Bir düşünür düşünün, yüzlerce yıl önce yaşamış ama bugünün sabahında kulağınıza fısıldıyor gibi konuşsun. Gazali işte öyle biri. On birinci yüzyılda, İslam dünyasının en sarsıntılı dönemlerinden birinde yaşamış bu âlim, aslında hep aynı sorunun peşinde: insan neyi, nerede, nasıl kaybeder? Bu soru, üzerinden yüzyıllar geçmesine rağmen tazeliğini koruyor. Çünkü kaybetme biçimleri değişse de kaybedenin halleri pek değişmiyor. Gazali'nin metinlerinde dolaşırken, kendinizi bir aynanın karşısında buluyorsunuz. O ayna size ne yapmanız gerektiğini söylemiyor; yaptıklarınızı neden yaptığınızı soruyor.
Destek Yayınları arasında çıkan, Mesud Topal'ın yayına hazırladığı "İnsan Nasıl Kaybeder?" kitabı, Gazali'yi anlama çabasının ürünü ama alışılmış biyografilerden ya da felsefe tarihi özetlerinden farklı bir yerde duruyor. Mesud Topal, Gazali'yi iki bölümde ele alıyor. İlkinde, ona yöneltilen haksız ithamları, üzerine yapıştırılan etiketleri tek tek söküp atıyor. Neden Gazali'yi "akıl düşmanı" sandığımızı, "içtihadı kapatan" figür olarak görmekte neden bu kadar ısrar ettiğimizi sorguluyor. İkinci bölümde ise Gazali'nin asıl meselelerine dalıyor: dünya, kaygı, hakikat, alışkanlıklar, dil, uyanıklık, niyet, fazlalık ve aklın susması gereken yer. Her başlık, insanın kendisiyle arasına koyduğu mesafeyi daraltan bir sorgulamaya dönüşüyor.
Gazali'yi yanlış yerden okumak ne demek? Onu "içtihadı kapatan", "felsefeyi bitiren", "akıl düşmanı" bir figür olarak görmek... Oysa kitap boyunca bu anlatının nasıl çöktüğüne tanık oluyorsunuz. Gazali, Nizamiye Medresesi'nin baş müderrisiyken her şeyi bırakıp çekilen, felsefeyi içeriden bilen, filozofları eleştirirken onların dilini onlardan iyi konuşan bir isim. Onun derdi aklı reddetmekten ibaret değil aklın sınırını doğru tayin etmek. Çünkü akıl, her yerde konuşabildiğini sandığı anda zayıflamaya başlıyor. Aklın değeri, sınır tanımamasında saklı, nerede duracağını bilmesinde. Gazali'nin "Akıl, kendisine mahsus alanda hüküm verir; fakat kendi alanını aşmaya kalktığında yanılır." uyarısı, bu sınır bilincinin en net ifadesi.
Kitabın en çarpıcı yanlarından biri, Gazali'nin meselelerinin bugünle kurduğu doğrudan temas. "Neden sürekli kaygılıyız?" sorusuna verdiği cevaplar, modern psikolojinin diline hiç ihtiyaç duymadan insanın iç dünyasını didik didik ediyor. Ümit ve korku arasındaki dengeyi anlatırken, Gazali'nin şu cümlesi bütün ağırlığıyla duruyor: "Ümit etmek de, korkmak gibi Allah-ü Teâlâ'nın uluhiyet ve azamet sıfatlarını bilmekten doğar." (s.67) Bu cümle, kaygı çağında yaşayan bugünün insanına belki de en gerekli hatırlatmayı yapıyor. Korku da ümit de bilinçten doğar. Bilinç yoksa korku panik olur, ümit ise hayal.
"Kalbim temiz" demenin neden tehlikeli olduğunu sorgulayan bölüm, belki de kitabın en rahatsız edici kısımlarından. İnsanın kendini kurtulmuş zannetmesi, Gazali'ye göre en büyük tuzaklardan biri. Çünkü bu cümle, ilk bakışta masum görünse de çoğu zaman bir arayışın olmada da bir kapanışın işareti. İnsan bu cümleyi kurduğunda, kalbini sorgulanacak bir alan olmaktan çıkarıyor. "Nice kimseler vardır ki kendini salih zanneder; hâlbuki nefsini aldatmaktadır" (s. 89) cümlesi, bu yanılgının tam kalbine saplanan bir ok gibi. Kalbin temizliği bir ilandan ibaret olamaz; uzun süreli bir iç muhasebenin sonucu. İlan edilen temizlik, çoğu zaman denetimi askıya alıyor.
Yazının devamı için:https://www.kitaphaber.com.tr/bilginin-ahlakin-ve-imtihanin-felsefesi-k7746.html
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.