısa, çarpıcı, duygulandırıcı, imgeli. Burada burhanın yeri yoktur, çünkü burhan zaman ister, sabır ister, öncülleri tek tek sınamak ister. Cedelin yeri dahi daralmıştır; tartışma, karşıdakini sınamak değil, onu linç etmek hâline gelmiştir. Ve bütün bunların gölgesinde safsata, dezenformasyon, manipülasyon ve sahte içerik adıyla, eskisinden çok daha güçlü bir sanat olarak yeniden doğmuştur.

Algoritmalar ise bu sahnenin görünmez müdürleridir. Onlar burhanı değil, etkileşimi ödüllendirir. Bir içeriğin doğru olup olmadığını değil, ne kadar tutulacağını hesaplarlar. Bu yüzden algoritmik bir düzen, yapısı gereği hitabeti ve şiiri, hatta safsatayı burhana tercih eder. Fârâbî'nin diliyle konuşursak, hayal gücüne hitap eden muhayyel söz, aklı ikna eden yakînî sözün önüne geçer.

Yapay zekâ bu tabloya yeni bir boyut ekler. O, beş sanatın hepsini aynı ustalıkla taklit edebilir. Burhan suretinde bir metin, cedel suretinde bir tartışma, hitabet suretinde bir nutuk, şiir suretinde bir dize ve en kolayından safsata suretinde ikna edici bir yanılgı üretebilir. Ayırt etme yükü yine okura düşer. Fakat bu yükü taşıyacak olan, beş sanatı birbirinden ayırmayı öğrenmiş bir akıldır. Mantığı unutmuş bir toplum için yapay zekâ, safsatanın en verimli matbaası olmaya adaydır.

Medînetü'l-Fâzıla: Dijital Şehrin Haritası

Fârâbî'nin en meşhur eserinin tam adı dikkat ister: Ârâü Ehli'l-Medîneti'l-Fâzıla, yani "Erdemli Şehir Halkının Görüşleri". Başlıkta önce şehir değil, görüşler vardır. Fârâbî için bir şehri erdemli kılan, surları, pazarı ya da zenginliği değil, halkının varlık, insan, mutluluk ve iyilik hakkında taşıdığı görüşlerdir. Şehir, bir ortak akıl ve ortak gaye etrafında kurulan bir hayattır. Erdemli şehir, halkının hakiki mutluluğu bilip ona doğru yardımlaştığı şehirdir; tıpkı bütün organları kalbin yönetiminde birbirine yardım eden sağlıklı bir beden gibi.

Bugün hepimiz ikinci bir şehirde yaşıyoruz: Dijital şehirde. Onun sokakları akışlar, meydanları platformlar, pazarı veri, dili bildirimlerdir. Bu şehrin de halkı vardır ve bu halkın da görüşleri vardır. Soru şudur: Dijital şehir, Fârâbî'nin haritasında nereye düşer?

Fârâbî erdemli şehrin karşısına dört ana şehir tipi koyar. Câhil şehir, hakiki mutluluğu hiç tanımayan şehirdir. Fâsık şehir, mutluluğu bildiği hâlde câhil şehrin halkı gibi yaşar. Mübeddile, yani değişmiş şehir, bir zaman erdemli iken görüşlerini ve fiillerini başkalaştırmıştır. Dâlle, yani sapkın şehir ise mutluluğu yanlış yerde arar ve kendisine tahayyül edilmiş sahte bir mutluluk sunulmuştur.

Câhil şehrin altı suretini de saymaya değer, çünkü bunlar dijital şehrin portreleri gibidir:

• Zorunlu ihtiyaçlar şehri: Hayatı yalnızca beslenme, barınma ve hayatta kalmaya indirger. Bugün dikkat ekonomisinin "sürekli tüketici" insanı, bu şehrin vatandaşıdır.
• Servet ve mübadele şehri: Bütün değerleri biriktirmeye ve alışverişe bağlar. Verinin yeni petrol, insanın yeni ürün olduğu platform ekonomisi bu şehrin çağdaş adıdır.
• Haz ve eğlence şehri: Mutluluğu duyusal hazza, oyuna ve eğlenceye eşitler. Sonsuz kaydırılan ekranlar, bu şehrin hiç kapanmayan çarşısıdır.
• Şan ve itibar şehri: İnsanların övülmek, tanınmak ve şerefle anılmak için yaşadığı şehirdir. Beğeni, takipçi ve görünürlük ekonomisi bu şehrin sayısallaştırılmış hâlidir.
• Zorbalık ve galebe şehri: Başkasını alt etmeyi, ezmeyi ve hükmetmeyi gaye edinir. Dijital linç, troll orduları ve nefret kampanyaları onun gündelik ritüelleridir.
• Toplu ya da başıboş şehir: Herkesin istediği gibi yaşadığı, ortak bir gayenin bulunmadığı şehirdir. Fârâbî bu şehrin cazibesini de görür, çünkü içinde her türlü insan bulunur; ama ortak bir hakikat ufku yoktur. Her kullanıcıya kendi yankı odasını sunan kişiselleştirilmiş akışlar, bu şehrin en mükemmel mimarisidir.

Dijital şehir bu altı şehrin bir terkibidir. Ama bence en çok dâlle şehre benzer: Ona mutluluk tahayyül ettirilir. Bir sonraki video, bir sonraki bildirim, bir sonraki cevap, mutluluğun bir sonraki adımda olduğu vaadiyle sunulur. Bu, Fârâbî'nin tarif ettiği sahte mutluluğun algoritmik versiyonudur.

Fârâbî erdemli şehrin içinde dahi nevâbit adını verdiği bir topluluktan bahseder: Tarladaki buğdayın arasında biten yabani otlar gibi, erdemli şehrin içinde onun gayesine yabancı görüşlerle yaşayanlar. Dijital çağda nevâbit dışarıdan gelmez; cebimizde taşıdığımız cihazla, her gün içimizde biter. Erdemli şehrin halkı olmaya çalışan erdemli insan, bugün kendi zihnindeki yabani otu ayıklamak zorundadır.

Muhâkât ve Mütehayyile: Suretler Çağında İnsan

Fârâbî'nin felsefesinde az konuşulan ama bugün en çok konuşulması gereken kavramlardan biri muhâkât'tır: taklit, benzetme, temsil. İnsanda hayal gücü (kuvve-i mütehayyile) duyulardan gelen suretleri saklar, birleştirir, ayırır ve en önemlisi taklit eder. Akılla kavranan bir hakikati, onu doğrudan kavrayamayanlar için bir surete, bir misale, bir sembole büründürür.

Fârâbî, Kitâbü'l-Hurûf'ta ve Tahsîlü's-Saâde'de, din ile felsefe arasındaki ilişkiyi bu muhâkât üzerinden kurar. Felsefe hakikati burhanla kavrar; halka seslenen dil ise aynı hakikati misallerle, suretlerle sunar. Burada suret, hakikatin hizmetkârıdır. Bir merdivendir; ona basarak yukarı çıkılır.

Yeni medya, insanlık tarihinin en büyük muhâkât makinesidir. Fakat bu makinede suret artık hakikatin hizmetkârı değil, efendisidir. Görüntü bir hakikati temsil etmez; kendi başına bir gerçeklik iddiasıyla dolaşıma girer. Yapay zekâ ile üretilen görseller, sesler ve videolar ise bu süreci son noktasına taşır: Artık bir aslı olmayan suretler çağındayız. Taklit edilen bir şey yokken taklit vardır. Merdiven vardır, ama yukarıda bir çatı yoktur.

Fârâbî'nin diliyle bu, mütehayyilenin akıldan bağımsızlaşmasıdır. Hayal gücü akla hizmet ettiği sürece insanı yüceltir; akıldan koparıldığında ise insanı suretlerin esiri yapar. Rüyada mütehayyile serbest kalır, çünkü akıl ve duyular dinlenmektedir. Bugün ise uyanıkken rüya görüyoruz. Ekran, mütehayyileyi sürekli besleyen ve aklı sürekli dinlendiren bir uyanık rüya hâline gelmiştir.

Bu yüzden çağımızın eğitim meselesi sadece bilgi meselesi değil, aynı zamanda bir hayal terbiyesi meselesidir. Suretin hakikate götürdüğünü mü, yoksa hakikatin yerine mi geçtiğini soramayan bir göz, ne kadar çok görürse görsün, kördür.

Risâle fi'l-Akl: Bilfiil Akıl, Müstefâd Akıl ve Kiralık Akıl

Risâle fi'l-Akl'da Fârâbî, "akıl" kelimesinin farklı kullanımlarını tek tek ayırır. Bunların ilki halkın kullanımıdır ve bugün için şaşırtıcı derecede aydınlatıcıdır. Halk, iyi olanı bulmakta isabetli düşünen ve iyiyi tercih eden kişiye "akıllı" der. Kötülük için ustaca plan kuran kişiye ise akıllı demez; ona kurnaz, hilekâr gibi başka adlar verir. Demek ki aklın ilk ve gündelik anlamında bile, akıl ile iyilik arasında bir bağ vardır. Akıl, yalnızca hesap gücü değil, iyiye yönelmiş bir isabettir.

Bu ayrım, "yapay zekâ" kelimesinin önünde durup düşünmeyi gerektirir. Türkçede "zekâ" dedik, Batı dillerinde intelligence dediler; ama bu sistemlerin yaptığı şeye Fârâbî'nin halk diliyle "akıl" denebilir mi? Hesaplamada, örüntü yakalamada, metin üretmede baş döndürücü bir maharet var. Ama iyi olanı iyi olduğu için tercih eden bir yöneliş var mı? Akıl adını, iyiye yönelme vasfından koparıp sadece işlem gücüne verdiğimizde, insan aklını da aynı ölçüye indirgemeye başlarız. Artık biz de kendimizi, ne kadar hızlı ve ne kadar çok işlediğimizle ölçeriz.

Fârâbî'nin felsefi akıl kuramı ise insan aklının bir yolculuk olduğunu söyler. Başlangıçta akıl bilkuvve'dir; yani düşünmeye hazır ama henüz düşünmemiş bir istidattır. Makulleri edindikçe bilfiil akıl olur. Kavradığı makuller üzerinde düşünerek kendini de bir makul olarak kavrayabildiğinde müstefâd akla, yani kazanılmış akla yükselir. Bu yükselişin sebebi ve ufku ise Fârâbî'nin faal akıl dediği, insan aklını kuvveden fiile çıkaran ilkedir; tıpkı güneşin ışığının, görme gücünü bilfiil görmeye ve renkleri bilfiil görünür olmaya çıkarması gibi.

Burada en kritik kelime "müstefâd"dır: Kazanılmış. Akıl, kazanılan bir şeydir. Hazır verilmez, ödünç alınamaz, kiralanamaz. Bilkuvve aklı bilfiil akla çıkaran şey, insanın kendi zihnindeki emektir: Soru sormak, tanımlamak, ayırmak, birleştirmek, çıkarım yapmak, yanılıp düzeltmek.

Yapay zekâya devredilen her düşünme işi, bu yolculuktan bir durağın atlanması demektir. Bir öğrencinin, problemi kendisi çözmeden cevabını alması, bir yazarın cümlesini kurmadan önce taslağını makineden istemesi, bir okurun kitabı okumadan özetini sorması… Hepsi tek tek masum görünür. Ama toplamda ortaya çıkan şey, bilkuvve kalmış bir akıldır: istidadı yerinde duran ama hiç fiile çıkmamış bir akıl. Kiralık akıl tam da budur. Sahibi vardır, ama sakini başkasıdır.

Üstelik Fârâbî'nin benzetmesindeki güneşi hatırlayalım. Işık, gözün yerine görmez; gözün görmesini mümkün kılar. Eğer bir ışık kaynağı, gözün yerine görmeye kalkarsa, göz zamanla görme gücünü yitirir. Yapay zekâ insan aklına bir ışık olabilir; ama ancak gözün yerine değil, gözün önüne konduğu sürece.

Tahsîlü's-Saâde ve Tenbîh: Mutluluk Kazanılır, İndirilmez

Fârâbî'nin eser adlarının en güzellerinden biri Tahsîlü's-Saâde'dir: "Mutluluğun Kazanılması". Tahsîl kelimesi Türkçede hâlâ yaşıyor; okumak, öğrenmek, emek vererek elde etmek anlamında. Fârâbî mutluluğu bir hediye, bir şans ya da bir tüketim nesnesi olarak değil, tahsil edilen bir şey olarak düşünür. Mutluluk, okunarak, öğrenilerek, alışılarak, yaşanarak kazanılır.

Eserin başında Fârâbî, milletlerin ve şehir halklarının dünya ve ahiret mutluluğunu kazanmasını sağlayan dört şeyi sayar: nazarî erdemler, fikrî erdemler, ahlâkî erdemler ve amelî sanatlar. Nazarî erdem, varlığı ve hakikati bilmektir. Fikrî erdem, bu bilgiyi somut durumlara uygulamak için isabetli düşünme, bugünün diliyle doğru muhakeme ve karar gücüdür. Ahlâkî erdem, iyiyi isteyen ve yapan bir karakterdir. Amelî sanatlar ise bütün bunları hayata geçiren beceri ve mesleklerdir. Bu dört şeyin insanlara kazandırılması için de iki yol gösterir: Ta'lîm, yani öğretim; ve te'dîb, yani alıştırma, terbiye, edep kazandırma.

Bu şemayı yapay zekâ çağına tuttuğumuzda manzara açıktır. Makine, amelî sanatların büyük bir kısmını devralabilir; metin yazmak, tercüme etmek, hesap yapmak, tasarım üretmek. Nazarî bilginin depolanmış hâline de bizden çok daha hızlı ulaşabilir. Fakat fikrî erdemi ve ahlâkî erdemi bizim yerimize kazanamaz. Çünkü fikrî erdem, tam da durumu tartıp karar verme gücüdür; onu devrettiğinizde zaten kaybetmiş olursunuz. Ahlâkî erdem ise ancak tekrar edilen iyi fiillerle, yani alışkanlıkla kazanılır; kimse sizin yerinize cesur, adil ya da ölçülü olamaz.

et-Tenbîh alâ Sebîli's-Saâde ise adıyla bir uyarıdır: "Mutluluk Yoluna Dikkat Çekmek". Fârâbî burada mutluluğu, başka bir şey için değil, kendisi için istenen en yüksek iyi olarak tanımlar. Güzel fiillerin ve erdemlerin, iradeyle ve alışkanlıkla kazanıldığını anlatır. Ve dikkat çekicidir ki, mutluluk yolunu anlatan bu risale, sonunda mantık sanatına olan ihtiyacı göstererek kapanır. Çünkü doğruyu yanlıştan ayırmanın sanatı olmadan, iyiyi kötüden ayırmak da sağlam bir zemine oturmaz.

Bugünün dijital dünyası bize mutluluğu tahsil edilecek değil, indirilecek bir şey olarak sunar. Bir uygulama indirilir, bir içerik indirilir, bir cevap indirilir. Oysa Fârâbî'ye göre mutluluk yukarıdan indirilmez; aşağıdan, insanın kendi emeğiyle yukarıya doğru tahsil edilir. Hazır cevap, hazır yiyecek gibidir: doyurur ama büyütmez. Kazanılmamış bir mutluluk, tıpkı kiralanmış bir akıl gibi, sahibine hiçbir zaman tam olarak ait olmaz.

Fusûlü'l-Medenî ve es-Siyâsetü'l-Medeniyye: Ruhların Tabibi ve Varlığın Düzeni

Fusûlü'l-Medenî (bilinen bir diğer adıyla Fusûl-i Müntezea), Fârâbî'nin siyaset ve ahlâk üzerine kısa ama yoğun fasıllarından oluşur. Eserin açılışındaki benzetme unutulmazdır: Bedenin sağlığı ve hastalığı olduğu gibi, nefsin de sağlığı ve hastalığı vardır. Bedenin tabibi hekimdir; nefsin tabibi ise medenî insan, yani şehri yöneten kişidir. Hekim bedenin dengesini gözetir, yönetici de nefislerin ve şehrin dengesini.

Bu benzetmeyi bugüne taşıdığımızda insanın içi burkulur. Dijital çağda nefislerimizin "tabipleri" kimlerdir? Ekranda geçirdiğimiz saatleri, neye bakacağımızı, neyi düşüneceğimizi, kimden nefret edip kimi seveceğimizi belirleyen tasarımları kim yapıyor? Çoğu zaman bu kararlar, nefsin sağlığını değil, platformun büyümesini gözeten mühendislik ve pazarlama hedefleriyle verilir. Fârâbî'nin tabip-yöneticisi, hastaya ne istediğini değil, neye ihtiyacı olduğunu verir. Algoritma ise tam tersini yapar: İhtiyacı değil, iştahı besler. Bu, tabibin yerine tatlıcının geçmesi gibidir.

Buradan bir sorumluluk dağılımı çıkar. Yapay zekâ sistemlerini tasarlayanlar, onları düzenleyen kamu otoriteleri, eğitim kurumları ve aileler, Fârâbî'nin tabip benzetmesindeki yere aday olmalıdır. Teknolojinin etiği, yalnızca zarar vermemekle sınırlı kalamaz; nefsin sağlığını gözetmek, yani insanın düşünme kapasitesini zayıflatmak yerine güçlendirmek de bu etiğin içindedir.

es-Siyâsetü'l-Medeniyye, öteki adıyla Mebâdiü'l-Mevcûdât, yani "Varlıkların İlkeleri", bize başka bir ders verir. Fârâbî siyaseti şehirden başlatmaz; varlığın ilkelerinden, ilk sebepten, akıllardan, göklerden ve tabiattan başlatır. Şehrin düzeni, varlığın düzenini anlamadan kurulamaz. İnsan, kendi kemaline tek başına ulaşamayacağı için toplum hâlinde yaşar; ama bu yardımlaşmanın neye doğru olacağı, insanın varlık içindeki yerine dair bir bilgiyi gerektirir.

Teknolojiyi düşünürken de aynı sıra izlenmelidir. Önce insan nedir, aklı nedir, kemali nedir sorularını soramayan bir toplum, teknolojinin nereye kullanılacağını da tayin edemez. O zaman teknoloji, kendi mantığıyla, yani verimlilik, hız ve büyüme mantığıyla, kendi siyasetini kurar. Fârâbî'nin sırası tersine döner: Varlığın ilkelerinden şehre değil, makinenin ilkelerinden insana doğru bir düzen kurulur. İnsan, kendi yaptığı aletin ölçüsüne göre yeniden tanımlanır.

Aklı Kiradan Geri Almak

Bu yazı bir teknoloji düşmanlığı değildir; olamaz da. Fârâbî'nin kendisi, el-Cem' beyne Re'yeyi'l-Hakîmeyn'de Eflatun ile Aristoteles'i uzlaştırmaya çalışan, Yunan mirasını kendi medeniyetinin diline tercüme eden, müzik aletleri üzerine kitap yazacak kadar alete ve sanata ilgi duyan bir düşünürdür. Onun çizgisinde durmak, yeni olanı reddetmek değil, onu kendi yerine koymaktır. Tıpkı İhsâ'da her ilmi kendi yerine koyduğu gibi.

Yapay zekânın yeri neresidir? Bence cevap Fârâbî'nin eser adlarında saklıdır. O bir İhsâ yardımcısı olabilir; bilgiyi bulmamıza ve saymamıza yardım eder, ama mertebeleri biz tayin ederiz. O bir amelî sanat aleti olabilir; işlerimizi kolaylaştırır, ama fikrî ve ahlâkî erdemi biz tahsil ederiz. O bir muhâkât ustası olabilir; suretler üretir, ama suretin hakikate götürüp götürmediğini biz sorarız. Ve o, faal aklın ışığı gibi aklımızın önünü aydınlatabilir; ama ancak gözümüzü kapatmadığımız sürece.

Aklı kiradan geri almak için büyük devrimlere değil, küçük ve inatçı alışkanlıklara ihtiyaç vardır. Cevabı sormadan önce soruyu kendi zihnimizde olgunlaştırmak. Makinenin verdiği cevabı, bir hükmü tartar gibi tartmak: Öncülleri neler, hangi sanatın diliyle konuşuyor, burhan mı hitabet mi, bilgi mi safsata mı? Okumadan özet istememek, düşünmeden metin imzalamamak. Çocuklarımıza ve öğrencilerimize, kod yazmayı öğretirken mantığı, ekran kullanmayı öğretirken hayal terbiyesini, bilgiye ulaşmayı öğretirken bilginin yerini bilmeyi öğretmek. Yani ta'lîm ile te'dîbi yeniden birleştirmek.

Fârâbî bin yılı aşkın bir zaman önce, insanın mutluluğa ancak akıl ve erdemle, bir arada ve yardımlaşarak ulaşabileceğini yazdı. Bu düşünce bugün eskimiş değil, aksine aciliyet kazanmıştır. Çünkü ilk defa insan, kendi aklına benzeyen bir şey üretti ve ilk defa aklını ona devretme kolaylığıyla karşı karşıya kaldı.

Başını kiraya veren insan, bir gün kapısını çaldığında içeride kendisini bulamayabilir. Fârâbî'nin eser adları, o kapının önünde duran bir levha gibidir. Üzerinde şu yazar: Bu ev, sakinine aittir. Akıl kazanılır, kiralanmaz. Mutluluk tahsil edilir, indirilmez. Ve erdemli şehir, ancak kendi başını kendisi taşıyanların şehridir.