• İstanbul 14 °C
  • Ankara 12 °C

Yusuf Turan Günaydın: Mehmet Âkif'le İlgili Bibliyografik Çalışmalar

Yusuf Turan Günaydın: Mehmet Âkif'le İlgili Bibliyografik Çalışmalar
Âkif hakkında hazırlanmış ilk müstakil bibliyografi kitabı ölümünün ellinci yılı dolayısıyla 1986'da basılmış bir kitapçıktır.

Sadece Âkif'in eserlerinin baskılarını ve hakkında yazılan kitapları kapsayan bu bibliyografya bir ilk olması açısından dikkat çekicidir. Bugüne kadar Âkif hakkında yapılmış en geniş bibliyografya Millî Kütüphane tarafından hazırlanmıştır. Fakat bu bibliyografya da özellikle Âkif hakkında kaleme alınmış yazıları bütünüyle kucaklamaktan uzaktır.' Bibliyografik olarak Âkif hakkında yapılan çalışmaların bir kısmı kitaplarda bölüm ve makale boyutundadır.

Akif'le ilgili bibliyografik çalışmaları şu başlıklar altında tasnif edebiliriz:

A. Müstakil Bibliyografya Kitapları

1. Mehmet  kif Bibliyografyası / Kitap-Makale, Ed. Orhan Doğan, T. C. Kültür Bakanlığı Millî Kütüphane Başkanlığı Y., Ankara 1990,137 s. CD'ye aktarılmış (Ed. Sema Akıncı, Ankara, 2005, V+65+XXI s.) bir versiyonu da bulunan bu bibliyografya müstakil Âkif bibliyografyaları içinde basıldığı tarihe kadar en geniş çalışmadır. Âkif'in kitaplarının çeşitli baskılarını, hakkında yazılmış kitapları ve yazıları kapsar. Burada diğer bibliyografyalarda rastlayamayacağımız Akif'le ilgili kitap-makale dışı materyaller dahi gösterilmiştir. Kitap dışı materyalleri içermesi yönüyle mevcut Âkif bibliyografyalarından farklı bir özelliğe sahiptir. Millî Kütüphane bu bakımdan elinde bulundurduğu imkânları iyi değerlendirmişse de yine bünyesinde bulunan Atatürk Belgeliğindeki Mehmet Âkif zarflarını değerlendirmemiştir. Bibliyografik bir değer taşıyan bu zarfları ele alırken de değineceğimiz gibi söz konusu bölümdeki zarflardan on bir adedi Mehmet Akif'e ayrılmıştır.

Fazıl Gökçek bu bibliyografya için bir tenkit ve tekm ile yazmıştır.2

2. M. Serhan Tayşi - Nevzat Kaya, Mehmet  kif Bibliyografyası / Ölümünün Ellinci Yılı Münasebetiyle, Osmanlı Y„ İstanbul 1986,31 s.

Bu çalışma, Âkif'in eserlerinin ve tercüme ettiği kitapların farklı baskılarıyla birlikte hakkında yazılmış kitapların künyelerini barındırır ve makale/yazı içermez. Basıldığı yıla kadarki kitap varlığını izleyebilmem iz açısından derli toplu bir kaynaktır ve Akif'le ilgili ilk müstakil basılmış bibliyografyadır. Mehmet Âkif'in hayatı ve edebî şahsiyetini konu alan bir girişten sonra "Âkif'in Beşerî ve Edebî Hayatının Kronolojisi" başlıklı bir bölüm cükde içerir (s. 7-15).

3. Abdullah Ceyhan, Sırât-ı Müstakim ve Sebîlü'r-Reşâd Fihristi, Diyanet İşleri Başkanlığı Y., Ankara 1991, 610 s.

Sırât-ı Müstakim ve Sebİlü'r-Reşâd dergileri Âkif'in adıyla özdeşleşmiş yayınlardır. Bu sebeple hemen her sayısında şiir, yazı ve tercümeleri yayınlanmış bulunan Âkif hakkında vazgeçilmez bibliyografik veriler barındırır. Âkif'in kaleme aldığı yazı, şiir ve yaptığı tercümelerin dışında bu dergilerde Âkif ve Safahat hakkında yazılmış değerlendirme yazıları da bulunmaktadır. Dolayısıyla doğrudan Akif'i konu alan bir bibliyografya kitabı olmasa da Âkif'in bu iki dergiyle doğrudan ilişkisi sebebiyle burada ele almaya değer görünmektedir.

B. Bibliyografik Antolojiler

Âkif hakkında yazılm ış bir kısım yazıları iktibas yoluyla ihtiva eden kitaplar için "bibliyografikantoloji"nitelem esini kullanabiliriz. Bu şekilde hazırlanmış kitaplar Âkif'in ölümünün hemen sonrasında yayınlanmaya başlamış ve 2007 sonlarında bu tür kitaplara bir yenisi daha eklenmiştir. Âkif hakkında yazılanlardan derlenebilecek daha birçok bibliyografik antoloji hazırlanabilir gözükmektedir.

1. Abdülkerim - Nuran Abdulkadiroğlu (Haz.), Mehmet  kif Ersoy Hakkında Yazılanlar/ Sırat-ı Müstakim ve Sebilü'r-Reşâd Mecmûaları'nda Çıkan Makaleler, Mehmet Âkif Ersoy Fikir ve Sanat Vakfı Y., Basım yeri ve tarihi belirtilmemiş, 282 s.

Bu kitap, konusu oldukça sınırlandırılmış bibliyografik bir antolojidir. Sadece Sırât-ı Müstakim ve Sebilü'r-Reşâd’da yayınlanmış Âkif ve eserleriyle ilgili yazıları kapsar. Kitapta ağırlıklı olarak Midhat Cemal Kuntay ve Ali Ekrem Bolayır'ın bu iki dergideki yazıları yer alır. SM. ve SR.'da Âkif hakkında neler yazıldığını topluca görmek isteyecek araştırmacıları zahmetten kurtarması açısından iyi düşünülmüş bir çalışmadır.

Ali Ekrem Bolayır ve Midhat Cemal'in yazıları Safahat üzerine mufassal incelemelerdir ve her biri bir yazı dizisi teşkil eder. Bu iki kalemin dışında kitapta Eşref Edib ve Ispartalı Hakkı'nın da birer yazısı yer alır.

2. Eşref Edib [Fergan], Mehmet  kif / Hayatı, Eserleri ve 70 Muharririn Yazıları I. C ilt: Âsâr-ı ilmiye Kütüphanesi Y., İstanbul? 1938, 712+9 s.; 2. b„ İstanbul 1960,400 s.; 2. C ilt: Sebilürreşad Neşriyat Bürosu Y., İstanbul 1939, 323 s.,

Eşref Edib'in bu kitabı birincisi 1938, ikinci cildi 1939'da basılmış iki ciltlik nev'i şahsına münhasır bir girişimdir. Akif'in en yakın çevresinden olan Eşref Edib birinci cildi "Ahlâk ve Secayâsı Bazı Fikir ve Nükteleri" başlıklı XI. bölümü çıkartarak 1960'da tekrar bastırmıştır.

iki ciltlik bu çalışmanın sadece ikinci cildi bibliyografik bir özellik gösterir. Bu cilt hem Âkif hakkında yazılmış birçok yazıyı iktibas yoluyla içerir ve hem de eserin ilk cildiyle ilgili basında çıkmış tanıtım-eleştiri yazılarını kapsar. Basım tarihi itibariyle Âkif hakkındaki ilk yazıların yer aldığı bibliyografik bir antoloji görünümündedir. Akif'in ölümünden hemen sonra yayınlamış olmasıyla alanında bir ilk çalışmadır. Elbette bir üstte tanıttığımız Abdulkerim-Nuran Abdulkadiroğlu İkilisinin derlemesinde yer alan yazılar Eşref Edib'in derlemesinde yer alan yazılardan önce kaleme alınmıştır. Bu kitabın ilk cildinin ikinci baskısının yapılmış olması sebebiyle kaynak gösterilirken bazı karışıklıklar doğmaktadır. Dikkat edilmesi gereken husus, ikinci baskının sadece birinci ciltle sınırlı olması ve bu cildin ilk baskısında yer alan uzunca bir bölümü ihtiva etmiyor oluşudur. 719 sayfa olan birinci cildin ikinci baskıda 400 sayfaya düşmesi de bu sebepledir. Konumuz açısından ise ikinci cildi önem arz etmektedir.

3. Hilmi Yücebaş, Bütün Cepheleriyle Mehmet Âkif, Dizerkonca Matb., İstanbul 1958, 240 s.

Yücebaş "Bütün Cepheleriyle" üst başlıklı kitaplarından birini Akif'e tahsis etmiştir. Eşref Edib ve H. Basri Çantay'ın eseriyle doğru orantılı bir çalışmadır, ancakÇantay'ın eserinden önce basılmıştır. Âkif hakkında yazılmış gözden kaçması muhtemel bazı yazılar içerir. Ne yazık ki düzensiz ve yığma bir görünüm sergiler ve yazılara ait kaynak bilgisi yetersizdir. Bu sebeple içerdiği yazıların bir kısmının ilk olarak nerede yayınladığını kitaptan öğrenmek mümkün değildir.

4. Haşan Basri Çantay, Âkifnâme (Mehm etÂkif), Ahmed Sait Matb., İstanbul 1966, 404 s.

Çantay, Mehmet Akif'in en yakınında bulunmuş kişilerden biridir. Değindiğimiz çalışması ise çok sevdiği bir yakınını kaybeden bir insanın son bir gayretle derlediği -biraz da geç kalmış- birarm ağan kitabı görünümündedir. Buna birtürvefa borcu da diyebiliriz. Kitabı, Akif'in ölümünden önce ve sonra yazılan yazılardan seçmeler oluşturur. Bu yönüyle de Eşref Edib ve Yücebaş'ın yukarıdaki eserleriyle benzeşen bibliyografik bir antolojidir.

5. Nuran Özlük, 19Haziran 1936-13 Mayıs 1937/Türk Basınında Mehmet  kif Ersoy Üzerine Polemikler, Mehmet Âkif Ersoy Fikir ve Sanat Vakfı Y., İstanbul 2007, 240 s.

Akif'le ilgili en son çalışmalardan biridir. Bibliyografik birantoloji olarakdüzenlenm iş olan kitapta Akif'in 19 Haziran 1936'da Mısır'dan İstanbul'a dönüşünden 13 Mayıs 1937'ye yani ölümünden birkaç ay sonrasına kadar matbuata yansımış tartışma yazıları ve Şairin ölüm haberleri yer alır. Son Posta, Cumhuriyet, Tan, Tanin, Kurun, Akşam, Anadolu, Ulus, Haber, Açık Söz, Yeni Adam, Yedigün, Uyanış-Servet-i Fünun, Kaynak, Dıranaz, Taşan, Ülker, Yeni Türk, Yeni Milas, Marmara, Çığır, Fikir Hareketleri, Ayda Bir, Yücel, Yarım Ay, Alkım ve Türk Baytarlar Birliği Dergisi gibi gazete ve dergiler taranarak oluşturulan kitapta o günkü haber yazılarıyla birlikte yayınlanmış Âkif resimleri de yer alır. Kitaba Yeni Adam'ın Akif'in ölümünden hemen sonra başlattığı soruşturma da bütünüyle aktarılmıştır. Nuran Özlük daha önce bu kitapta yer alan yazıların bibliyografyasını yayınlamıştı.3 Kaynakları eksiksiz bir biçimde gösterilen bu yazıların yayınlandığı dergi ve gazeteler kitabın sonunda tanıtılmaktadır. Dolayısıyla kitap, Akif'le ilgili en son bibliyografik antolojidir.

C. Millî Kütüphane Zarfları (BYG KUP ZRF)

Millî Kütüphane Atatürk Belgeliğinde bulunan yazar zarflarından on bir tanesi Mehmet Akif'e ayrılmıştır. 11 adet zarf ve dosyada toplam 653 kupür; BYG KUP 87 no.lu olanında ise birkaç Âkif özel sayısıyla diğer bazı evrak bulunmaktadır. Yalnız kupürler, herhangi bir tasnif esası gözetilmeden zarf ve dosyalara rastgele yerleştirilmiştir ve bolca mükerrer kupür vardır. Bir eksikliği de bazı kupürlere derlendiği yayının ad ve tarihinin yazılmamış veya künye bilgisinin eksik yazılmış olmasıdır. Numaratörle basılmış bir kısım tarihler ise okunaksız veya siliktir. Millî Kütüphane'de incelediğimiz yazar ve şair zarflan arasında en fazla zarf Mehmet Akif'e aittir. Bu zarflarla ilgili künye ayrıntılarını şöyle gösterebiliriz: BYG KUP 83: Mehmet Âkif Ersoy Zarfı (109 Kupür), BYG KUP 84: (72 Kupür), BYG KUP 85: (54 Kupür), BYG KUP 86: (89 Kupür), BYG KUP 87: (Özel sayılar ve Emin Erişirgil'in yazı dizisinin bütünü), BYG KUP 88: (44 Kupür), BYG KUP 89: (67 Kupür), BYG KUP 90: (37 Kupür), BYG KUP 91: (61 Kupür), BYG KUP 92: (58 Kupür), BYG KUP 93: (62 Kupür) Millî Kütüphane'nin hazırlattığı Mehmet  kif Bibliyografyası'nı tanıtırken de belirttiğimiz gibi buradaki bibliyografik malzeme söz konusu Bibliyografyada değerlendirilmemiştir.

D. Kitaplarda Yer Alan Kaynakçalar

1. Fevziye Abdullah Tansel,"Tenkidli Bibliyografya", Mehmet  kif / Hayâtı ve Eserleri, Kanaat K.evi Y., İstanbul 1945, 247 s.; irfan Y., 2. b., İstanbul 1973, 291 s. Diğer basım: Mehmet Âkif Ersoy Fikir ve Sanat Vakfı Y., Basım yeri belirtilmemiş, 1991, 3. b., s. 199-226.

Yayınlanmış Âkif bibliyografyaları içinde açıklamalı tek bibliyografyadır. Âkif hakkında yazılmış eserler, broşür, makale, dergi ve özel sayılar, Akif'in kendi eserleriyle ilgili bibliyografik notlar ve hatta yazmayı plânladığı eserleriyle ilgili bilgiler içerir. Şu anki birikimi kapsamasa da ilk Âkif yayınları hakkında kıymetli bir rehberdir. 2. Dücane Cündioğlu, "Seçilmiş Kaynakça", Bir Kur'an Şairi / Mehmet Âkif ve Kur'an Meali, Birun Y., 1. b., İstanbul 2000; Gelenek Y., 2. b., İstanbul 2004, s. 492-507.

Cündioğlu'nun söz konusu çalışmasının zengin bir kaynak birikimine dayalı olması, kullandığı kaynaklardan seçilmiş bu bibliyografyayı da dikkat çekici kılmaktadır. Künyeleri kendi içinde kümelendirerek sunuşu, "1999 Gata Tartışmaları"ara başlıklı bir bölüm içermesi gibi özellikleri de çabasıdır. "Seçilmiş" bir kaynakça olmasına rağmen zengin bir kaynakçadır. Daha da önemlisi Cündioğlu burada, mufassal bir bibliyografya hazırlama müjdesi vermektedir

3. "Kısa Bir Bibliyografya", Mehmet  kif Sim pozyum u/Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve İdarî Bilimler Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nce Tertiplenen "Mehmet  kif Ersoy, Fikirleri ve Tesirleri" Simpozyumu (27-28 Aralık 1976) içinde, Hacettepe Ü. Y., Ankara 1976?, s. 161-166.

Yetersiz ama barındırdığı bazı künyeler açısından önemli bir bibliyografyadır.

E. Bibliyografik Bir Tez

Ramazan Çiftlikçi, Açıklamalı Mehmet Âkif Ersoy Bibliyografyası, İnönü Ü. SBE,YLT., Malatya 1990. Basılmamış bir tez olan bu çalışmayı görme im kânımız olmadı. Yalnız yazarın Yedi iklim1de yayınlanmış "Mehmet Âkif Ersoy'la ilgili Kitaplar ve Tezler Bibliyografyası" (Yedi iklim, Şubat 2000, S. 119, s. 42-46) künyeli yazısı bu tezin sadece iki bölümünü kapsayan kısmı olmalıdır.4

F. Bibliyografik Makaleler

1. Muhiddin Nalbantoğlu, "Mehmet Âkif Bibliyografyası", Bilgi, Yıl: XX, Ocak-Şubat 1967, S. 236-237 (özel sayı), s. 16-17

2. Haşan Duman, "Mehmet Âkif ve Bir Mecmuanın Anatomisi", Millî Kültür, Aralık 1986, S. 55 (ö.s.), s. 78-95.

3. Receb Durmaz, "Mehmet Âkif Ersoy'un Eserlerinin Bibliyografyası", Ölümünün 50. Yılında Mehmet  kif Ersoy, Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Y., İstanbul 1986, s. 225-252.

4. Suat Mertoğlu,"Âkif Araştırmalarına Bibliyografik Bir Katkı: Mehmet Âkif'in Arapça'dan Yaptığı Tercümeler Üzerine Notlar", Divan, 1992/2, S. 7, s. 234-239.

5. Ahmet Karademir, "Mehmet Âkif Ersoy Hakkında Yazılanlar", Türkiye Kültür ve Sanat Bü/fen/,Temmuz-Eylül 1992, S. 29, s. 11 [Abdulkerim-Nuran Abdulkadiroğlu'nun Mehmet Âkif Ersoy Hakkında Yazılanlar adlı kitabı hk.].

6. Fazıl Gökçek, "Mehmet Âkif Bibliyografyası", Dergâh, c. IV, Mart 1993, S. 37, s. 9 [Millî Kütüphane yayını Bibliyografya'nın tanıtımı ve tekmilesi].

7. Sezgin Gök, "Mehmet Âkif Hakkında Yayımlanan Kitapların Başlıcaları", Hürriyet Gösteri, Nisan 2003, S. 247, s. 79.

8. Cevat Akkanat/'Âkif Kütüphanesi", Kitap Postası, Aralık 2005, S. 9, s. 57-62.

9. Rüyan Soydan, "Mehmet Âkif Ersoy Tarafından Yazılan ve Tercüme Edilen Eserler iie, Mehmet Âkif Hakkında Yazılan Eserlerin Listesi", Kültür, Ocak 2006, S. 2 (ö. s.), s. 105-107.

10. Yusuf Turan Günaydın, "Mehmet Âkif Kitaplarını Tasnif Denemesi", Kültür, Ocak 2006, S. 2 (ö. s.), s. 96-100.

11. Nuran Özlük, "Mehmet Âkif'in Mısır Dönüşü ve Vefatı Günlerinin Dönemin Matbuatına Yansıyışına Dair Bibliyografya", İlmî Araştırmalar, Bahar 2007, S. 23.

Bunlardan Haşan Duman'ın ve Suat Mertoğlu'nun makaleleri diğer makalelere nazaran daha bir öne çıkmaktadır. Duman'ın bibliyografik makalesi Âkif'in, Sırât-ı Müstakim ve Sebîlü'r-Reşâd dergilerinde yayınlanmış bütün şiir, yazı ve tercümelerinin bir dökümüdür. Yazar Âkif'in yazılarını konularına göre ayrıntılı bir biçimde tasnif etmiştir. Ayrıca bu iki dergide Âkif hakkında yazılmış yazıları da ayrı bir bölümcükte toplamıştır. En farklı taraflarından biri de S/M. ve Sfl.'da Âkif'e ait imzasız yazıları tespit etmiş olmasıdır. Mertoğlu ise S/VJ. veSR. mecmuasını bütünüyle inceleyerek Âkif'in burada tefrika edilmiş tercümeleri hakkında kıymetli bilgiler vermiştir. Ağırlıklı olarak Muhammed Abduh'tan yaptığı tercümeler üzerinde duran yazar, araştırmasının kapsamını Sebîlü'r-Reşâd ile sınırlandırmıştır. Yazarın Sırât-ı Müstakim koleksiyonlarını da gözden geçirerek çalışmasını bütünlüğe kavuşturması beklenir.

Sonuç

Mehmet Âkif hakkında yapılacak çalışmaların ivme kazanabilmesi açısından geniş ve mümkün olduğunca bir bibliyografya çalışması zorunludur. Şimdiye kadar yapılanlar Âkif hakkında yazılanlardan bir seçme hükmündedir. Âkif'in adıyla özdeşleşmiş iki derginin (Sırât-ı Müstakim ve Sebîlü'r-Reşâd) bir fihristinin hazırlanmış olmasının (1991) Âkif çalışmalarına gerekli ivmeyi kazandırması beklenirdi. Ama son derece kullanışsız olan Fihrisfin bunu sağlayamadığını söylemeliyiz. Bu çalışmanın yeniden düzenlenerek basılması iyi olacaktır. Hece dergisinin "Mehmet Âkif Özel Sayısı" olarak yayınlanacak 2008 Ocak sayısına bir "Mehmet Âkif Kaynakçası (1911-2007)" hazırladıysak da derginin henüz basılmamış olması sebebiyle bu Kaynakça'dan basılmış bir bibliyografya olarak söz edemiyoruz. Yalnız söz konusu çalışmamız bu zamana kadar ortaya konulan bibliyografik çalışmaları aşmış durumdadır. Hemen belirtelim ki söz konusu özel sayısının sınırlı hazırlık süresi boyunca yapılabilen taramalarla kotarılan bu çalışma da mükemmel olmamıştır. Bibliyografyalar basıldığı andan itibaren eskimeye mahkûmsa da, mümkün mertebe eksiksiz ve geniş bir Mehmet Âkif bibliyografyası bir ekip çalışmasıyla hazırlanabilir.

"Mehmet Âkif, Dönemi ve Çevresi" Vefatının 71. Yılında Mehmet Âkif Ersoy Bilgi Şöleninde sunulan bildirilerinden oluşan TYB'nin 32. Mehmet Akif Ersoy Araştırmaları Merkezinin 3. kitabı. Mart 2008

 
 
Bu haber toplam 127 defa okunmuştur
  • Yorumlar 0
    UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
    Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
    Bu habere henüz yorum eklenmemiştir.
Diğer Haberler
Tüm Hakları Saklıdır © 2012 Türkiye Yazarlar Birliği | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz. Sitede yayınlanan yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir.
Tel : 0312 232 05 71 - 72 | Faks : 0312 232 05 71-72 | Haber Scripti: CM Bilişim