Musa Kâzım Arıcan
Bir Kandilin Çağırdığı Düşünce
Her Mevlid Kandili, takvimde bir tarihten çok daha fazlasıdır; insanlığın hafızasına açılan bir kapıdır. O kapıdan geçen kişi, yalnızca bir doğum gününü değil, adaletin, merhametin ve ahlâkî olgunluğun tarihte somutlaştığı bir ânı yâd eder.
Fakat bu yıl o kapının önünde biraz daha uzun durmak gerekiyor. Çünkü Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.v.) dünyayı teşriflerinin hicrî hesabıyla 1500. yılı idrak ediliyor. Böylece 1500. yıl yalnızca kronolojik bir yıldönümü değil, Peygamberimizin insanlığa bıraktığı ahlâk mirasını yeniden düşünmeye çağıran tarihî bir eşik hâline gelmektedir.
Aradan bin beş yüz yıl geçti. Peki insanlık, Hz. Muhammed’in ahlâkî çağrısından bugün ne kadar uzakta, ne kadar yakında?
Bilgimiz çoğaldı; hikmetimiz de çoğaldı mı? Gücümüz arttı; adaletimiz de arttı mı? Dünyayı birbirine bağladık; fakat kalplerimizi de birbirine yaklaştırabildik mi? İletişim araçlarımız çoğaldı; birbirimizi anlama kabiliyetimiz de aynı ölçüde gelişti mi? İnsan haklarından belki tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar çok söz ediyoruz; fakat insanın onurunu gerçekten daha fazla mı koruyoruz?
Belki Mevlid-i Nebî’nin 1500. yılı vesilesiyle sorulması gereken en büyük soru budur: Biz Peygamberimizi ne kadar anıyoruz değil; ne kadar anlıyoruz?
Daha da önemlisi: Onun ahlâkından, adaletinden, merhametinden, insan tasavvurundan, hakikat anlayışından ve hayata bakışından bugünün dünyasına ne kadar taşıyabiliyoruz?
Bu satırları, ömrünün önemli bir kısmını Spinoza’nın Tractatus Theologico-Politicus’una, yani Teolojik-Politik İnceleme’sine vermiş bir düşünce insanının kaleminden okuyorsunuz. Yüksek lisans çalışmamdan doktora tezime, Spinoza’nın Tanrı Anlayışı üzerine araştırmalarımdan Teolojik-Politik İnceleme tercümeme ve daha sonraki Spinoza yazılarıma kadar uzanan bu yolculuk boyunca karşılaştığım ısrarlı sorulardan biri hep şu olmuştur: Bir filozof, vahyi ve peygamberliği akıl süzgecinden geçirirken, Hz. Muhammed gibi bir şahsiyetin tarihe bıraktığı ahlâkî ve manevî mirası nasıl anlamlandırabilir?
Bu soru benim için yalnızca bir Batı filozofunun İslâm hakkındaki kanaatini öğrenme merakı değildir. Çok daha derin bir meseleye işaret eder: İnsan aklı nübüvvet karşısında nerede durur? Felsefe vahyi nasıl görür? Vahiy felsefeye ne söyler? Ve başka bir düşünce medeniyetinin içinden gelen büyük bir filozof, Hz. Muhammed’in nübüvvetiyle karşılaştığında kendi kavramlarının sınırlarını ne ölçüde aşabilir?
Bu yazı biraz da o soruların izini sürme denemesidir.
Fakat yalnızca Spinoza’yı değil, Fârâbî’yi; yalnızca Batı felsefesini değil, İslâm düşüncesinin nübüvvet tasavvurunu; yalnızca geçmişi değil, yapay zekânın, savaşların, ekolojik yıkımın, dijital yalnızlığın ve büyük ahlâk krizlerinin içinden geçen çağımızı da aynı sorunun etrafında düşünmek gerekiyor. Çünkü Mevlid-i Nebî’yi hakkıyla idrak etmek, yalnızca bir doğumu hatırlamak değildir. Bir insanla birlikte insanlığa sunulan mânayı hatırlamaktır.
Spinoza’nın Nübüvvet Tasavvuru: Bir Aynanın İki Yüzü
Spinoza, Teolojik-Politik İnceleme’nin daha ilk bölümlerinde peygamberliği güçlü bir imgelem, yani imaginatio kabiliyetiyle ilişkilendirir. Ona göre peygamberi filozof yapan üstün teorik akıl değildir; peygamber, vahyedilen hakikati kendi çağının dili, kültürü, sembolleri ve muhayyilesi içerisinde insanlara ulaştırabilen şahsiyettir.
Spinoza açısından peygamberlerin görevi matematiksel yahut metafizik bir sistem kurmak değildir. Onların asıl sahası ahlâkî ve pratik hayattır: insanı itaate, adalete ve sevgiye yöneltmek. Fakat burada önemli bir hususu özellikle belirtmek gerekir.
Spinoza’nın nübüvvet anlayışını basitçe “peygamberliği reddeden rasyonalist bir filozof” formülüne sıkıştırmak doğru değildir. Uzun yıllardır onun eserleri üzerinde yaptığım çalışmalarda vurgulamaya çalıştığım gibi, Spinoza’nın dinî ve teolojik arka planı göz ardı edildiğinde onun düşüncesi sağlıklı biçimde anlaşılamaz. Teolojik-Politik İnceleme üzerine kaleme aldığım çalışmada da Spinoza’nın vahiy, mucize ve peygamberlik meselelerini dışlamadığını; aksine bunları kendi felsefî sistemi içerisinde yeniden yorumladığını özellikle ifade etmiştim.
Bu noktada İslâm felsefe geleneğiyle kurulabilecek köprü son derece dikkat çekicidir. Spinoza’nın nübüvvet tartışmasının arka planında İbn Meymûn vardır. İbn Meymûn’un arka planında ise Fârâbî, İbn Sînâ ve büyük İslâm felsefesi mirasının izleri bulunmaktadır. Fârâbî’de peygamber, hakikati yalnızca kavrayan değil, onu toplumun anlayabileceği sembollere, imgelere ve yasalara dönüştüren; insanları erdemli şehre taşıyan kurucu şahsiyettir.
Spinoza’nın zihnî dünyası da tamamen Avrupa’nın içine kapanmış bir düşünce dünyası değildir. Endülüs vardır. İbn Meymûn vardır. İbn Rüşd vardır. İbn Tufeyl vardır. Müslüman filozofların yüzyıllar boyunca tartıştıkları Tanrı, akıl, vahiy, nübüvvet ve insan meseleleri vardır.
Nitekim Lisans ve Yüksek Lisans Tez Danışmanım Prof. Dr. Mehmet Bayrakdar Hocam’ın özellikle dikkat çektiği ilginç araştırma alanlarından biri de İbn Tufeyl’in Hayy bin Yakzân adlı eserinin ilk Hollandaca tercümesiyle Spinoza arasındaki ilişkidir. Bayrakdar, çeşitli bibliyografik işaretlerden hareketle bu tercümenin Spinoza’ya ait olabileceğini savunmuştur. Bu tez bütün ayrıntılarıyla ayrıca tartışılabilir; fakat yalnızca böyle bir tartışmanın varlığı dahi Spinoza’nın düşünce çevresinin İslâm felsefesiyle temasının ne kadar ciddiye alınması gerektiğini göstermektedir.
Ne var ki bütün bu fikrî yakınlıklar bizi temel ayrımı unutturmamalıdır. İslâm’ın nübüvvet tasavvurunda Hz. Muhammed yalnızca ahlâkî bir dâhi, güçlü bir muhayyile sahibi veya toplumsal bir kurucu değildir. O, Allah’ın vahyine mazhar olan, risalet vazifesini yerine getiren ve “hâtemü’n-nebiyyîn” olarak peygamberlik silsilesinin kendisinde tamamlandığı Allah Resûlü’dür.
Spinoza’yı okuyan bir Müslüman düşünür için değerli olan onun sorularını ciddiye almak, kavramsal araçlarından yararlanmak, İslâm düşüncesiyle arasındaki şaşırtıcı yakınlıkları görmek; fakat İslâm’ın vahiy ve nübüvvet anlayışını onun felsefî sistemine indirgememektir. Çünkü filozofla konuşmak, filozofa teslim olmak değildir.
Felsefî düşünmenin asaleti de biraz burada başlar: Başkasının sorusunu hakkıyla dinlemek ama kendi hakikat ufkunuzu kaybetmemek.
Nübüvvetin Sürekliliği ve Hâtemü’l-Enbiyâ
İslâm düşüncesinde nübüvvet, birbirinden kopuk peygamberlerin oluşturduğu tesadüfî bir tarih değildir. Âdem’den Nûh’a, İbrahim’den Musa’ya, İsa’dan Hz. Muhammed’e uzanan büyük peygamberler silsilesinin merkezinde aynı temel hakikat bulunmaktadır: Tevhid. Adalet. Ahlâk. İnsanın Allah karşısındaki sorumluluğu. İnsanın insana karşı sorumluluğu. İnsanın kendisine ve bütün varlığa karşı sorumluluğu. Şeriatların tarihsel hükümlerinde farklılıklar bulunmakla birlikte nübüvvetin kurucu ahlâkî özü devam eder.
Hz. Muhammed’in hâtemü’l-enbiyâ oluşu da yalnızca kronolojik bir son değildir. İslâm’ın kendi hakikat iddiası açısından bu, nübüvvet zincirinin tamamlanmasıdır. Felsefî bir dille söylersek, insanlığa yöneltilmiş ilahî hidayetin tarihsel tecrübesinde bir kemal ve tamamlanma iddiasıdır. Bundan sonra insanlığın görevi yeni bir peygamber beklemek değil; son peygamberin bıraktığı Kur’an ve sünnet mirasını her çağın şartları içerisinde yeniden anlamak, yorumlamak ve yaşanır kılmaktır.
İşte Mevlid-i Nebî’nin 1500. yılı tam da bu bakımdan bir hafıza yıldönümünden çok bir sorumluluk yıldönümüdür. Bin beş yüz yıl sonra mesele şudur: Nübüvvetin sesi bizim çağımızda duyuluyor mu?
Bir Doğumu Değil, Bir Ahlâkın Doğuşunu Hatırlamak
“Mevlid” kelimesi doğumu, doğum zamanını ve doğum yerini çağrıştırır. Fakat Müslümanların asırlardır oluşturduğu Mevlid hafızası, biyolojik bir doğumun çok ötesine geçmiştir. Türk-İslâm dünyasında bu hafızanın en güçlü ifadelerinden biri hiç şüphesiz Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ıdır. Süleyman Çelebi’nin Bursa’da kaleme aldığı bu eser sıradan bir doğum anlatısı değildir.
Türkçenin, şiirin, musikinin, muhabbetin ve peygamber sevgisinin aynı potada eridiği büyük bir medeniyet metnidir. Eserin adının Vesîletü’n-Necât, yani “kurtuluş vesilesi” olması dahi üzerinde düşünülmeye değerdir. Elbette kurtuluşu şiirin kendisinde değil, şiirin işaret ettiği hakikatte ararız. Fakat Süleyman Çelebi’nin yaptığı, Hz. Peygamber’i milletimizin gönül dünyasına yerleştiren muazzam bir hatırlama dili kurmaktır.
Bu nedenle Mevlid yalnızca bir merasim değildir. Mevlid bir hafızadır. Bir muhabbet terbiyesidir. Bir edebiyat ve musiki mirasıdır. Bir ahlâk eğitimidir. Bir medeniyetin kendi kurucu değerlerine dönme iradesidir. Fakat Mevlid’in gerçek anlamı kandiller söndüğünde başlar. Salavatlar okunduktan sonra hayat devam ettiğinde… Evimize döndüğümüzde… Ticaret yaptığımızda… İşçi çalıştırdığımızda… Bir mahkemede hüküm verdiğimizde… Bir üniversitede ders anlattığımızda… Bir devlet makamında yetki kullandığımızda… Bir sosyal medya hesabında başka bir insan hakkında cümle kurduğumuzda… Mevlid işte orada sınanır.
Eğer Hz. Peygamber’i anmak bizi daha doğru, daha emin, daha adil, daha merhametli, daha mütevazı ve daha güvenilir insanlar hâline getirmiyorsa, anmanın ahlâkî gayesi henüz gerçekleşmemiş demektir. Mevlid, Peygamberimizin dünyaya gelişini anmaktan önce, onun getirdiği değerlerin bizim dünyamızda yeniden doğmasına vesile olmalıdır.
Nebevî Ahlâkın Değeri: Din Bir Karakter İnşasıdır
Hz. Peygamber’in risaletinin özü İslâm geleneğinde “güzel ahlâkı tamamlamak” maksadıyla ifade edilmiştir. Bu veciz ifade aslında koca bir medeniyet tasavvurunun şifresidir. Çünkü din yalnızca birtakım ibadet biçimlerini yerine getirme sistemi değildir.
Din aynı zamanda bir karakter inşasıdır. Kur’an’ın Hz. Peygamber için “Sen elbette yüce bir ahlâk üzeresin” buyurması ile Onu “üsve-i hasene”, yani güzel örnek olarak takdim etmesi birlikte düşünüldüğünde nübüvvetin en önemli boyutlarından biri ortaya çıkar: Hakikatin hayata dönüşmesi.
Peygamber insana yalnızca neyin doğru olduğunu söylemez; doğrunun nasıl yaşanabileceğini gösterir. Yalnızca adaleti tarif etmez; adil olur. Yalnızca merhameti anlatmaz; merhamet eder. Yalnızca sabrı tavsiye etmez; sabreder. Yalnızca affetmenin erdeminden söz etmez; kendisine kötülük edenleri bağışlayabilir. Yalnızca emaneti anlatmaz; el-Emîn olur.
Soyut bir değer ile yaşanmış bir değer aynı şey değildir. Adaleti teorik olarak bilmek başka, menfaatiniz aleyhine olduğunda da adaletli davranmak başkadır. Merhameti savunmak başka, öfke duyduğunuz insana dahi haksızlık etmemek başkadır. Doğruluktan söz etmek başka, bedeli ağır olduğunda doğru kalabilmek başkadır. İşte peygamberlik, ahlâkî hakikatin yalnızca “söylenebilir” değil, yaşanabilir olduğunu gösterir.
Bu bakımdan Hz. Muhammed’in hayatı İslâm ahlâkının pratiğe dönüşmüş hâlidir. Bugün Müslüman toplumların en derin krizlerinden biri de belki tam burada aranmalıdır. Sorunumuz her zaman bilgi eksikliği değildir. Bazen bildiğimizi hayata geçiremeyişimizdir. Fıkhı biliriz, fakat hakkı gözetmeyebiliriz. Ahlâktan söz ederiz, fakat emanete riayet etmeyebiliriz. Peygamber sevgisini ifade ederiz, fakat onun en belirgin vasıflarından biri olan güvenilirliği günlük hayatımıza taşıyamayabiliriz.
Nebevî ahlâk doğruluğu, emaneti, sabrı, cömertliği, komşu hakkını, sözünde durmayı, yetimin hukukunu, yoksulun onurunu, hayvana ve tabiata merhameti bir hayat tarzına dönüştürür.
Bu ahlâkın yeniden merkeze alınması bir nostalji değildir. Aksine yolsuzluğa, haksızlığa, şiddete, hakarete, tahakküme ve güven kaybına karşı bir medeniyet direnişidir.
“Âlemlere Rahmet” Ne Demektir?
Kur’ân-ı Kerîm’in Hz. Peygamber’i tanımlarken kullandığı en kuşatıcı ifadelerden biri şudur: “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” Bu rahmet kavramı, Hz. Muhammed’in misyonunu anlamanın anahtarlarından biridir. Fakat rahmeti yalnızca duygusal bir acıma biçimine indirgememeliyiz.
Rahmet, insanı aşağılamadan düzeltmektir. Gücü olduğu hâlde zulmetmemektir. Öfkelendiğinde haddi aşmamaktır. Başkasının zayıflığını kendi çıkarı için kullanmamaktır. Düşmanın dahi insan olduğunu unutmamaktır. Kötülüğe karşı mücadele ederken kötülüğün ahlâkını benimsememektir.
Bu nedenle nebevî merhamet pasiflik değildir. Merhamet, ahlâk tarafından disipline edilmiş güçtür.
Belki çağımızın en fazla anlaması gereken şeylerden biri budur. Çünkü bugün çoğu zaman gücü sertlikle, liderliği buyurganlıkla, cesareti öfkeyle, dindarlığı dışlayıcılıkla karıştırabiliyoruz. Oysa Kur’an, Uhud gibi son derece ağır bir imtihanın ardından dahi Hz. Peygamber’e çevresindekilere yumuşak davranmasını, onları affetmesini, onlar için bağışlanma dilemesini ve işlerinde onlarla istişare etmesini emreder.
Rahmet, af ve şûra aynı ahlâk dünyasının kavramlarıdır. Bu bize başka bir liderlik modeli sunar: İnsanları korkutarak değil kazanarak; aşağılayarak değil yükselterek; susturarak değil dinleyerek; tek başına karar vermek yerine istişare ederek; ötekileştirerek değil adalet etrafında buluşturarak yönetmek.
Adalet ve Merhamet: Örnekliğin Somut İzleri
Hz. Peygamber’in adalet anlayışı soyut bir ilke değildir. Tarihe düşmüş kararlarda, ilişkilerde, sözlerde ve uygulamalarda görülür. Veda Hutbesi’nin farklı rivayetleri boyunca cahiliye döneminin kan davalarının ve faiz düzeninin kaldırılması, insan onurunun, canın, malın ve hakkın korunması gibi ilkeler belirginleşir.
Kur’an’ın ortaya koyduğu daha genel adalet ilkesi ise son derece radikaldir: Bir topluluğa duyulan öfke dahi insanı adaletsizliğe sevk etmemelidir. Burada adalet, dostlarımıza karşı gösterilecek kolay bir erdem olmaktan çıkar. Gerçek adalet, bize uzak veya karşı olanın hakkını gözettiğimiz anda sınanır. Yakınımızın aleyhine olduğunda hakkı söyleyebiliyor muyuz? Kendi grubumuz hata yaptığında onu eleştirebiliyor muyuz? Bizden olmayan birisine haksızlık yapıldığında onun hakkını savunabiliyor muyuz? Menfaatimiz ile hakkaniyet çatıştığında hangisini seçiyoruz?
Bunlar yalnızca hukuk soruları değildir. Bunlar nebevî ahlâkın çağdaş sorularıdır. Mahzûmoğulları’ndan bir kadının cezasının kaldırılması için aracılık teşebbüsünde bulunulması üzerine Hz. Peygamber’in statüye göre değişen hukuk uygulamasını reddeden tavrı, İslâm hukuk ve ahlâk düşüncesinin en çarpıcı eşitlik örneklerinden biridir.
Buradaki tarihsel hukuk uygulamasını kendi bağlamında ayrıca değerlendirmek gerekir; fakat bize ulaşan temel ahlâk ilkesi açıktır: Statü hukukun üzerinde değildir. Çağımız Müslümanlarının en fazla düşünmesi gereken hususlardan biri budur. Çünkü nebevî ahlâkı yalnızca bireysel nezaket düzeyine indiremeyiz.
Nebevî ahlâk aynı zamanda kurumsal ahlâktır. Mahkemede adalet, kamuda liyakat, ticarette dürüstlük, yönetimde ehliyet, emanette sadakat, iş hayatında hak, fakirle dayanışma, güçsüzün hukukunu koruma, farklı olanın insanlık onuruna hürmet, bilgide doğruluk, sözde güvenilirlik… Bunların tamamı nebevî ahlâkın çağdaş tezahürleridir.
Bir toplum camilerini doldurabilir; fakat adalet kurumlarını boş bırakmışsa orada ahlâkî bir problem vardır.
Bir toplum Peygamber sevgisini büyük bir coşkuyla ifade edebilir; fakat yetimin, yoksulun, mazlumun, mültecinin, engellinin ve kimsesizin hukukunu gözetmiyorsa sevgisini hayatın diline henüz tam olarak çevirememiştir. Çünkü Hz. Muhammed’i sevmek, onun sevdiği değerleri de sevmeyi gerektirir.
Medine’den Mekke’ye: Güç Ahlâkla Buluştuğunda
Hz. Peygamber’in siyasî ve toplumsal tecrübesi de çağımız açısından yeniden okunmalıdır. Medine’de oluşan toplumsal düzen, farklı kabile ve dinî grupların hak ve sorumluluklarını belirleyen bir ortak hayat arayışını temsil eder.
Medine Vesikası’nı modern anayasa kavramlarının bütün özelliklerini geçmişe taşıyarak anakronik biçimde yorumlamak doğru değildir. Fakat metnin farklı toplulukların aynı siyasî ve toplumsal düzen içerisinde belirli hak ve yükümlülükler çerçevesinde birlikte yaşamasını düzenlemeye çalıştığı açıktır.
Buradaki esas mesele şudur: Hz. Peygamber farklı olanı ortadan kaldırarak toplum kurmamıştır. Farklılıkların varlığını kabul ederek onları hukuk ve sorumluluk çerçevesinde bir arada tutmaya çalışmıştır. Bu, çağımız için son derece önemli bir derstir. Çünkü birlikte yaşamak, herkesin aynı olması değildir.
Birlik, tek biçimlilik değildir. Toplumsal barış, farklılığın yok edilmesi değildir. Mekke’nin fethinde ise güç ahlâkla buluştuğunda ne olabileceğini görürüz. Yıllarca kendisini ve Müslümanları dışlayan, eziyetlere maruz bırakan ve yurtlarından çıkmaya mecbur eden bir şehre güçlü biçimde dönen Hz. Peygamber’in genel eman ve geniş af siyaseti, zaferi salt bir intikam anına dönüştürmemiştir. Asıl büyüklük de burada ortaya çıkar. İnsan güçsüzken merhametli görünmek zorunda kalabilir. Fakat güçlüyken merhametli kalabilmek ahlâkî olgunluktur. İntikam alabilecek durumda olduğu hâlde intikamı tek siyaset hâline getirmemek nebevî ahlâkın önemli tezahürlerinden biridir.
Bugün dünyamız bu ahlâka ne kadar muhtaçtır. Toplumlar öfke biriktiriyor. Gündelik hayat dili sertleşiyor. Savaşlar binlerce masumun hayatını yok ediyor. Dijital mecralar insanı birkaç saat içinde itibarsızlaştırabiliyor. Bir hata ömür boyu damgaya dönüşebiliyor. Farklılık düşmanlık sebebi hâline gelebiliyor.
Tam da böyle bir çağda Hz. Muhammed bize şunu hatırlatıyor: Adalet intikam değildir. Güç tahakküm değildir. Farklılık düşmanlık değildir. Merhamet zayıflık değildir.
Spinoza’dan Nübüvvete Yeniden Bakmak: Bir Muhabbet ve Yakınlık İmkânı
Uzun yıllardır Spinoza üzerine çalışan, yüksek lisansını Spinoza’da Din ve Tanrı, doktorasını Spinoza’nın Tanrı Anlayışı üzerine yapan ve Teolojik-Politik İnceleme’yi Türkçeye kazandıran bir felsefeci olarak, Onun din ve nübüvvet hakkındaki düşüncelerini tek bir eserinden veya birkaç cümlesinden hareketle okumayı hiçbir zaman yeterli bulmadım.
Doktora tezimden doğan Panteizm, Ateizm ve Panenteizm Bağlamında Spinoza’nın Tanrı Anlayışı adlı çalışmamdan sonraki makale ve kitaplarıma kadar sürdürdüğüm temel yöntem, Spinoza’yı külliyatı içerisinde okumak olmuştur. Nitekim söz konusu doktora çalışmasının yayımlanmış hâli üzerine yapılan erken tarihli akademik değerlendirmelerde de eserin Spinoza’nın hayatı, kaynakları ve Batı literatüründeki ayrıntıları kapsamlı biçimde taradığı özellikle belirtilmiştir.
Spinoza’yı Etika’dan Teolojik-Politik İnceleme’ye, mektuplarından diğer metinlerine kadar bir bütün hâlinde okumak gerekir. Çünkü bir metninden hareketle ateist, başka bir metninden hareketle yalnızca rasyonalist, bir başka pasajından hareketle de dine bütünüyle düşman bir Spinoza portresi çıkarmak mümkündür.
Oysa bütün eserleri yan yana getirildiğinde çok daha karmaşık, çok daha derin ve teolojik sorularla sanıldığından çok daha ciddi biçimde meşgul olan bir düşünürle karşılaşırız.
Bu bütüncül okumada benim öteden beri dikkatimi çeken hususlardan biri, Spinoza’nın İslâm düşüncesiyle kurduğu yahut kurulabilecek fikrî yakınlıktır. Spinoza’yı yalnızca Yahudi-Hıristiyan düşünce geleneğinin içine kapatılmış bir filozof olarak okuyamayız.
Onun zihnî dünyasının arkasında Endülüs’ten Avrupa’ya ulaşan büyük felsefî dolaşım bulunmaktadır. İbn Meymûn vardır. İbn Rüşd vardır. İbn Tufeyl vardır. Müslüman filozofların ve kelâmcıların açtıkları büyük tartışma alanları vardır.
Bu sebeple Spinoza ile İslâm düşüncesi arasındaki ilişkiyi yalnızca “etkilenme” kelimesiyle açıklamak dahi zaman zaman eksik kalabilir. Burada kimi zaman kavramsal yakınlık, kimi zaman tarihsel temas, kimi zaman ortak kaynaklar ve kimi zaman aynı teolojik problem karşısında birbirine yaklaşan cevaplar vardır.
Spinoza’nın Tanrı anlayışının İslâm düşüncesiyle muhtemel yakınlıklarına dikkat çeken yalnızca benim çalışmalarım değildir. Kelley L. Ross da Spinoza metafiziğinin bazı yönlerinin İslâm teolojisiyle Yahudilik ve Hıristiyanlıktan daha dikkat çekici ortaklıklar gösterebildiğini ileri sürmektedir.
Mehmet Bayrakdar Hocam da farklı çalışmalarında Spinoza’nın İslâm düşüncesiyle ilişkisini çeşitli yönlerden araştırmıştır. Hayy bin Yakzân tercümesi etrafındaki çalışması bunun dikkat çekici örneklerinden biridir.
Dolayısıyla Spinoza ile İslâm arasında yalnızca uzak bir mukayese değil, araştırılmayı hak eden gerçek bir fikrî geçişlilik alanı vardır. Ve bu alanın tam ortasında ilginç bir şekilde Hz. Muhammed ismiyle ilgili birtakım kesişmelerle karşılaşırız.
Spinoza’nın Hayatında “Muhammed” İsminin Üç Yankısı
Felsefe tarihinde bazen bir isim, bir kelime yahut küçük bir biyografik ayrıntı büyük iddiaların kanıtı değildir; fakat düşünce tarihçisinin önüne üzerinde durulması gereken bir iz bırakabilir.
Spinoza ile Hz. Muhammed arasındaki ilişkiyi araştırırken benim yıllardır dikkat çektiğim bazı ayrıntılar da böyledir. Bunların hiçbirini tek başına “Spinoza Müslümandı” veya “Spinoza Hz. Muhammed’in nübüvvetini kesin biçimde kabul etmişti” sonucuna dönüştürmemeliyiz.
Fakat hepsini de hiçbir anlam ifade etmeyen tesadüfler diye görmezden gelmek zorunda değiliz. Spinoza’nın biyografisi ve düşünce dünyasında “Muhammed” ismi etrafında üç ayrı temas halkası dikkat çekmektedir.
Birinci Halka: Baba Michael de Espinoza ve “Parnassim du Mahamad”
Spinoza’nın aile çevresiyle ilgili çalışmalarım sırasında üzerinde durduğum ilginç ayrıntılardan biri, babası Michael de Espinoza’nın Amsterdam’daki Portekiz-Sefarad cemaatindeki konumudur.
2012 yılında yayımlanan “Spinoza Felsefesinde Yahudilik ve Yahudiler” başlıklı çalışmamda, Mehmet Bayrakdar’ın Bir Hıristiyan Dogması Teslis adlı eserine dayanarak Michael de Espinoza’nın “Muhammed’in Dağ Kelebeği” şeklinde aktarılan “Parnassim du Mahamad” adıyla ilişkilendirilen üç kişiden biri olduğuna dair Türkçe literatürdeki kaydı zikretmiş ve aynı dipnotta bu ifadenin deyim veya unvan olarak ne anlama geldiği hakkında yeterli bilgi bulunmadığını özellikle belirtmiştim.
Bu ayrıntı sonraki yıllarda benim de dikkatimi çekmeye devam etti. Nitekim 2025 yılında Türkiye Yazarlar Birliği’nde Spinoza üzerine yaptığım konuşmada, Spinoza ailesinin Müslümanlarla tarihsel temaslarına ve İslâm düşüncesiyle irtibat ihtimaline işaret ederken “Muhammed’in Dağ Kelebekleri” ifadesini yeniden hatırlattım. Bununla beraber bugün elimizde bulunan daha geniş Sefarad tarihi literatürü burada önemli bir kaynak tenkidini gerekli kılmaktadır.
Amsterdam Portekiz-Yahudi cemaatinde ma’amad yahut Mahamad olarak anılan yapı, cemaatin yönetsel kuruludur; parnassim ise bu kurulda görev yapan cemaat yöneticileri için kullanılan tabirdir. Michael de Espinoza’nın da bu cemaat yönetiminde görev yaptığı tarihsel kaynaklarda teyit edilmektedir. Dolayısıyla “Parnassim du Mahamad” terkibini doğrudan “Muhammed’in Dağ Kelebekleri” şeklinde etimolojik bir karşılık olarak almayı detaylıca araştırmak zaruri gözükmektedir. Burada ilmî ahlâk bize şunu emreder: Bir kaydı saklamamak, fakat ona taşıyamayacağı bir delil gücü de yüklememek.
Bayrakdar Hocamızın eserinden benim çalışmama intikal eden bu ifade Türkçe Spinoza literatürünün ilginç bir notudur; fakat bunu Hz. Muhammed’e doğrudan tarihsel bağlılığın kesin kanıtı olarak değil, Spinoza ailesinin Sefarad çevresini araştırırken karşılaştığımız ve kaynak eleştirisine açık bir yorum olarak muhafaza etmek gerekir. Hakikate güvenen düşünce, kendisini kuvvetlendirmek için belirsiz olanı kesinmiş gibi göstermeye ihtiyaç duymaz.
Fakat bir başka husus daha tartışmasızdır: Spinoza ailesinin tarihi, İber yarımadasındaki Yahudilerin Müslüman ve Hıristiyan yönetimler altındaki farklı tecrübelerinin hafızasını taşıyan bir Sefarad tarihidir. Bu bakımdan İslâm dünyası Spinoza ailesinin tarihsel muhayyilesinde bütünüyle yabancı bir dünya değildir.
Bu ilk halka, dolayısıyla doğrudan bir “Muhammed” delilinden çok, Spinoza’yı İslâm düşüncesinden tamamen yalıtılmış bir Avrupa filozofu olarak görmememiz gerektiğini hatırlatan biyografik bir eşiktir.
İkinci Halka: Baruch’tan Benedict’e — “Kutlu”dan “Övülmüş”e
İkinci kesişme çok daha dikkat çekicidir. Spinoza’nın İbranice adı Baruchtur. Cemaat kayıtlarında Portekizce Bento biçimi de kullanılmıştır. Baruch kelimesi “kutlu”, “mübarek”, “blessed” anlam alanına sahiptir. Havraya girdiğindeki adı budur.
Spinoza’nın daha sonra bu ismi değiştirerek Latin dünyasında da bilinen şekliyle Benedictus/Benedict ismini kullandığını biliyoruz. Doktora çalışmamdan itibaren dikkat çektiğim küçük fakat ilginç ayrıntılardan biri tam burada ortaya çıkmaktadır.
Kelley L. Ross, Benedictus kelimesinin yalnızca “blessed” değil, kelimenin Latin anlam örgüsü içerisinde “spoken well of”, “praised” — hakkında iyi söz söylenen, övülmüş şeklinde okunabileceğine dikkat çeker. Aynı Ross, Arapça Muhammed isminin de “övülmüş, övgüye lâyık” anlamına geldiğini hatırlatarak Benedict ile Muhammed arasında dikkat çekici bir semantik paralellik kurulabileceğini söyler. Fakat Ross bunun Spinoza tarafından bilinçli olarak yapılmış olduğunun kesin biçimde söylenemeyeceğini de özellikle kaydeder.
Ben de Spinoza’nın Tanrı Anlayışı üzerine doktora çalışmamdan doğan eserimde bu yoruma işaret etmiş; daha sonra “Spinoza Felsefesinde Yahudilik ve Yahudiler” makalemde meseleyi yeniden ele almıştım. Orada kullandığım ifade açıktır: Spinoza’nın doğumundan havradan ayrılışına kadar kullandığı Baruch adının “kutlu, mutlu veya mübarek — blessed”; daha sonraki Benedict/Benedictus adının ise “övülmüş — praised” anlamına gelebileceğini; Kelley L. Ross’un bu sebeple Benedict ismi ile Muhammed ismi arasında tam bir anlam karşılığına dikkat çektiğini belirtmiştim.
Aynı dipnotta özellikle ihtiyat kaydı da düşülmüştür: Bu bir tesadüf olabilir. Müslümanlardan etkilenmenin bir işareti olabilir. Başka bir Hıristiyan-Latin isim geleneğiyle ilgili olabilir. Spinoza bütün bu çağrışımların farkında dahi olmayabilir. Dolayısıyla kesin bir şey söylemek mümkün değildir.
İşte felsefe tarihinin güzel tarafı burada ortaya çıkar. Bazen küçük bir isim değişikliği koca bir düşünce dünyasına açılan kapı hâline gelebilir. Baruch: blessed — kutlu, mübarek. Benedictus: praised — övülmüş. Muhammed: Övülmüş, çokça övülen. Bu üç kelimenin semantik yakınlığı kendi başına tarihsel bir ispat değildir. Ama üzerinde düşünülmeye değerdir.
Nitekim 2004 yılında doktora tezimin kitaplaşmış hâli üzerine yayımlanan akademik bir değerlendirmede de bu ayrıntı özellikle seçilerek vurgulanmış; Benedict–“praised”–Muhammed benzerliğinin Spinoza’nın Müslümanlardan etkilenmesinin işareti, tesadüfî bir yakınlık veya başka bir isim geleneğinin sonucu olabileceği ifade edilmiştir.
Burada herem meselesine de açıklık getirmek gerekir. 2012 tarihli makalemin ana metninde, Spinoza’nın Yahudi cemaatinin geleneksel kabullerine aykırı düşüncelerine, kutsal metne yönelik eleştirilerine ve teolojik görüşlerine ilaveten Baruch adının yerine Benedict adını kullanmasını “bardağı taşıran son damla” şeklinde nitelendirmiştim.
Bununla beraber aynı çalışmanın dipnotunda Benedict kullanımını havradan atılmasının ardından gelişen bir adlandırma olarak zikrettiğim için, bugün bu ifadeyi heremin tek yahut kronolojik olarak kesin “ana sebebi” şeklinde anlamaktan ziyade, Spinoza’nın cemaat aidiyetinden kopuşunun ve yeni entelektüel kimliğinin sembolik göstergelerinden biri olarak okumayı daha ihtiyatlı buluyorum.
Çünkü Spinoza’nın 1656’daki herem cezasının tarihsel zemini çok daha geniştir: Kutsal metin hakkındaki radikal yorumları, Yahudilerin seçilmişliği öğretisine itirazı, geleneksel Tanrı tasavvurundan uzaklaşması, peygamberlik ve din hakkındaki farklı görüşleri ve cemaat otoritesiyle yaşadığı büyük fikrî gerilim…
İsim meselesinin önemi ise bütün bunların ortasında sembolik bir yoğunluk kazanmasındadır. İnsan bazen yalnızca adını değiştirmez. Bir aidiyet dünyasından başka bir düşünce dünyasına geçtiğini de ilan eder. Ve burada, Benedictus isminin “övülmüş” anlam alanıyla Muhammed ismine doğru açılan semantik çağrışım, kesin hüküm değilse bile felsefe tarihinin görmezden gelmemesi gereken dikkat çekici bir ayrıntıdır.
Üçüncü Halka: Spinoza’nın Metinlerinde Hz. Muhammed, Kur’an ve Müslümanlar
Üçüncü kesişme artık biyografik yahut etimolojik bir ihtimal değildir. Doğrudan Spinoza’nın metinlerinde karşımıza çıkar. Hz. Muhammed, Kur’an, “Türkler” yani dönemin Avrupa dilinde Müslümanlar ve İslâm, Spinoza’nın düşünce evrenine çeşitli vesilelerle girer.
Burada da Spinoza’yı yalnızca tek bir cümleyle okumamak gerekir. En dikkat çekici örneklerden biri 1671 yılında Jacob Ostens’e yazdığı 43. mektuptur. Mektubun ilgili bölümü kendi içerisinde bir gerilim taşır. Spinoza önce döneminin Avrupa polemik dilini yansıtan, Hz. Muhammed hakkında bizim açımızdan kabul edilmesi mümkün olmayan olumsuz bir hüküm kullanır. Bu cümleyi saklayamayız. İlmî dürüstlük bunu gerektirir. Fakat aynı pasajın hemen arkasından çok daha dikkat çekici bir kapı açılır.
Muhatabının, “Muhammed de ilahî yasayı öğretti ve diğer peygamberler gibi misyonunun alametlerini gösterdi ise ne olacak?” şeklindeki itirazını tartışan Spinoza, böyle olması hâlinde Muhammed’in gerçek peygamberliğini reddetmek için sebep bulunmayacağını açık biçimde kabul eder. Ardından “Türkler ve diğer Hıristiyan olmayan milletler”in Tanrı’ya adalet ve komşuya sevgi ile kulluk etmeleri hâlinde kurtuluşa ulaşabileceklerini söyler.
Bu pasajın üzerinde durmak gerekir. Çünkü XVII. yüzyıl Avrupa’sındayız. Osmanlı korkusunun ve “Türk” karşıtlığının güçlü olduğu bir çağdayız. İslâm hakkındaki polemiklerin son derece sert olduğu bir dünyadayız. Ve bu dünyanın içinden konuşan Spinoza, kurtuluşu yalnızca bir kilisenin veya belirli bir tarihsel cemaatin mülkiyetine vermiyor.
Bir Müslümanın da adalet ve komşu sevgisiyle Tanrı’ya kulluk ettiğinde kurtuluşa erebileceğini ifade ediyor. Bu, küçümsenebilecek bir açılım değildir. Daha da dikkat çekici olan şudur: Spinoza’nın kendi nübüvvet ilkeleri, Hz. Muhammed’in peygamberliğini baştan metafizik bir imkânsızlık olarak dışlamamaktadır. Şartı bellidir: İlâhî yasayı öğretmek ve peygamberlik misyonunun işaretlerini taşımak. Bu nedenle yıllardır Spinoza’nın Hz. Muhammed’e ve İslâm’a yaklaşımının dönemin basmakalıp Avrupa İslâm karşıtlığına indirgenemeyeceğini düşünüyorum.
2025 yılında Türkiye Yazarlar Birliği’nde yaptığım Spinoza konuşmasında de bu hususu daha açık biçimde ifade etmiştim: Spinoza’nın Hz. Muhammed’in peygamberliği lehine okunabilecek kaynaklarının bulunduğunu, onun Kur’an’a ve Hz. Peygamber’e karşı bir muhabbetinden söz edilebileceğini ve kullandığı birtakım kavramlarla kaynakların Müslüman düşünürlerden istifade etmiş olabileceğini gösterdiğini söyledim.
Buradaki “muhabbet” kelimesini de doğru anlamalıyız. Bu, Spinoza’nın bütün İslâmî itikad esaslarını kabul ettiği veya gizli bir Müslüman olduğu iddiası değildir. Böyle bir hüküm için elimizde yeterli tarihsel veri yoktur. Fakat şunu söylemek mümkündür: Spinoza’nın İslâm’la ilişkisi kayıtsızlık ve mutlak düşmanlık ilişkisi değildir. Kur’an onun için bütünüyle görmezden gelinen bir kitap değildir. Hz. Muhammed onun nübüvvet tartışmasının bütünüyle dışında bırakılmış bir şahsiyet değildir. Müslümanlar onun evrensel ahlâk ve kurtuluş tasavvurunun dışına atılmış bir topluluk değildir.
Ve İslâm felsefesi, onun düşüncesinin tarihsel oluşumuna bütünüyle yabancı bir dünya değildir. Bu yüzden Spinoza’nın hayatında “Muhammed” ismi etrafında üç halka görmek mümkündür: Aile biyografisinin Türkçe literatürdeki ilginç Parnassim du Mahamad kaydı; Baruch’tan Benedictus’a geçişte ortaya çıkan “blessed–praised–Muhammed” semantik çağrışımı; ve nihayet kendi eser ve mektuplarında Hz. Muhammed, Kur’an ve Müslümanlarla doğrudan karşılaşması.
İlk iki halka yorumlanması gereken işaretlerdir. Üçüncü halka ise metinsel bir gerçekliktir. Bunları birbirine karıştırmamak ilmî ahlâkın gereğidir. Fakat üçünü birlikte düşündüğümüzde ortaya çıkan manzara da dikkate değerdir: Spinoza ile İslâm arasındaki mesafe, klasik Batı felsefesi anlatılarının bize öğrettiğinden daha kısadır.
Spinoza ve Hz. Muhammed: Bir Cümlenin Ötesine Bakmak
Burada temel metodolojik ilkeye yeniden dönmek gerekiyor: Bir düşünürün düşüncesi, en sert cümlesinden ibaret değildir. Nasıl ki bir filozofu bize hoş gelen tek bir sözü üzerinden “bizden” ilan etmek ilmî değilse, bize aykırı tek bir sözü üzerinden bütünüyle mahkûm etmek de ilmî değildir.
Spinoza’yı bütünüyle okumalıyız. Onun Tanrı tasavvurunu, nübüvvet anlayışını, din ile felsefe arasında çizdiği sınırı, kutsal metin eleştirisini, İbn Meymûn’la hesaplaşmasını, İslâm düşüncesinden ulaşan fikrî mirasla muhtemel bağlarını, Kur’an’a atıflarını, Müslümanlar hakkındaki ifadelerini ve mektuplarını aynı masanın üzerine koymalıyız.
Bunu yaptığımızda Spinoza’yı “Hz. Muhammed’i reddeden bir filozof” cümlesine hapsetmenin de, “Spinoza kesin biçimde Hz. Muhammed’in peygamberliğini kabul etti” demenin de yetersiz olduğu görülür. Benim için asıl dikkat çekici mesele başka yerde durmaktadır: Spinoza’nın kendi ilkeleri onu Hz. Muhammed’in nübüvvet ihtimaline kapıyı açık tutmaya götürmektedir. Ve yine kendi evrensel din anlayışı onu Müslümanları kurtuluş alanının dışında bırakmamaya sevk etmektedir.
Bir başka ifadeyle, filozofun kurduğu sistem zaman zaman kendi çağının önyargısından daha geniş bir ufka ulaşmaktadır. Felsefenin gücü tam da burada ortaya çıkar. Gerçek düşünce, insanı kendi tarihsel önyargılarının ötesine taşıyabilir. Spinoza’nın kendi ölçülerini Hz. Muhammed’in hayatına uygulayalım: İlâhî yasaya çağrı, adalet, merhamet, komşu hakkı, ahlâk, ibadet, toplumsal sorumluluk, insanın dönüşümü…
Hz. Muhammed’in yirmi üç yıllık nübüvvet hayatı bütün bu ölçütlerin önüne getirildiğinde karşımıza son derece anlamlı bir felsefî karşılaşma çıkar. Ben burada Spinoza’yı Hz. Muhammed’in peygamberliğine dışarıdan bir şahit hâline getirmeye çalışmıyorum. İmanımızın böyle bir şahide ihtiyacı yoktur.
Asıl önemli olan, XVII. yüzyıl Avrupa’sının içerisinden konuşan büyük bir filozofun geliştirdiği din, vahiy, ahlâk ve nübüvvet ölçütlerinin onu İslâm ve Hz. Muhammed karşısında kendi çağının sıradan önyargılarından daha ileri bir noktaya götürebilmiş olmasıdır. Ve belki Spinoza ile Hz. Muhammed arasındaki felsefî karşılaşmayı kıymetli kılan da budur.
Hz. Îsâ’nın Müjdesi, Faraklit ve İlmî İhtiyat
Nübüvvetin sürekliliği söz konusu olduğunda Kur’ân-ı Kerîm’in dikkat çektiği önemli hususlardan biri, Hz. Îsâ’nın kendisinden sonra gelecek ve adı Ahmed olacak bir elçiyi müjdelediğini bildiren Saf sûresinin altıncı âyetidir. İslâm ilim geleneğinde bu âyet ile Yuhanna İncili’ndeki Paraklit/Faraklit pasajları arasında erken dönemlerden itibaren ilişki kurulmuştur.
Mehmet Bayrakdar Hocam başta olmak üzere Hıristiyanlık, teslis ve karşılaştırmalı dinler tarihi üzerinde çalışan bazı Müslüman araştırmacılar da bu meseleyi yeniden ele almışlardır. Fakat burada inancımıza bağlılık kadar ilmî ahlâka da bağlı kalmalıyız. Bugün elimizdeki Yuhanna metninin Grekçesinde kelime paraklētos biçimindedir ve geleneksel Hıristiyan teolojisi bunu Kutsal Ruh’a referans olarak yorumlamaktadır.
Müslüman müellifler ise Yuhanna’daki tasvirlerin Saf sûresindeki Ahmed müjdesiyle ilişkili olduğunu savunmuş; bazı yorumlarda kelimenin “övülmüş, çok övülen” anlam alanındaki perikleitos ile ilişkisi veya metinsel değişim ihtimali gündeme getirilmiştir.
Burada Müslüman düşünürün tavrı hem güçlü hem mütevazı olmalıdır. Hz. Muhammed’in nübüvvetini tek bir tartışmalı Grekçe kelimenin etimolojisine bağımlı hâle getirmeye ihtiyacımız yoktur.
Müslüman için onun peygamberliğinin temel dayanağı Kur’an’ın şehadeti, vahyin kendisi, tebliğinin bütünlüğü, ortaya koyduğu ahlâk, meydana getirdiği insan ve toplum dönüşümü ve nebevî tecrübenin bütünlüğüdür.
Faraklit tartışması dinler tarihi ve tebşîrât geleneği bakımından kıymetli bir araştırma alanıdır. Fakat imanımızın taşıyıcı sütunu filolojik bir varsayım değildir. Hakikate güvenen insan, delili olduğundan daha güçlü göstermeye ihtiyaç duymaz. İlmî ahlâk da bunu gerektirir.
Nitekim aynı ölçüyü Spinoza araştırmalarımızda da korumalıyız. Benedict ile Muhammed arasındaki semantik yakınlık ilginçtir; fakat kanıt değildir. Parnassim du Mahamad kaydı üzerinde durulmaya değerdir; fakat kaynak tenkidinden muaf değildir. 43.Mektubun Hz. Muhammed’in nübüvvetine açtığı imkân önemlidir; fakat bundan Spinoza’nın Müslüman olduğu sonucu çıkarılamaz. İlmî düşünce, sevdiği hakikat uğruna bile delilin sınırını ihlal etmemektir.
Çağımızın Nübüvvete Neden İhtiyacı Var?
Yirmi birinci yüzyıl insanı tarihte eşi görülmemiş imkânlara sahip. Fakat aynı insan; ekolojik yıkımın, savaşların, zorunlu göçlerin, dijital yalnızlığın, kutuplaşmanın, anlam kaybının, tüketim kültürünün, adaletsiz gelir dağılımının, mahremiyet krizinin ve teknolojinin hızla dönüştürdüğü bir dünyanın içinde yaşıyor.
Modern insanın en büyük yanılgılarından biri, bilimsel ve teknolojik ilerlemeyle birlikte ahlâkî rehberliğe olan ihtiyacının azalacağını düşünmesidir. Oysa bilim bize atomu parçalamayı öğretebilir. Fakat o enerjiyi şehirleri aydınlatmak için mi, yoksa şehirleri yok etmek için mi kullanacağımızı tek başına söylemez.
Yapay zekâ bize olağanüstü bir bilgi işleme gücü verebilir. Fakat insanın mahremiyetinin, haysiyetinin ve özgürlüğünün hangi sınırlar içerisinde korunacağını yalnızca teknik kapasite belirleyemez. Genetik mühendislik bize insan bedenine müdahale imkânı verebilir. Fakat “yapabiliyor olmak” ile “yapmaya hakkımız bulunmak” arasındaki ayrımı bilim tek başına kuramaz. Ekonomi servet üretebilir. Fakat servetin adil paylaşımı ahlâkî bir meseledir. Siyaset iktidar üretir. Fakat iktidarın ne uğruna ve hangi sınırlar içerisinde kullanılacağı adalet meselesidir. İletişim teknolojileri milyarlarca insanı birbirine bağlayabilir. Fakat yalanı, iftirayı, hakareti, teşhiri ve dijital linci engelleyecek şey algoritmadan önce ahlâktır.
İşte nübüvvet bu noktada insanlığa yön gösterir. Nübüvvet aklın alternatifi değildir.
Nübüvvet, aklın ahlâkî ufkunu vahyin ışığına açar. İslâm medeniyeti tarihinde akıl ile vahiy, hikmet ile nübüvvet, felsefe ile din arasında yapılan büyük tartışmaların anlamı da burada aranmalıdır.
İnsan aklı büyük bir nimettir. Fakat aklın gücü, onu kullanan insanın ahlâkından bağımsız değildir. Çok zeki bir insan zalim olabilir. Çok bilgili bir insan kibirli olabilir. Çok gelişmiş bir toplum sömürgeci olabilir. Çok güçlü bir devlet haksız olabilir. Demek ki insanlığın yalnızca daha fazla bilgiye değil, bilginin nasıl kullanılacağını belirleyecek hikmete de ihtiyacı vardır.
Hz. Peygamber’in çağımız açısından değeri tam da burada ortaya çıkar. O; gücü ahlâkla, bilgiyi hikmetle, hukuku adaletle, inancı merhametle, toplumu kardeşlikle, farklılığı hukukla, serveti sorumlulukla, liderliği hizmetle buluşturan bir örneklik sunar.
Müslüman Toplumların Büyük Meselesi: Anmak ile Anlamak Arasındaki Mesafe
Bugün İslâm dünyasının Hz. Peygamber’e sevgisinden şüphe edilemez. Milyonlarca insan onun adı anıldığında salavat getiriyor. Mevlidler okunuyor. Camiler doluyor. Siyer programları düzenleniyor. Çocuklarımıza onun adı veriliyor. Evlerimizde, camilerimizde ve şehirlerimizde onun hatırası yaşıyor. Fakat bu büyük sevginin bizi bazı zor soruları sormaktan alıkoymaması gerekir: Bu sevgi toplumsal ahlâka ne ölçüde dönüşüyor?
Peygamberimiz el-Emîn iken Müslüman toplumlarda güven problemi varsa bunu konuşmalıyız. Peygamberimiz adaletin timsali iken hukukun güçlülerin lehine eğilip büküldüğü yerler varsa bunu konuşmalıyız. Peygamberimiz istişare ederken farklı görüşe tahammülsüzsek bunu konuşmalıyız. Peygamberimiz fakirin, yetimin ve kimsesizin yanında iken yoksulluğa karşı duyarsızlaşmışsak bunu konuşmalıyız. Peygamberimiz affederken biz sürekli intikam dili üretiyorsak bunu konuşmalıyız. Peygamberimiz insanları kazanmaya çalışırken biz birbirimizi kolaylıkla dışlıyor, tekfir ediyor, aşağılıyor ve mahkûm ediyorsak bunu konuşmalıyız. Çünkü nebevî ahlâk geçmişe duyulan romantik bir hayranlık değildir. Bugünü dönüştürme sorumluluğudur.
Hz. Peygamber’i gerçekten merkeze alan bir Müslüman toplumun en güvenilir ticaret düzenlerinden birini kurması gerekir. En adil sistemleri kurması gerekir. Liyakati önceleyen bir hayat düzeni meydana getirmesi gerekir. Yetimin hakkının en güçlü biçimde korunduğu toplumlardan biri olması gerekir. Kadının, çocuğun, yaşlının, engellinin ve güçsüzün güven içinde yaşadığı bir düzen üretmesi gerekir. Bilimin, sanatın, düşüncenin ve hikmetin geliştiği bir iklim meydana getirmesi gerekir. Çünkü güzel ahlâk sadece bireysel bir meziyet değildir. Güzel ahlâkın kurumlaşmış biçimi adil medeniyettir.
Nebevî Ahlâkın Altı Temel Ufku
Hz. Peygamber’in hayatını çağımız açısından düşündüğümüzde nebevî ahlâkın birbirinden koparılamayacak bazı temel boyutları belirginleşmektedir.
Hakikat ahlâkı: Yalan söylememek. Bilgiyi tahrif etmemek. Bilmediğini biliyormuş gibi davranmamak. Doğrulamadan hüküm vermemek. Hakikati menfaate feda etmemek. Bugün bunun adı aynı zamanda bilim ahlâkıdır, medya ahlâkıdır, akademik dürüstlüktür ve dijital doğruluktur.
Adalet ahlâkı: Kendi aleyhine dahi olsa hakkı gözetmek. Sevdiğine ayrı, sevmediğine ayrı ölçü kullanmamak. Hak ve hukuku hakkıyla yerine getirmek. Adaleti tüm erdemlerin üzerinde tutmak.
Merhamet ahlâkı: İnsanı hatasından ibaret görmemek. Güçsüzü ezmemek. Düşene tekme vurmamak. Bir insanın hayatına yeniden başlayabilme imkânını bütünüyle ortadan kaldırmamak.
Emanet ahlâkı: Yetkiyi, makamı, bilgiyi, serveti, zamanı ve tabiî kaynakları mutlak mülkümüz değil bize bırakılmış birer emanet olarak görmek. Bugün kamu görevi de emanettir. Bilimsel bilgi de emanettir. Çevre de emanettir. Çocuklarımız da emanettir. Teknoloji de emanettir.
İstişare ahlâkı: Başkasının aklına, tecrübesine ve söz hakkına değer vermek. Kendi görüşümüzü mutlaklaştırmamak. İstişareyi yalnız konuşmak değil, dinlemek olarak da görmek.
İhsan ahlâkı: Sadece görevimizi yerine getirmekle yetinmeyip onu en güzel biçimde yapmaya çalışmak.
İşte bunların her biri Müslüman dünyanın yeniden yükselişi için yalnızca dinî öğütler değil, aynı zamanda medeniyet ilkeleridir.
Gençler İçin Bir Teklif
Bugünün genci hız ve gürültü çağında büyüyor. Ekranlar hiç susmuyor. Bilgi sürekli akıyor. Kimlikler hızla üretilip tüketiliyor. Başarı ölçüleri her gün değişiyor. İnsan kendi hayatını başkalarının görüntüleriyle kıyaslıyor. Sabır zorlaşıyor. Derinleşmek zorlaşıyor. Sessizlik zorlaşıyor.
Böyle bir çağda gençlere Hz. Peygamber’i yalnızca tarihte yaşamış uzak bir şahsiyet olarak anlatmak yeterli değildir. Onun kendi çağlarına konuşan bir rehber olduğunu göstermek gerekir. Hz. Peygamber’i örnek almak, onun yaşadığı VII. yüzyılın bütün dış biçimlerini mekanik biçimde XXI. yüzyıla taşımak değildir.
Asıl mesele onun karakterini, ahlâkını, ölçülerini ve insana bakışını içselleştirmektir. Sözünde durmak. Emanete riayet etmek. Zayıfın yanında olmak. Öfkeyi yenmek. İlimden korkmamak. Farklı olanla konuşabilmek. Zorluk karşısında ümidini kaybetmemek.
Hz. Peygamber’in yirmi üç yıllık risalet hayatı, mütevazı bir başlangıcın, büyük bir sabrın ve ahlâkî tutarlılığın nasıl muazzam değişimler doğurabileceğini gösterir. Bu, çağımızın “hız”ına karşı bir derinlik teklifidir. Acele etmeden, öfkeye teslim olmadan, fakat kararlılıkla ilerlemek.
Gençlerimize özellikle şunu söylemek isterim: Peygamberimizi sahih kaynaklardan okuyun. Kur’an’ı, güvenilir hadis kaynaklarını ve ciddi siyer çalışmalarını merkeze alın. Sosyal medyada dolaşan her etkileyici sözü hadis, her olağanüstü hikâyeyi siyer zannetmeyin. Peygamber sevgisi hakikat sevgisinden ayrı düşünülemez. Dijital dünyada da nebevî ahlâkı yaşayın. Bir insanın yüzüne söylemekten utanacağınız sözü ekran arkasından yazmayın. Doğrulamadan haber paylaşmayın. Bir insanın hatasını milyonların önünde teşhir etmeyi maharet saymayın. Bugün elinden ve dilinden emin olunan insan olmanın alanlarından biri de telefondur, klavyedir, sosyal medyadır.
Adaleti aidiyetinizden üstün tutun. Sizinle aynı düşüncedeki insan haksız olduğunda “haksız” diyebilin. Sevmediğiniz bir insan haklı olduğunda hakkını teslim edebilin. Bilgiyi ahlâkla birleştirin. Dünyanın en iyi mühendisi, hukukçusu, hekimi, akademisyeni, sanatçısı veya girişimcisi olmaya çalışın. Fakat emin insan olmayı başarıdan aşağı görmeyin.
İslâm dünyasının yalnızca daha çok diplomalı insana değil, ehliyetli ve emin insana ihtiyacı vardır. Bir insana dokunun. Bir yetimin, öğrencinin, yaşlının, engellinin, yoksulun veya yalnız insanın hayatında karşılıksız bir iyilik bırakın.
Peygamber sevgisinin en sahici dillerinden biri insana hizmettir. Konuştuğunuz kadar dinlemeyi öğrenin. Öfkenizin değil, karakterinizin insanı olun. Çünkü güçlü olmak bağırmak değildir. Cesaret öfkeye teslim olmak değildir. Bazen affetmek savaşmaktan; susmak cevap vermekten; bir kötülük zincirini kırmak intikam almaktan çok daha büyük bir güç ister.
Peygamber Sevgisinin Felsefesi
Sevginin de bir epistemolojisi vardır. İnsan bilmediğini gerçek anlamda sevemez. Tanımadığına duyduğu şey çoğu zaman alışkanlık, romantik hayranlık veya kültürel bağlılık olarak kalabilir.
Bu nedenle Hz. Peygamber sevgisini derinleştirmenin yolu onu daha fazla tanımaktan geçer. Onun çocuklarla ilişkisini, eşleriyle konuşmasını, arkadaşlarına vefasını, düşmanları karşısındaki tavrını, yoksulla oturuşunu, hizmetinde bulunan insanlarla münasebetini, ticaret ahlâkını, adalet anlayışını, ibadetini, tefekkürünü, hüznünü, sevincini, sabrını, mizahını, affını, istişaresini, devlet adamlığını, öğretmenliğini, babalığını, dostluğunu bir bütün olarak görmek gerekir.
Çünkü Hz. Muhammed’in büyüklüğü yalnızca büyük bir toplumsal dönüşüme öncülük etmesi değildir. Onun büyüklüğü hayatın farklı şartlarında ahlâkî tutarlılığın mümkün olduğunu göstermesidir. Evinde başka, meydanda başka; güçsüzken başka, güçlü olduğunda başka; dostuna başka, düşmanına başka bir temel ölçü uygulayan insan değildir.
Bu bütünlük, felsefî açıdan karakter kavramının en yüksek meselelerinden biridir. Çünkü ahlâk, başkaları bizi görürken yaptığımız davranışların toplamı değildir. Ahlâk, insanın kim olduğudur. Hz. Peygamber’in “üsve-i hasene” oluşunu biraz da böyle anlamamız gerekir.
Dindarlığın Ahlâkî Ölçüsü: Daha Fazla Adalet, Daha Fazla Merhamet
Bugün Müslümanların din hayat dili üzerine de düşünmesi gerekiyor. Dini sürekli korku, öfke, yasak, dışlama ve mahkûmiyet üzerinden anlatan bir dil, Hz. Peygamber’in rahmet misyonunun bütününü yansıtamaz. Elbette dinin emirleri vardır. Yasakları vardır. Sınırları vardır. Sorumlulukları vardır. Fakat bütün bunların arkasında insanı hakikate, iyiliğe ve kemale ulaştırma gayesi bulunur.
Hz. Peygamber insanları yalnızca neyin yasak olduğunu söyleyerek dönüştürmedi. İyiliği sevdirdi. Hakikati yaşadı. Muhatabına değer verdi. Kur’an’ın Hz. Peygamber sert ve katı yürekli olsaydı insanların çevresinden dağılıp gideceğini ifade etmesi üzerinde uzun uzun düşünülmelidir. Demek ki hakikat kadar hakikatin nasıl söylendiği de önemlidir.
Bir doğruyu yanlış bir üslupla savunarak o doğrunun insanlarla buluşmasına engel olabilirsiniz. Belki dindarlığımızı biraz da şu sorularla tartmamız gerekir: Daha dindar oldukça daha mı güvenilir oluyoruz? Daha mı adiliz? Daha mı merhametliyiz? Daha mı mütevazıyız? Daha mı cömertiz? Daha mı iyi dinliyoruz? Daha mı az incitiyoruz? Daha mı çok insanın yükünü hafifletiyoruz? Çünkü nebevî ahlâkın ölçüsü yalnızca insanın ne söylediği değil, başka insanların onun varlığından ne kadar emin olduğudur.
Mevlid Bizim İçimizde Neyi Doğuracak?
Şimdi yeniden başlangıçtaki soruya dönelim. Bin beş yüz yıl sonra Mevlid bizim içimizde ne doğuracak? Bir merasim mi? Bir nostalji mi? Geçici bir duygulanma mı? Yoksa yeni bir ahlâkî başlangıç mı? Bir kandil karanlığı toptan yok etmez. Fakat yönümüzü gösterir. Mevlid Kandili de böyledir. Bize geçmişin içinde donmuş bir hatıra değil, bugün yürünebilecek bir yol gösterir.
Süleyman Çelebi asırlar önce: “Merhabâ ey âlî sultan merhabâ” derken yalnız bir tarihî şahsiyeti karşılamıyordu. Bir medeniyet o sözlerle rahmeti, hakikati, hidayeti ve sevgiyi karşılıyordu. Bugün bizim de gerçekten “merhaba” diyebilmemiz için hayatımızda ona yer açmamız gerekiyor.
Merhaba ey Allah’ın Resûlü diyorsak, yalanı kapının dışında bırakmalıyız. Merhaba ey Rahmet Peygamberi diyorsak, merhametsizliği hayatımızdan çıkarmalıyız. Merhaba ey Adalet Peygamberi diyorsak, kendi menfaatimiz aleyhine olsa bile hakkın yanında durmalıyız. Merhaba ey el-Emîn diyorsak, insanlar malını, canını, sırrını ve hukukunu bize emanet edebilmelidir. Merhaba ey üsve-i hasene diyorsak, çocuklarımız bizim davranışlarımızda onun ahlâkından bir iz görebilmelidir.
Mevlid ancak o zaman bir takvim günü olmaktan çıkar. Ahlâkî dirilişe dönüşür.
Bin Beş Yüz Yıl Sonra Kandilin Söylediği
Bir kandil karanlığı bütünüyle ortadan kaldırmaz; fakat insana yürüyebileceği yolu gösterir. Mevlid Kandili de böyledir. Bize mükemmelliğin soyut tarifini değil, mümkün olan en güzel insanî örnekliği hatırlatır.
Spinoza’dan aldığımız ahlâkî soruyu —bir inancın insanı adalete ve merhamete ne ölçüde taşıdığı sorusunu— Hz. Muhammed’in hayatına yönelttiğimizde karşımıza yalnızca teorik bir cevap çıkmaz. Bir hayat çıkar. Bir ahlâk çıkar. Bir medeniyet çıkar. Ve İslâmî iman açısından bütün bunların ötesinde Allah’ın son Resûlü çıkar.
Spinoza ile yıllar boyunca süren felsefî karşılaşmamın bana öğrettiği hususlardan biri de budur: Büyük düşünürleri kendi hakikatimize rakip olarak okumak zorunda değiliz. Onları sorularımızın muhatabı hâline getirebiliriz.
Spinoza’nın ailesinden düşünce kaynaklarına, Baruch’tan Benedictus’a uzanan isim hikâyesinden mektuplarında Hz. Muhammed ve Müslümanlar hakkında söylediklerine kadar karşımıza çıkan bütün izler, tek başlarına bir iman delili değildir. Olmaları da gerekmez. Fakat bize başka bir hakikati hatırlatırlar:
Hz. Muhammed’in nübüvveti ve İslâm medeniyetinin kurduğu düşünce dünyası, yalnızca Müslümanların iç tarihi içerisinde kalmış bir hadise değildir. Fârâbî’den İbn Sînâ’ya, İbn Tufeyl’den İbn Rüşd’e, İbn Meymûn üzerinden Avrupa düşüncesine, oradan Spinoza’ya kadar uzanan büyük fikir dolaşımı, medeniyetlerin birbirlerinden sandığımızdan çok daha fazla beslendiğini göstermektedir.
Belki düşünce tarihini yeniden yazmak biraz da bu görünmez yolları görünür kılmaktır. Ve belki Spinoza’nın hikâyesindeki en dikkat çekici hususlardan biri de şudur: Baruch — kutlu. Benedictus — övülmüş. Muhammed — övülmüş. Bunların arasındaki semantik yakınlık tarihsel bir hükmün yerine geçmez. Fakat düşüncenin önüne güzel bir soru bırakır.
Daha da önemlisi, filozofun kendi metninde Hz. Muhammed’in gerçek bir peygamber olarak kabul edilebilmesini mümkün kılan bir kapının bulunması ve Müslümanları adalet ile merhamet üzere olduklarında kurtuluşun dışında bırakmaması, bu soruyu basit bir kelime oyunundan çok daha ileri bir yere taşır.
Bu yüzden Spinoza’dan Fârâbî’ye, din felsefesinden ahlâk felsefesine, siyaset felsefesinden hukuk düşüncesine kadar hangi kavramsal çerçeveden bakarsak bakalım nübüvvet meselesi bizi sonunda aynı büyük soruyla karşılaştırır: İnsan, hakikati öğrendiğinde nasıl yaşamalıdır?
İslâm’ın bu soruya verdiği cevap yalnızca bir kitap değildir. Aynı zamanda bir örnek insandır. Kur’an hakikati bildirir. Hz. Muhammed ise o hakikatin insan hayatında nasıl yaşayabileceğini gösterir. O nedenle nübüvvet yalnızca geçmişe ait bir ilâhiyat konusu değildir. Çağımızın adalet krizine, merhamet krizine, anlam krizine, güven krizine, yalnızlık krizine, hakikat krizine ve ahlâk krizine yöneltilmiş canlı bir çağrıdır.
Hz. Muhammed’i tarihin sayfalarında değil, hayatımızın içinde aramalıyız. Onu adaletimizde yaşatmalıyız. Merhametimizde yaşatmalıyız. Ticaretimizde yaşatmalıyız. Ailemizde yaşatmalıyız. Üniversitemizde yaşatmalıyız. Sosyal hayatımızda yaşatmalıyız. Devlet yönetimimizde yaşatmalıyız. Sokağımızda yaşatmalıyız. Dilimizde yaşatmalıyız. Dijital dünyamızda yaşatmalıyız.
Çünkü Hz. Muhammed’i sevmek yalnızca ona salât ve selâm göndermek değil; onun ahlâkının dünyada görünür olmasına gayret etmektir. Bin beş yüz yıl geçmiş olması Peygamberimizin sesini uzaklaştırmıyor. Aksine çağımızın gürültüsü arttıkça o sese duyduğumuz ihtiyacı büyütüyor. Teknolojimiz geliştikçe ahlâk ihtiyacımız azalmak yerine çoğalıyor. Gücümüz arttıkça merhamete daha fazla ihtiyaç duyuyoruz. Bilgimiz çoğaldıkça hikmete daha fazla muhtacız. Dünyamız küçüldükçe kardeşliği daha fazla öğrenmek zorundayız.
Ve belki Mevlid-i Nebî’nin 1500. yılında bütün insanlığa söylenecek söz budur: İnsanın asıl ilerlemesi yalnızca sahip olduğu araçların gelişmesi değildir; o araçları kullanan insanın da ahlâken yücelmesidir.
Mevlid Kandili’nin bize vereceği en büyük ders de belki şudur: Peygamberimizin doğduğu geceyi anmak güzeldir; asıl mesele onun adaletinin, merhametinin, doğruluğunun ve güzel ahlâkının her sabah bizimle birlikte yeniden doğmasıdır.
Bin beş yüz yıl önce dünyaya gelen o rahmet çağrısının bugün yeniden insanlığın vicdanında doğmasına ihtiyacımız vardır. Çünkü insanlığın asıl karanlığı ışığın yokluğu değildir. Adaletin yokluğudur. Merhametin eksikliğidir. Hakikatin değersizleşmesidir. İnsanın insana yabancılaşmasıdır. İşte nübüvvetin ışığı tam burada yeniden parlar. İnsanı insana, insanı kendi vicdanına, insanı varlığa ve nihayet insanı Hakk’a çağırır.
Bu duygu ve düşüncelerle, doğumunun hicrî 1500. yılında Mevlid Kandili’nin aziz milletimiz, İslâm âlemi ve bütün insanlık için rahmete; kalplerimizin birbirine yaklaşmasına, adalet duygumuzun güçlenmesine, merhametin çoğalmasına; savaşların yerini barışın, kinin yerini kardeşliğin, umutsuzluğun yerini ümidin almasına vesile olmasını Yüce Allah’tan niyaz ediyorum.
Salât ve selâm, âlemlere rahmet olarak gönderilen, insanlığa hakkı, adaleti ve merhameti öğreten Hz. Muhammed Mustafa’ya, âline ve ashabına olsun.
Mevlid Kandilimiz mübarek olsun.
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.